Kristien Hemmerechts

Ann

Uitgeverij De Geus

breda 2012

© 2008, 2010 Wit Zand bvba

Ann werd eerder uitgegeven bij Uitgeverij Atlas

Deze editie © De Geus bv, Breda 2012

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Irene Lamprakou/Trevillion Images

isbn 978 90 445 2210 5

nur 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Dit boek is in liefde opgedragen aan mijn dochter, Katherine Anne Smith. Ik dank iedereen die zijn medewerking verleend heeft voor het vertrouwen en de vrijgemaakte tijd. Mijn dankbaarheid en respect gaan vooral uit naar Ann voor haar moed, haar intelligentie, haar kwetsbaarheid, haar eerlijkheid, haar vriendschap en haar vechtlust. Mogen de goden over haar waken.

Om redenen van privacy zijn Anns naam en de namen van haar familie en vrienden veranderd. Voor Anns psychiater is de voornaam ‘Willy’ bedacht. We noemen hem ook dokter A, voluit: dokter Anorexia, of nog meer voluit: dokter Willy Anorexia. Een collega van hem heeft de schuilnaam dokter Joris Kortenberg gekregen, afgekort: dokter K.

Sommige mailtjes en dagboeknotities van Ann zijn door mij stilistisch lichtjes geredigeerd.

Deze ruwe tijdlijn biedt de lezer een bondig overzicht van Anns leven:

1966 huwelijk ouders Ann

1967 geboorte Yves

1968 geboorte Ann

1970 geboorte Marc

1980 op internaat (middelbare school)

1983 eerste therapie (bij dokter A thuis)

1985 gezinstherapie (later bij diezelfde therapeut ook individuele therapie)

1986 eerste kandidatuur burgerlijk ingenieur (tot en met Pasen, maar niet voltooid vanwege opname)

1987 eerste opname (op aandringen van dokter A, in Kortenberg, zes maanden)

1988 verhuizing naar Leuven en begin studie psychologie

1992 tweede opname (op aandringen van dokter A, in Tienen, zes maanden)

1993 nabehandeling bij dokter A (terug-naar-kindertijdsessies)

1994 begin doctoraatsstudie met een fwo-beurs

1997 overlijden vader Ann

1998 verdediging doctoraatsstudie en promotie

1999 beleidsmedewerker in een ziekenhuis; relatie met Dirk

2000 verhuizing van Leuven naar Tienen

2001 derde opname (op eigen initiatief, in Tienen, drie maanden, benoemen van incest)

2001 stafmedewerker bij een organisatie in Brussel

2005 verhuizing naar Brussel

2006 vierde opname (op aandringen van haar laatste therapeut, in Gent, drie maanden)

#

Het begint zoals zo veel dingen met een mailtje, verstuurd op vrijdag 30 maart 2007. De afzender hoopt dat ze ‘de “juiste” Kristien Hemmerechts treft, namelijk de schrijfster’. Zonder bevestiging af te wachten gaat ze verder: ‘Ik kamp al meer dan een half leven met een dodelijke ziekte, ben nu het vechten beu, en zoek een manier om dit leven mooi af te sluiten. Mijn leven neerpennen is een van die “sleutels” die me zouden helpen. Ook voor mijn familie die achterblijft. Een vorm van zin geven aan iets wat wraakroepend zinloos is. Doodgaan op je 39ste. Ik schrijf zelf graag, hou enorm veel van taal. Maar ik kan dit niet alleen met een blad papier voor me waarmaken. Ik heb een dialoogpartner nodig. En, erg aanmatigend van me, ik voel me geest- en soms zielsverwant aan jou. Het allermooiste wat ik me nu kan inbeelden (behalve een mirakelgenezing), is dat jij bereid zou zijn om aan mijn vluchtige woorden inkt, papier en “eeuwigheid” te geven in een klein boekje. Durven, hè, me zo rechtstreeks, zonder veel inleiding tot jou te richten … Ach, tijd ontbreekt me voor veel blablabla. Soms, vaak, zijn intuïtieve acties de beste. Niet?’

