Håkan Nesser

De man zonder hond

Vertaald uit het Zweeds door Ydelet Westra

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Oorspronkelijke titel Människa utan hund, verschenen bij Albert Bonniers Förlag

Oorspronkelijke tekst © Håkan Nesser, 2006

Published by arrangement with Bonnier Group Agency, Stockholm, Sweden

Nederlandse vertaling © Ydelet Westra en De Geus bv, Breda 2012

Omslagontwerp Rozemarijn Koopmans naar het ontwerp van Koitz animation & graphics

Omslagillustratie © Philippe Lesprit/Picturetank

isbn 978 90 445 2211 2

nur 331

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, microfilm of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Inleidende opmerking

De stad Kymlinge bestaat in werkelijkheid niet en uitgeverij Albert Bonniers Förlag heeft nooit een dichtbundel uitgegeven met de titel Het voorbeeld van de Fruitventer. Verder komt de inhoud van dit boek in essentie overeen met bekende situaties.

I. December

1

Toen Rosemarie Wunderlich Hermansson op zondag 18 december wakker werd, was het een paar minuten voor zes en ze had een heel duidelijk beeld in haar hoofd.

Ze stond in de deuropening en keek uit op een onbekende tuin. Het was zomer of vroege herfst. In het bijzonder keek ze naar twee kleine, geelgroene vogels; ze zaten op een telefoondraad tien, vijftien meter bij haar vandaan en hadden allebei een tekstballon bij hun snavel.

‘Je moet jezelf van het leven beroven’, stond er in de ene.

‘Je moet Karl-Erik van het leven beroven’, stond er in de andere.

De boodschappen waren aan haar gericht. Zij was het, Rosemarie Wunderlich Hermansson, die zichzelf van het leven moest beroven. En Karl-Erik moest doden. Daarover bestond geen enkele twijfel.

Laatstgenoemde was haar man, en pas na een paar tellen besefte ze dat beide absurde postulaten moesten voortkomen uit iets wat ze gedroomd had – maar wel een droom die snel vervaagde en alleen deze twee bizarre vogels op een telefoondraad achterliet. Merkwaardig.

Heel even lag ze roerloos op haar rechterzij, staarde in het donker om haar heen naar een fictieve zonsopkomst, die zich nu nog in de omgeving van de Oeral moest bevinden, luisterde naar Karl-Eriks onveranderlijk rustige ademhaling en besefte dat het inderdaad zo was. De vogels sloegen hun stompe vleugels uit en vlogen weg, maar hun uitspraken bleven hangen en konden niet verkeerd begrepen worden.

Zij of Karl-Erik. Zo was het. Er had een ‘of’ tussen de tekstballonnen gestaan, niet een ‘en’. Het ene sloot het andere uit, en het voelde ook als … als een absoluut dwingende noodzaak om het ene of het andere alternatief te kiezen. Jezus christus, dacht ze, ze sloeg haar benen over de rand van het bed en ging rechtop zitten. Hoe had het zo ver kunnen komen? Alsof deze familie niet al genoeg te verduren had gehad.

Maar toen ze haar rug rechtte en de welbekende ochtendpijn tussen haar derde en vierde lendewervel voelde, bekropen ook de alledaagse gedachten haar. Een veilige maar saaie balsem voor de ziel. Ze onderging het met een soort lusteloze dankbaarheid, stopte haar handen onder haar oksels en liep zachtjes naar de badkamer. Je bent zo weerloos ’s morgens, dacht ze. Zo kwetsbaar en overgeleverd. Een drieënzestigjarige handwerklerares vermoordt haar man niet, dat is onbestaanbaar.

Ze was weliswaar ook lerares Duits, maar dat veranderde de situatie niet noemenswaardig. Maakte het op geen enkele manier acceptabeler, wat maakte Duits of handwerken in dit geval nou uit?

Het kwam er dus op neer dat ze haar eigen wandeling in het tranendal moest bekorten, dacht Rosemarie Wunderlich Hermansson. Ze deed het licht aan, bekeek haar grote, gladde gezicht in de spiegel en zag dat iemand er een glimlach op had geplakt.

Waarom glimlach ik? dacht ze. Er is toch niets om om te glimlachen. Ik heb me mijn hele leven nog nooit zo slecht gevoeld, en over een half uur wordt Karl-Erik wakker. Wat had de rector ook alweer gezegd? De diep klinkende klok die … die wat? … die de nieuwe generatie zijn morele en kundige klankbodem had geschonken? Waar had hij dat in vredesnaam vandaan gehaald? De idioot. Schooljaar na schooljaar, generatie na generatie, veertig jaar lang. Een pedagogische hoogvlieger.

