Mieke de Loof

De vijand van binnen

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Boeken van Mieke de Loof

Wrede schoonheid

De auteur ontving voor het schrijven van dit boek een werkbeurs van het Vlaams Fonds voor de Letteren

© Mieke de Loof, 2012

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Lee Avison/Trevillion Images

isbn 978 90 445 2208 2

nur 305

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

All agents are centurions, guardians hired to maintain and preserve stability in this country. That’s what all of this is about. Anyone threatening the future success of this country is an enemy of this country.

rashad harrison, Our Man in the Dark

PROLOOG

WENEN, 17 SEPTEMBER 1911

#

Franz leunde tegen de deurstijl, stak een sigaret tussen zijn lippen maar aarzelde toen. De geur van seks verdrijven zou zonde zijn. Hij rook aan zijn vingers, die satijnachtig glansden. Ananas, mijn liefste ruikt naar ananas.

Eén keer in zijn leven had hij ananas gegeten – toen hij en Schani, kleine jongetjes nog, een delicatessenwinkel in Tüchlauben hadden beroofd – en de geur was hem altijd bijgebleven. ‘Een exquise geur’, had Schani het genoemd. Toen kende hij het woord ‘exquis’ niet, nu wel. Mijn liefste is exquis, dacht hij.

Jelena, in een rood niemendalletje, stak haar zwarte haar op en keek in de kapspiegel naar Franz. Met de sigaret hangend tussen zijn lippen schoof hij het gordijn opzij.

‘Gooi het raam maar open’, zei ze.

Dromerig keek hij naar de drukte op de Mariahilfer Strasse. Mannen en vrouwen in zondagse kledij haastten zich in groepjes naar de binnenstad. De meesten waren mager, sommigen uitgemergeld en bleek.

Hij gespte zijn broekriem dicht en trok de rode bretellen over zijn schouders.

‘Dubbel verzekerd’, lachte Jelena en ze stiftte haar lippen.

Hij beet zachtjes in haar nek.

‘Door jou smelten al mijn zekeringen.’

Ze maakte een halve draai met de taboeret, keek hem met gemaakt onschuldige ogen aan, nam een zwartzijden kous, rolde die voorzichtig op, zei: ‘Niet met vuur spelen, lieve jongen’, en ontrolde de kous geraffineerd over haar been.

Franz voelde zich weer wakker worden. ‘Zal ik een handje toesteken?’

‘Vanavond, na de betoging. Je kunt Schani toch niet laten wachten.’

Hij zag hoe haar handen over de kous gleden om denkbeeldige rimpels glad te strijken.

‘En met een handje toesteken alleen zullen we er dan niet komen, vrees ik.’

Haar stem was diep en hees geworden.

‘Beloofd’, zei hij. Met tegenzin trok hij zijn jasje aan en opende het raam. Het geraas en lawaai van de voorstad waaiden hem in het gezicht. Kletterende paardenhoeven en toeterende claxons deden groepjes uit elkaar stuiven. Hier en daar zaten opgewonden jongeren achter elkaar aan. De meeste passanten stapten snel door en keken ernstig en beslist. Af en toe zag hij iemand met een opgerolde rode vlag of spandoek onder de arm. De oproep van de sociaal-democraten had zijn effect niet gemist.

Jelena keek vertederd naar haar Franz. Negentien jaar, een jonge hond, en toch had ze zich nooit zo gelukkig gevoeld.

Zijn gezicht klaarde op toen hij in de verte zijn grote idool en goede vriend Schani aan zag komen, geflankeerd door Dragan en Ernst. Schani herkende hij uit duizenden. Een tijgerkat, het hoofd onbeweeglijk op de gespierde schouders.

‘Schani?’

Hij knikte.

‘Als jou iets overkomt, dan krijgt Schani met mij te doen’, zei ze. ‘Zeg hem maar dat ik dan de kroonjuwelen van zijn lijf ruk.’

Hij grinnikte en trok zijn arbeiderspet schuin over zijn ogen.

‘Ik zal je eens wat laten zien’, zei Jelena. Ze schoof het krukje achteruit en begon met haar rode hooggehakte schoenen op de houten vloer te roffelen.

‘Speciaal voor jou.’

Ze plantte haar handen in haar zij, lokte hem met haar fonkelende ogen dichterbij en liet haar been, als dat van een marionet, naar boven schieten. Voordat hij het besefte vloog zijn pet door het raam.

‘De Franz cancan, oorspronkelijke versie’, zei ze.

‘Hé daar, Franz, is het niet wat vroeg voor een striptease?’ Schani’s warme stem galmde naar boven.