Er volgt een mailtje met concretere informatie: ‘Ik heb een ernstige, chronische, en dus dodelijke vorm van anorexia. Het “dus” in vorige zin is mijn verhaal.’ Ze herhaalt dat ze haar einde aan het regelen is. ‘Ik vertel je dit vooraf, zodat je ook kan weglopen als je wilt.’

Ik schrijf dat ik haar vanuit een louter professioneel standpunt wel wil ontmoeten. Ik schrijf dat ik haar niets beloof. Ik schrijf dat ik haar niet zal proberen te redden. Ik vraag haar of ze een bandrecordertje heeft. Ik geef haar een opdracht, ik test haar engagement, ik trek grenzen.

Ze antwoordt dat ze niet op zoek is naar een redder, wel naar een pen en een boek. Ze heeft geen bandrecordertje, maar ze zal proberen via vrienden er eentje op de kop te tikken.

We maken een afspraak en ik hoor niets meer van haar. Ze bestookt me niet met mails. Ze legt geen claim op me. Ze klampt zich niet aan me vast. Ze respecteert de grens die ik getrokken heb. Van de weeromstuit maak ik me ongerust over die vrouw die mijn computer heeft uitgekozen om haar zelfmoord aan te kondigen. Tegelijkertijd vraag ik me af of haar ziekte ingebeeld is. En of ze straks heel andere verwachtingen zal blijken te koesteren. Of ik haar van me zal moeten afschudden.

Een vriend zegt: ‘Dat is schoon dat ge erop ingaat.’ En even heb ik zin om de afspraak te annuleren. Ik wil haar niet betuttelen. Ik zal me niet over haar ontfermen.

11 april

Het zomert in april, heeft de weerman gezegd en de weerman heeft gelijk. De straten tussen het Centraal Station en de Beurs zijn volgestroomd met toeristen. Ik wurm me een weg door de uitgelaten meute, hou mijn hand angstvallig op mijn handtas, koop ergens twee paar oorbellen voor zes euro zonder ze te passen, kom voorbij het café waar ik eeuwen geleden met de moeder van mijn eerste vriendje afgesproken heb omdat die het idee leek te hebben dat haar zoon en ik eeuwig bij elkaar zouden blijven. Ik vraag me af hoe dikwijls ik mijn voeten al op deze straatstenen gezet heb om iemand te ontmoeten of naar een voorstelling te gaan of boodschappen te doen, en hoe dikwijls ik dat nog zal doen. Ik moet hier weg, denk ik. Niet van Ann, maar van Brussel, van België. Ik zit gevangen in almaar dezelfde straten, pleinen, rituelen. Ik dool al jaren in hetzelfde labyrint.

Op enkele meters van de Falstaff zie ik een vrouw uit de tegenovergestelde richting naar de ingang lopen. Jezus, denk ik geschokt. Ik had haar gevraagd of ze me zou herkennen. ‘Ja,’ had ze geantwoord, ‘ik weet hoe je eruitziet.’ Geen seconde had ik erbij stilgestaan hoe herkenbaar zij wel zou zijn.

Ik wacht geduldig terwijl ze op zoek gaat naar mij. Dan lopen we met uitgestrekte handen naar elkaar toe. We glimlachen niet. ‘Laten we op het terras gaan zitten.’ Maar het terras wordt verpest door schallende muziek, dus lopen we naar een terras aan de andere kant van de Beurs. Zij en ik lopen naast elkaar. Ik ben me intens bewust van Ann, die naast me loopt. Ik denk: het is begonnen. Ze zegt iets over openingszinnen die ze had voorbereid, maar die ze niet gebruikt heeft. Ik mompel iets terug, maar daarna lopen we zwijgend naast elkaar en een paar seconden lang ben ik blij dat ik daar loop met haar. Ik kijk naar de gehaaste voorbijgangers, die niet weten waarom Ann en ik hebben afgesproken. Ann en ik. Ik wil niet weg.