Ja, Fläskbergson had Karl-Erik echt een pedagogische hoogvlieger genoemd. Had er misschien iets van ironie in gezeten?

Waarschijnlijk niet, dacht Rosemarie Wunderlich Hermansson en ze stak de elektrische tandenborstel diep in haar rechterwang. Vera Ragnebjörk, haar enige collega in de uitstervende sectie Duits op de Kymlingeviksschool, zei altijd dat Fläskbergson de ironische dimensie miste. Dat was de reden waarom je niet met hem kon praten zoals je met gewone mensen praatte, en het was vermoedelijk ook dankzij dit unieke gebrek dat hij erin geslaagd was om al meer dan dertig jaar directeur van de school te zijn.

Fläskbergson was een jaar jonger dan Karl-Erik zelf, maar ruim veertig kilo zwaarder, en ze waren met elkaar omgegaan tot de droevige dag bijna acht jaar geleden, toen zijn vrouw, Berit, omkwam nadat ze in Kitzbühl uit een skilift was gevallen en haar nek had gebroken. Met zijn vieren. Bridge en dat soort dingen. Een theatertrip naar Stockholm. Een rampzalige week op Kreta. Rosemarie dacht bij zichzelf dat ze Berit een beetje miste, maar Fläskbergson miste ze niet. De omgang met hem niet.

Waarom sta ik hier mijn kostbare ochtendminuten te verdoen met gedachten aan die dimensieloze sukkel? vroeg ze zich vervolgens af. Waarom zorg ik er niet voor dat ik een kwartier lang in alle rust de ochtendkrant kan lezen? Ik ben echt bezig de controle te verliezen.

Maar bij de koffie en de krant doken er ook geen mooie gedachten op. Er waren geen lichtpuntjes. Toen ze haar blik oprichtte en op de keukenklok keek – een impulsaankoop uit het langvervlogen najaar van 1979 bij ikea in Kungens Kurva van 49,50 kronen en vermoedelijk onverwoestbaar – gaf die twintig minuten over zes aan, het zou nog minstens zeventien uur duren voordat haar weer de genade werd verleend om haar bed in te kunnen kruipen en opnieuw een sombere dag als afgedaan te beschouwen. Om te slapen, slapen.

Vandaag was het zondag. Het was haar tweede dag als gelukkige gepensioneerde, de laatste betekenisvolle levensverandering voor de dood, had een vriendelijke ziel gezegd, en ze zei tegen zichzelf dat als ze over een wapen had beschikt, ze haar eerste ochtendgedachte onmiddellijk in praktijk zou hebben gebracht. Een kogel door haar hoofd zou hebben geschoten voordat Karl-Erik in zijn gestreepte pyjama de keuken in zou zijn gekomen, zijn borstkas naar voren zou hebben geduwd en hebben meegedeeld dat hij als een roos had geslapen. Als de beschrijvingen van bijna-doodervaringen – waarover ze had gelezen – klopten, kon het wel interessant zijn om, terwijl ze tegen het plafond aan hing, zijn gelaatsuitdrukking te bestuderen terwijl hij haar vond, voorover op tafel met haar hoofd in een grote, warme plas bloed.

Maar zulke dingen doe je niet. Helemaal niet als je geen goed wapen hebt, en je moest ook een beetje aan de kinderen denken. Ze nam een slok koffie, brandde het puntje van haar tong en richtte zich op de dagelijkse beslommeringen. Wat stond er deze tweede dag na een heel beroepsleven op het programma?

Het hele huis schoonmaken. Zo simpel was het. Haar kinderen en kleinkinderen kwamen morgen binnendruppelen en dinsdag was de grote dag.

De dag met een hoofdletter d, die echter op een merkwaardige manier door toedoen van Robert was gekrompen tot een soort pompeuze non-gebeurtenis. Precies, ja. Het hele najaar was er sprake geweest van honderd tot honderdtwintig man; de enige mogelijke beperking was de feitelijke capaciteit van Svea Matsalar geweest, maar Karl-Erik had alles tig keer met restauranthouder Brundin besproken en ruim honderd mensen zou geen enkel probleem opleveren.