Jelena scharrelde haar onderrokken op de canapé bij elkaar en fluisterde: ‘Ik heb nog even werk, ga maar.’

Franz leunde uit het raam, zag Dragan zijn pet oprapen en riep: ‘Dief, dief, houd de dief!’

Vooraleer hij naar beneden stormde, nam hij Jelena in zijn armen, drukte haar vast tegen zich aan en zei: ‘Als jou iets overkomt, dan maak ik mezelf van kant.’

Ze keek hem na en voelde weer de misselijkheid opkomen. Vanavond, vanavond zeg ik het hem.

*

Franz haalde het drietal snel in, griste zijn pet uit de handen van Dragan en lachte om het tirolerhoedje van Ernst, die daar voor de gelegenheid twee grote rode veren op had geplant.

‘Daarmee winnen we gegarandeerd de revolutie’, zei hij. Een potige arbeider, die met zijn spandoek hoch die revolution! naast hen liep, grinnikte.

Een jongen van een jaar of twaalf liep hun tegemoet. ‘Schani, Schani,’ zei hij buiten adem, ‘overal militairen, cavalerie en bereden politie. Alles zit potdicht.’

‘Feiten, Pepi. Je weet wat we hebben afgesproken.’

‘Meer dan 200 militairen en 54 ruiters van de bereden politie aan de Landhausgasse, en op de Michaelerplatz alleen al 400 militairen en 72 ruiters!’

‘Wat voor militairen?’

‘Huzaren en dragonders, twee bataljons Hongaarse infanterie en op de Karlsplatz heb ik zelfs een bataljon Bosniaken gezien.’

Schani’s gezicht betrok. Dat alle wegen naar de Hofburg afgegrendeld zijn, is normaal, dacht hij. Tienduizenden Weense hongerlijders zouden de keizer zijn eetlust doen verliezen. Maar Hongaarse infanteristen en Bosniaken, dat voorspelt niet veel goeds.

‘Uitstekend verslag, onderofficier Pepi. En nu naar het Rathaus, maar voorzichtig!’

Schani keek Pepi na. Hij was blij dat hij hem had opgevist uit het onderaardse Wenen. Een parallelle wereld van wijdvertakte kanaalkokers en schachten waarin je veilig was voor pooiers, misdadigers, politie en ander tuig.

Zwijgend liepen de vier kameraden verder naar de Wiener Ringstrasse, waar ze op een muur van militairen zouden stoten. Rattenjagers, die moesten beletten dat de ratten van de voorstad de binnenstad zouden besmetten.

*

Paul Pallach had zich strategisch opgesteld: voor de Stiftskaserne, zon schuin in de rug en met een perfect zicht op de Mariahilfer Strasse. Zoals hij had voorzien stonden er weinig toeschouwers op de stoep. Iedereen liep mee, iedereen had honger. Alleen de rijken in de binnenstad niet.

Hij fotografeerde de arbeiders en kleine zelfstandigen die, met strijdliederen en kreten dat het gedaan moest zijn, naar de Wiener Ringstrasse stroomden om naar de redenaars te luisteren en daarna te betogen.

De Ring, dat parelsnoer van imposante gebouwen, waarvoor zo veel huisjes hadden moeten sneuvelen. De Ring, gefortificeerd door een cirkel van legerkazernes – de Rossauer Kaserne, de Stiftskaserne en het Arsenal. De Ring, aangelegd om volksopstanden zoals deze te onderdrukken.

Hij legde het beeld vast van een groep jonge vrouwen met hun jengelende kroost. betaalbaar brood voor onze kinderen, las hij op een spandoek. Gabriele Proft had er goed aan gedaan om de moeders van de voorstad te mobiliseren. Zelfs de ‘volksuithongeraars’ konden niet onvermurwbaar blijven bij het zien van uitgeteerde vrouwen die hun kleintjes niet meer konden voeden. Met duizenden waren ze gekomen om hun stem te laten horen. De meeste hongerbetogers droegen kleren uit betere tijden, verkleurd en tot op de draad versleten. Ondanks hun sjofele voorkomen straalden ze een waardigheid uit die hem ontroerde en die hij probeerde vast te leggen.

Voor de barokke Stiftskirche herkende hij een groepje jongemannen. Bandieten voor de politie, maar voor hem kerels met een hart van goud en een eigen morele code.

‘Pater, u ook hier?’ Schani Breitwieser, de leider van de Broederschap van de gemaskerden, stapte op hem toe. De drie anderen volgden.