Het terras bevindt zich op de hoek van de Anspachlaan en de Beursstraat. Het is ingericht zoals een terras in Parijs, met rijen stoelen die allemaal naar de straat zijn gekeerd. De stoelen liggen als gevangenen aan een ketting. We gaan zitten, bestellen koffie. Een stoet mensen trekt aan ons voorbij; zijn zij het publiek of zijn wij dat? Tijdens ons gesprek komt er twee keer iemand een sigaret vragen. Je regrette. Je ne fume pas. En Ann zegt: ‘Sorry, ik rook niet.’ Ann is een bewuste Vlaming in Brussel, ik een luie. Een zwerfster blijft naar ons staan kijken. Alles aan haar is opgezwollen: haar benen, haar gezicht, haar voeten, haar buik. Rode adertjes tekenen een grillig raster op haar huid. Haar kleren zijn vuil. ‘Wel,’ zeg ik met een glimlach tegen Ann, ‘zo zullen we er waarschijnlijk nooit bij lopen.’

Nog geen twee uur later gaan we uit elkaar. Ik omhels haar en voel haar knokige, graatmagere, onwillige lichaam. Dinsdag zien we elkaar weer op dezelfde plek. En ik zal intussen een bandrecordertje kopen. Ik hoor me tegen haar zeggen: ‘Je mag me altijd bellen of mailen. Als je iets niet aankunt, als ik iets doe of zeg wat je kwetst, bel of mail me en zeg het.’

Ze knikt. Ik omhels haar opnieuw. Als ik niet uitkijk, zal ik haar willen blijven omhelzen.

Op die drukke, anonieme plek, in de schaduw van het financiële hart van Brussel, op een steenworp van Manneke Pis en de trendy Dansaertstraat, hebben Ann Gerrets en Kristien Hemmerechts elkaar beloofd om samen een boek te maken. Ik heb bijna meteen ‘Oké, ik doe het’ gezegd. Intuïtieve acties zijn vaak de beste.

Het is een heel andere stad waarin ik terug naar het station loop. Dit zijn de levenden, denk ik. Dit zijn de winkels waar de levenden hun onstilbare levenslust botvieren. Ik neem de waardeloze oorbellen uit mijn handtas en leg ze ergens op een vensterbank.

(Ik tegen haar: ‘En weet je al wanneer je zelfmoord gaat plegen?’

Geen antwoord.

Ik: ‘En weet je al hoe je het zult doen?’

Ann: ‘Met een pil. Binnenkort krijg ik ze.’

Ik: ‘Je zult je rustiger voelen met die pil in huis. Weten dat het kan.’

En ik denk: ik wil ook zo’n pil.

Ik zeg: ‘Beloof me dat je nog even blijft leven. Doe het niet halverwege het boek.’

En ik denk: misschien moet ik het schrijfproces listig rekken. Hoe langer ik aan het boek werk, hoe langer Ann in leven blijft. Sheherazade achterna.

Ann: ‘Hoeveel tijd heb je nodig?’

Ik: ‘Een jaar. Een boek heeft een jaar nodig om te rijpen.’

Ann: ‘Dat is te lang.’)

Ik mag alles hebben. Alles wat ze ooit heeft gedacht, geschreven, gevoeld. Ze heeft niets meer te verliezen. Ze noemt zich ‘uitgetherapied’. In haar dossier staat het vreselijke woord ‘chronisch’. Ze is een chronische patiënte, een patiënte die telkens opnieuw ziek wordt, een patiënte met weinig of geen hoop op genezing, in wie dus ook niet meer geïnvesteerd wordt. Ze ervaart het woord als een doodsvonnis. Algemene ziekenhuizen willen haar niet opnemen, want ze is een psychiatrisch geval. Psychiatrische ziekenhuizen willen haar niet opnemen, want ze weegt te weinig. Haar gewicht moet eerst omhoog, want dat hogere gewicht zou het bewijs zijn van haar bereidheid om te genezen. Van haar inzet en goede wil. Alsof Ann niet wil genezen. Alsof ze van haar ziekte houdt.

‘Niemand kan of wil mij nog helpen’, zegt ze woest. ‘Als die therapeuten eindelijk zouden toegeven dat hun therapie niet werkt! Want ze werkt niet!’ Ik schrik van de heftigheid in dat schrale lichaam. Van de passie.