Zou geen enkel probleem hebben opgeleverd. Het schandaal dat Robert had veroorzaakt, vond plaats op zaterdag 12 november, de zaal was toen allang gereserveerd, maar dat kon nog ongedaan worden gemaakt. Zo’n zeventig uitnodigingen waren al verstuurd en pakweg twintig bevestigingen waren al binnen, maar men was heel begripvol geweest toen ze uitlegden dat ze vanwege de omstandigheden hadden besloten het te beperken tot een klein familiefeest.

Zonder uitzondering heel begripvol. Bijna twee miljoen mensen hadden het programma gezien, en de mensen die niet hadden gekeken, hadden zich de dag erna laten informeren door de sensatiekranten.

robert de rukker. Deze woorden in de krantenkop hadden zich in Rosemaries moederhart gebrand als het eigendomsmerk op een schurftige zeug, en ze wist dat ze voor altijd, zo lang ze zou leven, alleen nog maar aan Robert zou kunnen denken met dit vreselijke epitheton bij zijn naam. Ze had zich vast voorgenomen om Aftonbladet en Expressen nooit meer, echt nooit meer, te lezen, een belofte die ze tot nu toe niet had verbroken en dat ook niet van plan was te doen.

Een kleine familiebijeenkomst, dus. Op school had men op dezelfde manier gereageerd. Ook daar was hetzelfde discrete doek van barmhartigheid gevallen. Toen het echtpaar Hermansson zich op één en dezelfde dag, na bij elkaar opgeteld zesenzestig dienstjaren, terugtrok uit het bloederige strijdperk van de pedagogiek, zoals een groot licht – maar vast niet Fläskbergson – het had geformuleerd, had het afscheid zich beperkt tot een lange vergadering met taart, het voornoemde aantal rode rozen alsmede een bisschopswijnservies van gehamerd koper – waarvan Rosemarie meteen toen ze het pakje openmaakte en de eerste glimp zag vermoedde dat Elonssons hopeloze achtsteklassers het bij metaalbewerking in elkaar hadden moeten hameren om te voorkomen dat ze een onvoldoende zouden krijgen.

Elonsson had, in tegenstelling tot Fläskbergson, een goed ontwikkeld gevoel voor de ironie in het leven.

Vijfenzestig plus veertig. Dat was de tweede grote optelling in december, samen honderdvijf. Rosemarie wist dat het Karl-Erik stoorde dat het niet exact honderd was, maar aan dergelijke feiten viel niet te tornen. Karl-Erik tornde niet aan feiten. Ze rekte een paar keer aarzelend haar rug zonder van haar stoel op te staan en dacht aan de nacht veertig jaar geleden, toen ze erin was geslaagd twee persweeën tegen te houden en de klok de twaalf kon passeren. Karl-Eriks slecht gemaskeerde blijdschap was niet te missen, dat sprak voor zich. Hun eerstgeboren dochter was op zijn eigen vijfentwintigste verjaardag uit de baarmoeder de wereld in gekropen. Ebba en Karl-Erik hebben altijd een extreem sterke band gehad, en Rosemarie begreep dat die destijds al is ontstaan. Daar al, in het ziekenhuis van Örebro, om vier minuten na middernacht op 20 december 1965. De vroedvrouw heette Geraldine Tulpin, een naam die zich moeilijk liet vergeten, dat ook.

De kerstviering in hun familie had altijd iets scheefs gehad. Rosemarie had het nooit uitgesproken, niet dat woord gebruikt – maar er was sprake van iets scheefs. Gewone mensen, christelijke en niet-christelijke, zagen 24 december als een naaf waar de winterduisternis omheen draaide, maar bij de familie Wunderlich Hermansson was 20 december van minstens even grote betekenis. De verjaardag van Karl-Erik en Ebba; de dag erna was de kortste dag van het jaar, het hart van de duisternis, en op de een of andere merkwaardige manier was Karl-Erik – zonder aan feiten te tornen, al scheelde het in dit geval maar weinig – erin geslaagd het een dag op te schuiven, zodat je een soort triade kreeg. Zijn eigen verjaardag. Ebba’s verjaardag. De terugkeer van het licht naar de aarde.