Vijf jaar geleden, toen Schani zijn bende oprichtte, had een sensationele artikelenreeks in het boulevardblad Illustrierte Wiener Extrablatt, heel Wenen opgeschrikt. Tientallen jeugdbendes zouden, zoals in Parijs en Londen, delen van de stad terroriseren. De ‘Fünferln’ het district Fünfhaus, de ‘Lecherln’ en de ‘Richard Wagnerbende’ Neulerchenfeld, de ‘Holumekbende’ Brigittenau, de ‘Fazantenbende’ de Landstrasse … Zelfs Paul had zich even laten meeslepen door de bendehysterie maar hij had zich, anders dan het Illustrierte Wiener Extrablatt, verdiept in de achtergronden. Schani had bewondering bij hem afgedwongen. En niet alleen door diens opvallende belangstelling voor toneel, fotografie en de wonderen der techniek. Bij Schani’s Broederschap van de gemaskerden, die zich specialiseerde in diefstallen bij gefortuneerden, gold maar één gebod: ‘Er mag geen bloed vloeien.’

‘Kan het zijn, pater, dat u wat bent aangekomen?’ vroeg Schani terwijl hij geamuseerd naar de uitstulping in Pauls jas wees.

Paul Pallach legde lachend zijn rechter wijsvinger op de lippen. Ogenschijnlijk fotografeerde hij enkel met zijn Kodakcamera, maar in feite ook met een Leica 1913, die perfect paste in het zakje in de binnenkant van zijn jas. Als de politie straks zijn Kodak in beslag nam – de staat hield niet van getuigen – dan had hij ze op het verkeerde been gezet. Schani liet zich minder makkelijk om de tuin leiden.

‘Het Mayer-effect’, zei Schani, die een zwak had voor trucs, bedrog en misleiding.

Paul knikte. Ooit had hij Schani Techniek van het ongemerkt fotograferen van Rechtsanwalt Dr. Emis Mayer geleend. Kort daarna had Schani op basis van een eenvoudige tekening in het boek, een spiegelzoeker in een hoek van negentig graden op een camera gemonteerd, waardoor hij ongemerkt iemand naast zich kon fotograferen. Dat had Paul zo verbluft dat hij Schani het boek cadeau had gedaan.

‘Kom overmorgen eens langs. Ik heb iets wat jou wel zal interesseren.’

Paul verheugde er zich al op om Schani zijn Leica 1913 te laten zien – een prototype dat zijn vriend Leitz Oskar Barnack hem voor zijn zestigste verjaardag cadeau had gedaan.

Hij nam zijn Kodak.

‘Een foto?’

‘Ja’, riepen de kameraden enthousiast en ze poseerden lachend voor de Stiftskaserne, de armen over elkaars schouder.

‘De drie musketiers, met z’n vieren’, zei Franz.

Paul drukte af.

‘Morgen ontwikkel ik mijn foto’s. Overmorgen kun je langskomen, Schani, dan toon ik je mijn Leica 1913.’

‘Een Leica!’

‘Een prototype. Niet verkrijgbaar in de handel.’

‘Gestolen.’

‘Hoe raad je het.’

Paul Pallach werd plots ernstig. De hele dag al liep hij met een slecht voorgevoel rond en nu hij voor de Stiftskaserne stond, het bolwerk van de infanterie, en er nog altijd geen infanterist te bekennen was, kon hij het niet langer negeren.

‘Ik weet het, ik klink als een oude zeur, maar kijk uit voor agents-provocateurs.’

‘Ons jagen ze niet zo snel op stang.’

‘Wie zichzelf beheerst, is groter dan wie een stad beheerst.’

‘U kunt gerust zijn, pater,’ zei Schani, ‘we zorgen voor elkaar.’

‘Allen voor één, één voor allen’, lachte Franz en weg waren ze.

*

Wij willen niet langer dat papenrijk, dat ons braaf en dom en klein houdt …

Weer goed op dreef, onze ‘rode kanaalrat’, dacht Schani.

Sinds de Duitsradicalen die scheldnaam op Ellenbogen, de kleine, rosse armendokter uit Brigittenau, hadden geplakt, gebruikten zijn medestanders hem als een eretitel.

Schani observeerde de massa rond het spreekgestoelte. Veel postbodes, telegrafisten, tramconducteurs en straatvegers, allemaal in uniform.