Er is één psychiater bij wie ze zou willen aanbellen om hem een mep in zijn gezicht te geven. Zonder een woord van uitleg, zegt ze grimmig. Hij zou geen uitleg nodig hebben.

Ik schiet in de lach. O ja, zeg ik. Zulke meppen wil ik ook aan een paar mensen uitdelen!

Mijn broer, zegt ze, mijn jongere broer Marc leeft zoals ik geleefd zou hebben als ik niet ziek geworden was. Mateloos. Uitbundig. Met overgave en met volle teugen genietend. Die Ann leeft ook ergens in mij, maar ze krijgt geen kans.

Ze wil genezen, ze wil leven, zoveel is zeker. Maar ze kan de last van de ziekte niet meer aan, de eenzaamheid, het plannen van haar eetrituelen, het leven zonder lichaam. Uit respect voor zichzelf wil ze het niet langer volhouden.

Ze kijkt me met grote blauwe ogen aan. Ik doe mijn best om haar mooi te vinden, om de aantrekkelijke, levenslustige Ann in haar te ontdekken. Alsof ze mijn gedachten raadt, zegt ze: ‘Kijk hoe ik eruitzie. Het is een mirakel dat ik nog leef.’ Ik vang het getal 30 op. Is het mogelijk dat ze niet meer dan 30 kilo weegt? Ik duw het getal weg. Het is té confronterend. Later, denk ik. Niet alles in één keer. Laat ik nog even in ontkenning leven.

Haar hart kan het ieder ogenblik begeven. Zoals bij Karen Carpenter van de Carpenters, over wie ik gisteren al dan niet toevallig een documentaire heb gezien. Karen Carpenter stierf op tweeëndertigjarige leeftijd aan een hartaanval en die hartaanval was het gevolg van anorexia.

Domme vraag van mij: ‘Zou je niet ’s morgens en ’s avonds aan een infuus kunnen liggen?’

‘Dat lost niets op. Of alleen maar het fysieke aspect.’

‘Begin iedere dag met een glas versgeperst citrusfruitsap’, zeg ik. ‘Dat is een bom energie.’ Ze lijkt het in overweging te nemen.

Een van de bekendste nummers die Karen Carpenter zong, heeft als refrein: ‘I’m on the top of the world.’ Op een site over de zangeres wordt anorexia ‘the good girls’ disease’ genoemd. De ziekte van de brave, gewetensvolle, plichtbewuste meisjes.

De adjectieven die ik voorlopig op Ann zou plakken zijn: compromisloos, radicaal, hyperintelligent, lief, kwetsbaar, openhartig. Misschien vooral dat laatste. Het duizelt me van de informatie die ik krijg. Ik meet me een professionele houding aan en luister onbewogen. Soms huilt ze even en wacht ik geduldig tot ze is uitgehuild. Welke troost bestaat er voor zo veel leed? Welk medelijden betuttelt niet? Als ik haar respecteer, aanvaard ik dat ze ontroostbaar is. Tot mijn prettige verrassing is ze niet dwingend. Of als ze dwingend is, kan ze het goed in de hand houden.

Er zijn twee broers. Een jongere en een oudere. De oudere woont op de ouderlijke boerderij, de boerderij waar Ann door haar vader is misbruikt. Ze vertelt het zakelijk, emotieloos, zoals iemand zou vertellen: ‘Ik heb als kind de mazelen gehad.’

‘We beginnen op de boerderij’, zeg ik kordaat. Ik wil de plek zien. Ik wil weten: in deze kamer gebeurde het, daar stond het bed. Ik wil niet alleen Ann, maar ook de vader begrijpen. Ik wil achterhalen wat er in een vader omgaat als hij naar de kamer van zijn dochter sluipt. Misschien sluipt hij niet, maar stapt hij gedecideerd op zijn doel af. Ann begrijpen lijkt me niet zo moeilijk. Het mysterie, het raadsel is vader Gerrets.