Ebba was altijd haar vaders oogappeltje en lievelingetje geweest; op haar had hij van meet af aan de meeste hoop gevestigd. En hij deed niet eens moeite om het te verdoezelen; sommige kinderen hebben nou eenmaal een hoger karaat dan andere, zo gaat dat in de genetische smeltkroes van de biologie, had hij een keer gezegd toen hij bij wijze van uitzondering een cognacje te veel achterover had geslagen. Of je het nou leuk vindt of niet. En zoals het er nu uitzag, dacht Rosemarie somber en cynisch – terwijl ze een tweede kop koffie inschonk, een betrouwbare hoeksteen in het weinig welkome proces van ontwaken – leek het er ontegenzeglijk op dat hij op het juiste paard had gewed.

Ebba was een rots. Robert was altijd al het zwarte schaap geweest en nu had hij zichzelf onbespreekbaar gemaakt; misschien was het minder verrassend dan men wilde doen voorkomen. Kristina? Ja, over Kristina kon je zeggen dat ze was wie ze was; het kind had haar wat bezadigder gemaakt, de laatste jaren was ze in beduidend rustiger vaarwater gekomen, maar Karl-Erik bleef stug volhouden dat het te vroeg was om te juichen, veel te vroeg.

Wanneer heb je ooit gejuicht, mijn houten prins? dacht Rosemarie elke keer als hij dat zei, en nu dacht ze het weer, in haar dageraadloze keuken.

Precies op dat moment kwam hij die keuken binnen.

‘Goedemorgen’, zei hij. ‘Heel vreemd. Ondanks alles heb ik geslapen als een roos.’

‘Ik vind het een beetje een paniekreactie’, zei ze.

‘Wat?’ zei Karl-Erik Hermansson en hij zette de waterkoker aan. ‘Waar heb je mijn nieuwe thee neergezet?’

‘Op de tweede plank’, zei Rosemarie. ‘Het huis verkopen en naar die urbanisatie verhuizen natuurlijk. Dat vind ik … een beetje een paniekreactie, zoals ik zei. Nee, naar links.’

Hij rammelde met kopjes en potjes. ‘Ur-ba-ni-za-ción’, articuleerde hij met gedegen Spaanse fonemen. ‘Ik weet dat je nu nog bedenkingen hebt, maar op een dag zul je me dankbaar zijn.’

‘Dat betwijfel ik’, zei Rosemarie Wunderlich Hermansson. ‘Dat betwijfel ik ten zeerste. Je moet je neusharen knippen.’

‘Rosemarie’, zei Karl-Erik en hij duwde zijn borst naar voren. ‘Ik kan de mensen hier niet meer in de ogen kijken. Een man moet met rechte rug en geheven hoofd door het leven kunnen gaan.’

‘Je moet ook kunnen buigen’, wierp ze tegen. ‘Het waait wel weer over. Mensen vergeten het en dan krijgt alles weer zijn normale propor…’

Hij onderbrak haar door zijn nieuwe theeblik met een klap op het aanrecht te zetten. ‘We hebben het er niet meer over. Lundgren heeft toegezegd dat we woensdag de papieren kunnen ondertekenen. Ik ben klaar met deze stad. En daarmee basta. Het enige wat ons hier nog houdt, zijn lafheid en traagheid.’

‘We wonen hier al achtendertig jaar’, zei Rosemarie.

‘Lang genoeg’, zei Karl-Erik. ‘Heb je al twee koppen koffie gehad? Ik heb je gewaarschuwd, hè.’

‘Naar een plaats verhuizen die niet eens een naam heeft. Hij moet toch op zijn minst een naam hebben.’

‘Dat gebeurt zodra de Spaanse autoriteiten daar een besluit over genomen hebben. Wat is er mis met Estepona?’

‘Het is zeven kilometer van Estepona. Vier kilometer van zee.’

Hij reageerde niet. Schonk kokend water op zijn gezonde, groene theeblaadjes en haalde het zonnepittenbrood uit de broodtrommel. Ze zuchtte. Haar ontbijtgewoontes waren al vijfentwintig jaar onderwerp van gesprek. De verkoop van hun huis en de verhuizing naar Spanje hadden ze in vijfentwintig dagen besproken. Alhoewel, ‘bespreken’ was niet bepaald het juiste woord, dacht Rosemarie. Karl-Erik had een besluit genomen, waarna hij zijn goedgebekte democratische gezindheid had gebruikt om haar aan zijn kant te krijgen. Zo ging het altijd. Hij gaf nooit op. Over iedere belangrijke kwestie was hij in staat zo lang te praten dat ze uiteindelijk uit pure ellende en vermoeidheid de handdoek in de ring gooide. De onvervalste filibustertactiek. Bij de aanschaf van een nieuwe auto. Bij de peperdure boekenkasten in hun bibliotheek – zoals hij hun gemeenschappelijke werkkamer graag noemde, waar hij veertig uur per week doorbracht, zij vier. Bij vakanties naar IJsland, Wit-Rusland en het Ruhrgebied, als je hoofd van de sectie maatschappijleer en aardrijkskunde was, dan was je dat ook.