… Papen en pastoors gooien het op een akkoordje met de keizer. In het hiernamaals, ja dan, krijgen we brood en vlees, als beloning …

‘Brood voor onze kinderen!’ riepen enkele vrouwen. ‘Algemene staking!’ vielen de anderen hen bij, zo luid dat Ellenbogen zijn redevoering even onderbrak. Een paar waaghalzen klommen op het Karlsplatz-paviljoen en hingen een zwart doek met rode letters boven de ingang van het metrostation: Revolutie! Agenten te paard twijfelden of ze zouden ingrijpen. De cavalerie werd zichtbaar onrustig.

‘Kijk daar’, fluisterde Franz.

Schani herkende twee leden van de Homulekbende, de zakkenrollers van Brigittenau. Niet aan het werk, waarschijnlijk omdat ze Ellenbogen wel mochten.

De kleine Pepi kwam aangelopen en riep: ‘Schani, Schani, het Rathaus!’

Schani legde zijn arm om de magere schouders van het jongetje.

‘’t Is allemaal begonnen met ketelmuziek in de Lichtenfelsgasse, voor het huis van de burgemeester. Zo luid! En daarna regende het stenen.’

‘Wie is begonnen, Pepi? Heb je dat kunnen zien?’

‘Mannen van Johnny’s bende. Larven, die hun strepen nog moeten verdienen. Daarna iedereen.’

‘En de andere bendes?’

‘Niemand gezien behalve een paar Fünferln. En die bleven kalm. Zoals afgesproken.’

Schani fluisterde Dragan instructies in het oor. Dragan knikte, nam de kleine Pepi met zich mee en verdween.

… Kameraden, is het niet godgeklaagd dat een dokter, in zijn wekelijks dokterspraatje in de krant, schrijft dat het niet gezond is om meer dan driemaal per week vlees te eten?

Een flitslicht, gevolgd door een lichte knal, verblindde Schani even. Toen zag hij de fotograaf, gevolgd door Max Winter, de onderzoeksjournalist van de Arbeiter-Zeitung. Winter had als credo dat bureaulucht heel ongezond was; hij zwom in de stroom van het leven en deed dat met verve. Dat wist Schani te appreciëren, zolang Winter, altijd hongerig naar feiten, niet dicht in zijn buurt kwam zwemmen.

‘Herr Breitwieser, mag ik u enkele vragen stellen?’

‘Ik heb niets te vertellen, Herr Winter.’

‘U bent te bescheiden. Als ik de Broederschap van de gemaskerden vergelijk met de Apaches in Parijs, de Hooligans in Londen en de Mularia van Triëste …’

‘Dan?’

‘Dan is de Broederschap uniek.’

‘In welke zin, als ik vragen mag?’

‘U wordt op handen gedragen.’

‘Zeker, Herr Winter, en door de Weense politie in het bijzonder.’

‘Noem me nog een bende die geld steelt en het aan armen uitdeelt, Herr Breitwieser.’

‘Herverdeling, Herr Winter.’

De journalist noteerde het woord.

‘Nergens zijn stadspiraten zo populair.’

‘Niet overdrijven. De burgerij in de binnenstad wil ons vel.’

Ze gingen een beetje apart staan.

‘Ik maak het kort, Herr Breitwieser. Is het waar dat de Weense jongerenbendes een tijdelijk staakt-het-vuren hebben afgesproken en dat u daarachter zit?’

‘Ik antwoord alleen als u mijn wedervraag beantwoordt, Herr Winter.’

‘Dat hangt van de vraag af.’

‘Is het waar dat de keizer in hoogsteigen persoon gevraagd heeft om de straten schoon te vegen?’

‘Als ik mijn bron mag geloven, dan schreef onze Doorluchtige Majesteit in de marge van Dagrapport 253 ex 1911, in potlood, de volgende woorden: “Het wordt tijd om aan deze herhaalde straatexcessen een eind te maken.” Maar die woorden mag ik, helaas, niet publiceren.’

‘Dan is het goed dat we een tijdelijke vrede hebben gesloten.’

Marie Herold, een twintigjarige vrouw met felle ogen en met haar dat vandaag nog korter geschoren was dan anders, liep strijdlustig op hen af.

‘Geloof die gluiperd niet’, zei ze luid en ze wierp een minachtende blik op Max Winter. De journalist wist dat hij het verkorven had sinds hij haar in een artikel als heler had moeten portretteren. Hij had er spijt van dat hij was gezwicht voor de hoofdredacteur. Die had het niet geloofwaardig gevonden dat een jonge vrouw de G’stutzen Mirzibende met krachtige hand kon leiden. Marie fluisterde Schani iets in het oor en verdween in de menigte. Max Winter kon niets aflezen van Schani’s pokergezicht.