Ann stribbelt tegen. En later zal ze me een mailtje sturen: geen gezamenlijk bezoek aan de boerderij. Maar ik mag alleen gaan, als ik dat wil. En ook met haar moeder mag ik praten, maar zonder haar. (‘Ik wil er niet bij zijn’, zegt ze. ‘Ik wéét wat ze vertelt. Ik heb haar versie al duizend keer gehoord.’) Ze wil liever niet dat haar moeder iets met het boek te maken heeft. ‘Het is mijn boek.’ De moeder bidt voor Ann. Ze bidt – in haar eigen woorden – Jezus van het kruis. Ik wil met de moeder naar Scherpenheuvel, haar favoriete bedevaartsoord. ‘Jij wilt zo’n plastic Mariabeeld met wijwater kopen’, zegt Ann smalend. ‘Tuurlijk’, zeg ik lichtjes geraakt. ‘Ik heb er al eentje uit Lourdes.’

De moeder weet niet waaraan ze haar lot verdiend heeft: een dochter die een eind aan haar leven wil maken. Tot Anns grote ergernis dreigt ze nu soms ook er een eind aan te zullen maken. ‘Zij is niet het slachtoffer’, zegt Ann fel. ‘Eerst ben ik het slachtoffer, daarna mag zij ook een beetje slachtoffer zijn.’

Het is een woord dat je niet meer mag gebruiken. Een slachtoffer is passief, en iedereen moet actief en zelfbewust zijn. Leed moet tot triomf worden omgebogen. Het heft moet in eigen handen worden genomen. Allemaal goed en wel, denk ik dan, maar wat als je een slachtoffer bént?

Ik weet wat mijn moeder zou zeggen als ik haar over het project vertelde: ‘Dat is schoon, Kristien, dat ge u dat aantrekt. Maar ge moet toch oppassen. Ge weet niet waaraan ge begint.’

Vroeger ging mijn moeder wel eens op bedevaart naar Oostakker. En ze liet missen opdragen.

17 april

Mijn tweede ontmoeting met Ann en ik leer in recordtempo bij. Wanneer een patiënt bij de Orde der Geneesheren tegen een arts een klacht indient, krijgt hij of zij per definitie een standaardbrief toegestuurd met melding van goede ontvangst van ‘uw’ schrijven. ‘De Raad zal deze zaak terdege onderzoeken en zal er op tuchtrechtelijk gebied het passend gevolg aan verlenen. Wij zien ons verplicht hieraan toe te voegen dat de artikelen 24 en volgende van het k.b. van 6.2.1970 tot regeling van de organisatie en werking der Raden van de Orde der Geneesheren ons niet toelaten de klager in te lichten over het disciplinair gevolg dat aan de klacht zal verleend worden.’

Met andere woorden: de patiënt hoort niets over de zaak, zelfs niet wanneer het onderzoek aantoont dat de klacht gegrond is. ‘Ze beschermen elkaar’, zegt Ann laconiek. Toen ze na ontvangst van de brief met de Orde belde, werd het k.b. opnieuw geciteerd. Ze kennen daar dat k.b. uit hun hoofd.

We leven in het land van de grote stilte. De stilte die alles toedekt. Als een sneeuwtapijt.

Ik kijk Ann met grote, ongelovige ogen aan.

‘Einde verhaal’, zegt ze.

‘Dat zijn artsen!’ zeg ik boos. ‘Ze kunnen patiënten niet in de kou laten staan. Ze moeten de antwoorden geven die ze hebben.’

Ze haalt haar schouders op. Háár verontwaardiging heeft even plaatsgemaakt voor gelatenheid. Ze maakt aanstalten om de brief weg te stoppen, maar ik steek er mijn hand naar uit.

‘Wil je hem hebben?’

Ik knik. Ik wil alles hebben. En ik mag het ook allemaal hebben. Ze heeft een zipbestand doorgemaild met gedichten en notities en brieven. Een aantal ervan heb ik aangeklikt, gelezen, weer gesloten. Eén zin is blijven hangen: ‘Ik ben de strijd aan het verliezen.’ Een naakte, kale zin.