Zonder haar te vragen had hij al een aanbetaling gedaan voor dat huis tussen Estepona en Fuengirola. Was al met Lundgren van de bank aan het onderhandelen over de verkoop van hun huis, zonder vooraf met het democratische proces thuis te beginnen. Dat kon hij niet ontkennen, en dat deed hij ook niet.

Maar misschien moest ze blij zijn. Eigenlijk. Het had ook Lahti of Wuppertal kunnen worden. Ik leef mijn hele volwassen leven al met deze man, dacht ze ineens. Ik dacht dat er langzamerhand wel iets tussen ons zou groeien, maar dat is niet gebeurd. Vanaf het begin was het al rot tussen ons en ieder jaar dat is verstreken is het alleen maar verder gaan rotten.

En waarom was ze zo hopeloos onzelfstandig dat ze hem de schuld moest geven van haar verspilde leven? Het ultieme teken van zwakte, nietwaar?

‘Waar zit je aan te denken?’ zei hij.

‘Niks’, zei ze.

‘Over een half jaar zijn we dit vergeten’, zei hij.

‘Wat? Ons leven? Onze kinderen?’

‘Klets niet. Je weet best wat ik bedoel.’

‘Nee, dat weet ik niet. En trouwens, kunnen Ebba en Leif niet beter in het hotel overnachten? Ze komen met vier volwassenen, dat wordt wel een beetje krap.’

Hij keek haar scherp aan, alsof ze een leerling was die al de derde les op rij haar opdracht niet ingeleverd had, en ze wist dat ze het alleen maar voorgesteld had om hem te ergeren. Ze had weliswaar gelijk dat Ebba, Leif en hun twee tienerzoons eigenlijk meer ruimte innamen dan er in hun huis was, maar Ebba was Ebba en Karl-Erik zou nog liever zijn laatste stropdas verkopen dan zijn lievelingsdochter ergens anders onderbrengen dan in het huis en de kamer waar ze was opgegroeid. En helemaal nu, nu het de laatste keer was, de allerlaatste keer.

Ze kreeg een brok in haar keel en goot de halflauwe koffie naar binnen. En Robert? Ja, arme Robert moest natuurlijk zo goed mogelijk verborgen gehouden worden voor de ogen van de wereld, die konden ze niet in het hotel laten ronddrentelen, waar iedereen hem kon aanstaren en bespotten. Robert de Rukker van Fucking Island. De laatste keer dat ze hem had gesproken, eergisteravond, klonk het bijna alsof hij in huilen zou uitbarsten.

Daarom moesten Kristina, Jakob en kleine Kelvin in het hotel. Hoe kon je een kind nou Kelvin noemen? Het absolute nulpunt, had Karl-Erik de kersverse ouders uitgelegd, maar het had niet geholpen. Ze was er overigens vrij zeker van dat ze het hotel als een buitenkansje zagen; de gemoedstoestand die Kristina doorgaans bij Rosemarie opriep sinds ze volwassen was en niet meer thuis woonde, was een driekoppig gevoel van schuld, minderwaardigheid en mislukking. Een korte maar heldere seconde lang drong het tot haar door dat Robert de enige van haar drie kinderen was om wie ze zich werkelijk bekommerde en met wie ze echt begaan was. Kwam dat doordat hij een jongen was? Was het zo simpel?

Maar misschien kwam er ooit nog een opening met Kristina; althans wat háár betrof, niet Karl-Erik. Hij was altijd het belangrijkste mikpunt van haar obstinatie geweest. Bestond dat woord eigenlijk wel? Obstinatie? Al sinds de eerste dag van haar puberteit, maar de pedagogische hoogvlieger was hoog in de lucht gebleven en niet gevallen tijdens de eindeloze ruzies, strubbelingen en twistgesprekken – en had blijk gegeven van de eigenschappen die passen bij dit soort verheven luchtwezens. Hoog in de lucht blijven en je niet verlagen tot het niveau van de ander.