Zachtjes begonnen enkelen ‘Honger, honger, honger’ te scanderen. Anderen vielen in, het geluid zwol aan tot het leek of de Karlsplatz één groot kloppend hart was geworden dat uit het lichaam van de stad dreigde te barsten.

De Hongaarse cavalerie en de Bosniaken kwamen dichterbij en de Weners riepen en scholden: ‘Ze laten de huzaren op ons los’ en ‘De Bosniaken hebben hier niets te zoeken!’ Nu de cavalerie en de Bosniaken de menigte langzaam insloten en provoceerden, was alles mogelijk. Max Winter gaf zijn fotograaf instructies en maakte zich daarna snel uit de voeten. De fotograaf en Paul Pallach trotseerden het gewoel en bleven beelden schieten.

Hoe had Schani kunnen denken dat jongerenbendes deze massa via de twee slagaders van de Lerchenfelder Strasse en de Burggasse naar de haarvaten van de voorstad zouden hebben kunnen leiden? Om de cavalerie naar de steegjes rond de Thaliastrasse te lokken, stokken tussen de voorbenen van de paarden te steken zodat woedende vrouwen de gevallen ruiters met rot fruit, tomaten, potten, pannen en uitwerpselen zouden kunnen bekogelen. Hersenschimmen hadden ze nagejaagd.

De dreiging loste op in schetterende klanken, opzwepende ritmes en onstuimige vrolijkheid. Muzikanten, Dragan op kop, gevolgd door een groepje polka dansende vrouwen, baanden zich een weg door de dichte massa. Het woud van bajonetten week achteruit toen Jelena en een andere vrouw een kleurrijk lint op de grond legden, een denkbeeldige grens tussen wie leven gaf en wie de dood diende.

Paul Pallach legde alles vast.

Schani voelde zijn schouders ontspannen. Hij moest glimlachen om Franz, die fier als een pauw naar zijn Jelena keek, naar de rij die ze liet vormen en het teken dat ze gaf om vóór de verbouwereerde Bosniaken de French cancan te dansen. De menigte joelde en vuurde hen aan, rokken en onderrokken zwaaiden heen en weer, beentjes in zwarte kousen werden de lucht in geworpen, sneller en sneller volgden de noten elkaar op en de cadans was bijna niet meer te volgen, zo werd het ritme opgedreven.

De Bosniaken stonden met open mond te kijken en schuifelden verder achteruit. De vrouwen schepten er een heidens plezier in om de mosliminfanteristen uit te dagen. Aangevuurd door kreten, ritmisch handgeklap en stampende voeten toonden ze, als op een heksensabbat, spotlachend hun duivelskunsten. De fotograaf van de Arbeiter-Zeitung wurmde zich dichterbij. Hij hoorde de eindakkoorden van de French cancan en wou een foto van het schitterende slottafereel: twaalf vrouwen die hun rug naar de Bosniaken keerden, zich bukten, tegelijkertijd hun rokken en onderrokken over hun hoofd gooiden en de Bosniaken hun met borduursel afgewerkt ribbetjesondergoed lieten zien. De fotograaf vatte het juiste moment: met een vette knipoog naar de camera presenteerde Jelena haar achterste. Op haar onderbroek was een groot rood hart genaaid. Het applaus was oorverdovend.

Plots een droge knal, gevolgd door een paar andere. Voetzoekers? Een golf van paniek rolde door de massa. Schani zag dat de fotograaf van de Arbeiter-Zeitung zijn apparatuur bijeengraaide en naar de Karlskirche holde, waar ook Dragan en de vrouwen naartoe snelden. Een hysterische stem riep Vuur! Hoewel Schani wist dat het eerste salvo altijd boven de hoofden werd afgevuurd, trok hij instinctief zijn hoofd tussen zijn schouders.

Paul Pallach nam onverstoorbaar foto’s met zijn Leica.

Waar waren Franz en Ernst? Schani hoorde een schot vlakbij. Een pistool, geen geweer. Een tiental meter verderop zag hij Franz. Hun ogen reikten naar elkaar. Een wonderlijke uitdrukking gleed over Franz’ gezicht en zijn mond viel open, als die van een vis op het droge.

Schani baande zich ruw een weg door de vluchtende mensen. Franz greep met beide handen naar zijn buik. Zijn vingers kleurden rood. ‘Nee!’ riep Schani en op dat moment voelde hij een snerpende pijn in zijn linkerarm. Een hevige knal deed zijn schedel exploderen en het was net of hij samen met Franz naar de sterren werd gekatapulteerd.