Ik grijp haar handen, wrijf ze warm. ‘Koude, koude handen’, zeg ik. Ze lacht. Drie tafeltjes verder zit een opvallend mooie jonge vrouw zorgvuldig een slaatje te eten. Af en toe gluur ik stiekem in haar richting. Ik kan haar liefhebbende, zorgdragende ouders bijna letterlijk links en rechts van haar zien staan. Hun dochter. Hun zelfgemaakte meesterwerkje. Met onbaatzuchtige liefde en koesterende aandacht grootgebracht.

‘Ik heb foto’s’, zegt ze triomfantelijk, alsof ze ze na een langdurige zoektocht op een rommelmarkt of bij een uitverkoop op de kop getikt heeft. ‘De meeste heb ik weggegooid, verbrand zelfs, in een poging met het verleden te breken. Je moet dat naar het schijnt grondig aanpakken.’ Ze lacht. ‘Om de een of andere reden heb ik deze bewaard.’

Er zijn twee soorten foto’s: voor en na. Normale Ann en uitgemergelde Ann. Of nog twee soorten: foto’s die in opdracht van een therapeut op een blad zijn geplakt, en losse foto’s. Het fotohuiswerk, legt Ann uit, is een vast onderdeel van de therapie, net zoals het bijhouden van een dagboek.

Op het eerste blad zijn vier foto’s geplakt. Bij de foto bovenaan heeft Ann met zwarte inkt dit commentaar geschreven: ‘Ik en mijn broers voor de suite van het huwelijk van mijn nicht.’ De drie kinderen Gerrets staan keurig op een rij, gerangschikt volgens leeftijd: de oudste rechts, de jongste links, precies zoals de drie kinderen Hemmerechts bij allerlei gelegenheden poseerden. Yves, de oudste zoon, kijkt naar een punt links boven hem – vermoedelijk naar een volwassene. Hij heeft een open, lachend gezicht. Marc, de jongste, kijkt als een verschrikt konijn recht in de lens. Door de open mond, de flaporen en de starre blik ziet hij er een beetje simpel uit. Ann kijkt ook in de lens en glimlacht, maar ze straalt niet het zelfvertrouwen van Yves uit. Haar kin is naar beneden gericht zodat ze haar ogen schuchter moet opslaan. Yves’ kin is stoer opgeheven. Als enige van de drie doet Ann wat van haar verwacht wordt: in de lens kijken en glimlachen. Anorexia is the good girls’ disease.

De jongens dragen een wit overhemd met lange mouwen, dat helemaal is dichtgeknoopt, inclusief de manchetten. En ze dragen identieke blauwe lange broeken. De broek van de jongste zou kort kunnen zijn – meer dan de helft van zijn benen is buiten beeld gebleven – maar van de broek van de oudste is driekwart in beeld en die broek is lang. Ann staat tussen haar broers in een lange witte jurk. Misschien reikt die tot op de grond, misschien tot halverwege haar kuiten. De drie kinderen Gerrets hebben blond haar. Dat van de jongens is kortgeknipt, dat van Ann is lang en wordt met een speldje uit haar ogen gehouden. Onder het speldje is het haar gekruld. Het zijn – dat weet ik vrij zeker – artificiële krullen. Krulspeldkrullen. Ook in mijn jeugd waren krullen een vereiste voor familiefeesten. Het was ondenkbaar dat een meisje eraan deelnam met steil haar.

De drie kinderen beslaan nog geen kwart van de foto. Het is geen portret, eerder een studie van kinderen in een huiselijk interieur. Of: interieur met kinderen. Prominent in beeld: een vleugel van een dubbele deur, gedeeltelijk van hout – eiken, vermoed ik – gedeeltelijk van glas – geel-groene ruitjes in lood gevat. We zien de klink, het slot. We weten niet of het open- en dichtgaan van deze deur ooit een dreiging voor de bewoners betekend heeft. We weten niet of er ooit zo hard mee gesmeten is dat een ruitje aan diggelen viel en later vervangen werd. We weten niet of iemand door het sleutelgat gegluurd heeft. En wat die dan gezien heeft. Of iemand er heeft staan luisteren. En wat die dan gehoord heeft.

Boven de deur priemt het onderste deel van het kruisbeeld, dat door de slordige fotograaf tot twee armen herleid is. Het hangt waar in die tijd kruisbeelden in Vlaamse huiskamers altijd hingen. Misschien werd het geacht de duivel buiten de deur te houden.