Dat is niet fair tegenover hem, dacht ze. Maar ik ben het allemaal zo spuugzat dat ik op de hele ellende zou kunnen kotsen.

Toen kwam Karl-Erik, terwijl het radionieuws van zeven uur op het punt stond te beginnen, met een reeks zwaarwegende en onweerlegbare argumenten voor het vanzelfsprekende feit dat Ebba’s gezin in hun huis zou worden ondergebracht – en Rosemarie betrapte zichzelf erop dat ze naar hem toe had willen lopen, zijn tong had willen uittrekken en af had willen knippen.

Zijn pedagogische werkzaamheden waren immers afgesloten, misschien was het nu wel tijd.

En daarna weer die automatische gedachte dat ze niet fair was.

‘Oké, oké’, zei ze. ‘Het maakt mij niet uit.’

‘Kijk eens aan’, zei hij. ‘Fijn dat we het eens zijn. We moeten proberen om zo gewoon mogelijk tegen Robert te doen. Ik wil niet dat het genoemd wordt. Ik praat wel even onder vier ogen met hem, dat moet genoeg zijn. Hoe laat zei hij dat hij zou komen?’

‘Tegen de avond. Hij komt met de auto. Hij heeft niet gezegd hoe laat precies.’

Karl-Erik Hermansson knikte bedachtzaam, deed zijn mond wijd open om een flinke lepel naturel yoghurt met grove muesli naar binnen te werken, niet door mensenhanden aangeraakt en met tweeëndertig toegevoegde heilzame mineralen en selenium.

Ze stofzuigde de bovenverdieping. Karl-Erik had, behulpzaam als hij was, het boodschappenlijstje en de auto gepakt en was naar het één jaar oude winkelpaleis op industrieterrein Billundsberg gereden om aldaar vijfhonderd kilo verjaardagsbenodigdheden en een kerstboom te kopen. Terwijl Rosemarie de stokoude Voltanstofzuiger achter zich aan sleepte, gekocht aan het eind van de langvervlogen winter van 1983 bij de Gebroeders Eriksson Elektrische Apparaten en Huishoudelijke Producten en vermoedelijk onverwoestbaar, ging ze na hoeveel belangrijke besluiten ze gedurende haar drieënzestigjarige leven eigenlijk had genomen.

Dat ze getrouwd was met Karl-Erik? De pedagogische hoogvlieger? Niet echt. Ze hadden elkaar al op de middelbare school, Karolinska läroverket, leren kennen (zij een onopvallende zestienjarige, hij een stijlvolle, goedgeklede, principiële achttienjarige), en hij had haar weerstand destijds op dezelfde manier gebroken als hij haar de rest van hun gezamenlijke leven had gebroken. Toen hij haar ten huwelijk vroeg, was haar aanvankelijke ‘nee’ via haar tweede ‘misschien, we kunnen het toch wel uitstellen tot we in elk geval examen hebben gedaan’ afgezwakt tot haar derde ‘vooruit dan maar, maar we moeten eerst een plek hebben om te wonen’. In 1963 waren ze getrouwd, in 1965 had ze op de lerarenopleiding voor huishoudonderwijs de textielrichting afgerond en een half jaar later was Ebba ter wereld gekomen. Evenmin het resultaat van een besluit dat ze zelf had genomen.

Ze koos voor een loopbaan als handwerklerares omdat haar beste (en enige) middelbareschoolvriendin, Bodil Rönn, dat ook had gedaan. Ze hadden samen examen gedaan, Bodil had een vaste aanstelling in Boden gekregen op een school op minder dan vijfhonderd meter afstand van het huis van de ouders van haar vriendje, Sune, en voor zover Rosemarie wist woonden ze daar nog steeds. Ze hadden anderhalf decennium lang gecorrespondeerd en contact gehouden, maar de laatste kerstkaart was inmiddels zeven of acht jaar geleden.