De kinderen poseren voor een fraaie, antieke kleerkast. Tussen kast en deur hangt een schilderijtje. Het stelt een vaas met bloemen voor. Het behangpapier is wit met een grijs motiefje; de plinten zijn zwart; de tegels donkerrood of misschien bruin. Over Anns voorhoofd loopt een rode streep. Hij vertrekt boven Marcs hoofd, snijdt door haar voorhoofd en loopt verder over Yves’ kin, maar daar is hij geel verkleurd en valt minder op. Ik bestudeer de streep met een vergrootglas, maar kan niet achterhalen of hij in het negatief zat of later in de foto is gekrast.

Ik vraag me af: was het toen al bezig?

Ik vraag me af: hoelang moet ik turen om te zien wat onzichtbaar is gebleven?

Het commentaar bij de twee volgende foto’s luidt: ‘Oma + ik.’ De oma heet Renée. Ze is de moeder van de vader, en ook meter van Ann. Anns tweede naam is Renée. Alles keurig zoals het hoort. Alles precies zoals bij ons thuis: van het eerste kind is de moeder van de moeder meter, van het tweede de moeder van de vader. En de tweede naam van het kind verwijst naar de meter. Allemaal regeltjes die ik overboord gegooid heb, net als het kruisbeeld boven de deur. Ze moesten overboord gegooid worden in de hoop een authentiekere manier van leven mogelijk te maken. Minder vorm, meer inhoud. Minder schijn, meer zijn.

De eerste omafoto toont alweer een interieur, maar de sfeer is totaal anders. Het is een vol, warm interieur. Het behangpapier is bedrukt met vrij grote lichtblauwe bloemen waartussen gestileerde zachtgroene stengels kronkelen. De rolluiken zijn neergelaten. Op de vensterbank staan vetplanten en een ingelijste foto. Onder het raam een kast met daarop een wit blad en een gevuld cocktailglas. Tegen de muur, onder een schilderij waarvan alleen de lijst gedeeltelijk zichtbaar is, nog een kast met daarop een kruisbeeld, een wijwatervat met kwispel, een ingelijste foto van een kleuter in een rood shortje, een bureaulamp, een stapeltje boeken, een tweede ingelijste foto. Achter het kruisbeeld is een takje gestopt – geen palmtakje – en ook in de lijst van de foto van de kleuter zit zo’n takje. Is het een foto van een overleden kind? Tegen de kast is een bed of een divan geschoven, bedekt met een goudgele sprei. Krijgt de oma hier soms bezoek van een priester? Prevelen ze hier samen gebeden? Besprenkelt hij haar met wijwater? Is ze te zwak om naar de kerk te gaan? Nu is Ann op bezoek. Ze draagt een polshorloge, een gouden kettinkje met een scapuliertje (?), een grijze broek, een witte trui. Het kraagje van een geruite blouse is keurig over de boord van de witte trui getrokken. In haar linkerhand houdt ze een roestbruin blad tekenpapier. De onderste helft van haar benen is in een zwarte vlek verdwenen. Zat de vlek op het negatief? Of is het de schaduw van de fotograaf die daar valt? Ann lijkt uit de zwarte vlek op te rijzen. Oma zit in haar stoel aan de voet van het bed of de divan. Op het tafeltje voor haar staan twee cocktailglazen en liggen restjes krullint. Ze draagt een zwarte jurk. Haar grijze haar is in een knoetje samengebonden. Geen make-up en ook geen juwelen, op een bescheiden gouden armband na. Haar handen liggen gevouwen in haar schoot op een gekleurd blad papier. Bij nader toezien lijken op het bed twee cadeautjes te liggen. Oma en kleindochter kijken naar elkaar. Oma kent haar rol: ze moet aandachtig luisteren naar de nieuwjaarsbrief die haar petekind haar komt voorlezen. En ook Ann kent haar rol: ze moet haar nieuwjaarsbrief voorlezen. Straks zal ze haar oma drie kussen geven. Links, rechts, links. Er zullen cadeautjes worden uitgewisseld. Kent haar oma haar zoon, de vader van dit kind? Vermoedt ze waartoe hij in staat zal blijken te zijn? Is het al begonnen?

Op de derde foto zit de oma aan een feestdis. Ze ziet er minder streng uit. De tafel is onder andere met menukaarten versierd. Die zullen na afloop van het feest mee naar huis worden genomen en in fotoalbums geplakt. Als souvenir. Op de achtergrond staat in een nis een vaas met witte lelies, symbool van maagdelijkheid.

‘Ik als eerste-communicantje’ heeft Ann naast de vierde foto op het blad geschreven. Deze foto is gemaakt in een kerk en is niet minder bevreemdend. Een priester in een witte kazuifel met rode band staat achter een eiken schot, waardoor alleen de bovenste helft van zijn lichaam zichtbaar is. Hij legt zijn rechterhand beschermend op een kelk, die hij met zijn linker omklemt. De beschermende hand suggereert dat Ann als laatste te communie gegaan is. Ze loopt achter een meisje terug naar haar plaats. De twee communicantjes hebben hun handen piëteitsvol tegen elkaar gelegd. Anns ogen lijken gesloten, die van het meisje zijn open. Ze dragen allebei een wit jurkje en wat wij vroeger witte sportkousen noemden. Van Ann is één voet afgesneden, van het meisje twee. Anns haar is korter. Haar haarspeldje is met een wit lint versierd. Aan haar zichtbare voet zit een schoen met een riempje, het soort schoen waar ik als kind dol op was. Ik doe mijn best om de naakte meisjesbenen met de ogen van een pedofiel te monsteren, maar het blijven magere, roze, broze meisjesbenen. Benen die nog veel moeten groeien en stoeien.

De priester kijkt geconcentreerd naar de kelk en naar zijn hand. Hij heeft geen oog voor de meisjes aan wie hij de heilige hostie uitgedeeld heeft. Het Lichaam van Christus Amen. Van hem hoeven ze geen bescherming te verwachten. Heeft hij de hostie in hun hand of op hun tong gelegd? Links hangen een luidspreker en een houten beeld, allebei gedeeltelijk zichtbaar.

Het is alweer zo’n foto waarop dingen en mensen verknipt en geknipt terechtgekomen zijn, alsof de wereld uit fragmenten bestaat. Uit scherven.

Zat vader Gerrets in de kerk? Hoe keek hij naar zijn dochtertje? Was hij trots? Vertederd? Verveeld? Opgewonden?

‘Zo Vlaams!’ zeg ik tegen Ann.

Ze knikt. Het zijn foto’s die uit vele familiealbums kunnen komen. Foto’s uit de tijd van de Kodakapparaatjes, toen nog maar weinig mensen over het belang van belichting en kadrering gehoord hadden.

Op het volgende blad vier foto’s van Ann ‘plus min als 12-jarige’ en eentje ‘als 18-jarige (Chrisostomos)’. Twee scènes uit het familieleven: het is alweer feest en de kinderen Gerrets vertolken samen een lied voor de genodigden. (‘Ik heb altijd graag gezongen’, zegt Ann.) Ann staat aan het hoofd van de formatie: ze is de grootste, groter dan haar oudere broer Yves, die zijn groeischeut nog moet krijgen. Op een van de foto’s draagt ze de jurk van haar Plechtige Communie. Ann: ‘Ik voelde me zo slecht in dat kleed!’ Het is ook een verschrikkelijk ding, tenzij voor een verkleedpartijtje. Ann als Sneeuwwitje of zoiets. Ze draagt een handtasje van dezelfde stof, witte handschoenen en een bloemenkrans in haar haar. Elk detail is bepaald door haar geslacht. Zij is een meisje, haar broers zijn jongens. Ze lacht breed en goedmoedig. Niets verraadt haar afkeer van de jurk. Ze is slank, maar niet mager.

Er werd veel en duur gefeest ten huize Gerrets. Elke eerste communie en elke plechtige communie werden twee keer gevierd, telkens apart voor de kant van de moeder en voor de kant van de vader. Want beide families werden te verschillend bevonden om samen aan één tafel te zitten.