Nul belangrijke besluiten tot dusver, dacht ze en ze trok het Voltanmonster door de gang om de logeerkamers onder handen te nemen. Of de voormalige kinderkamers, of hoe je ze ook wilde noemen. Ebba’s kamer, Roberts kamer en Kristina’s hokje, dat eigenlijk niet groter was dan een voorraadkast – maar ze waren dan ook nooit van plan geweest om meer dan twee kinderen te krijgen, helemaal niet gezien het feit dat ze met slechts twee pogingen een van elke soort hadden weten voort te brengen, maar zo was het nou eenmaal gegaan. Het leven liep zoals het liep en verliep niet altijd volgens plan; Kristina was in 1974 geboren, Rosemarie was tien maanden ervoor op aanraden van haar gynaecoloog met de pil gestopt, en ook al had de rampzalige reis naar Griekenland met de familie Fläskbergson geen fijne herinneringen opgeleverd, hij had in elk geval het leven geschonken aan een ongeplande dochter. Karl-Erik was vergeten condooms te kopen en had zich niet op tijd teruggetrokken. Dat was nou eenmaal ook zo gelopen, shit happens en kan de beste overkomen. Wat was het toch voor taal waarin haar gedachten deze gure decemberochtend geformuleerd werden? God knows, holy cow, het was anders dan anders in elk geval. Wat voor weer was het eigenlijk? Ze kon zich maar beter op iets neutraals richten. Tot nu toe hadden ze in deze West-Zweedse uithoek nog geen centimeter sneeuw gehad, en toen ze uit het raam keek, had ze het idee dat zelfs het daglicht zich gewonnen had gegeven en de handdoek in de ring had gegooid. De lucht leek wel havermoutpap.

Pas toen ze het lange gangkleed had opgerold en de plinten zonder mondstuk was begonnen te zuigen, had ze een cruciaal besluit gevonden. Natuurlijk, potdorie.

Hij heette Göran, droeg sandalen zonder sokken en viel tijdens een najaarssemester in als schoolmaatschappelijk werker. Het was haar derde jaar op de school, vijf jaar na Kristina. Dat deze bebaarde charmeur behoefte had aan een zesendertigjarige moeder van drie kinderen wilde er bij haar niet in, en om die reden had ze hem afgewezen. En deze afwijzing was vermoedelijk het belangrijkste besluit van haar leven geweest. Een pas gescheiden, breedgeschouderde, hitsige schoolmaatschappelijk werker afwijzen; het gebeurde tijdens een trainingscruise naar Finland, de pedagogische hoogvlieger was voor de derde keer in zijn leven ziek (zijn aangeboren navelbreuk buiten beschouwing gelaten), de schoolmaatschappelijk werker had de halve nacht in haar hut zitten slijmen. Gebeden en gesmeekt. Haar taxfree wodka-vossenbessensap aangeboden. Maar nee. Haar taxfree kruipbramenlikeur aangeboden. Maar nee.

Ze vroeg zich af wat er van hem geworden was; hij had gebruinde tenen met kleine, interessante toefjes haar erop en hij had haar een kans geboden om haar leven om te gooien – maar die had ze laten glippen. Misschien maar goed ook; één man had slechts toegang tot haar inmiddels voor altijd opgedroogde en gesloten schoot gehad – maar ach, voor zover bekend was Karl-Eriks piemel in tweeënveertig jaar tijd ook niet verdwaald. Voor ze trouwden had hij toegegeven dat hij op zijn zeventiende tijdens een Luciawake iets had gehad met een meisje dat Katarina heette, maar ze was zijn type niet, een feit dat ergens begin jaren tachtig werd onderstreept toen ze een kortstondige bekendheid beleefde als gijzelnemer bij een bankoverval in Säffle. Wie kwam er nou op het idee om een bank in Säffle te beroven?

Kortom, wat betreft het aantal belangrijke besluiten bleef de teller op het onbehaaglijke getal één staan. Rosemarie vond dat ze genoeg gestofzuigd had en ging na of er reden was voor de optimistische gedachte dat ze sterk genoeg was voor een tweede. Het huis stond op hun beider naam, dat wist ze. Zonder haar handtekening woensdag zou de hele deal de mist in gaan. Het stel dat hun huis wilde kopen, heette Singlöv en woonde op dit moment in Rimminge; ze wist niets van hen behalve dat hij elektricien was en dat ze twee kinderen hadden.

Maar aan het feit dat er voor de driekamerwoning in Spanje een niet-terugvorderbare aanbetaling van 100.000 kronen was gedaan, kon ze niets veranderen. De Bejaardenkust, werd het zo niet genoemd? Een pijnlijke seconde lang fladderde er een nieuwe krantenkop voor haar geestesoog: ouders robert de rukker vluchten naar bejaardenkust!

Was ik nou maar niet zo moedeloos, dacht ze en ze zette het koffiezetapparaat weer aan. Leek alles nou maar niet zo verschrikkelijk zinloos. Waar moet ik de kracht vandaan halen?

De laatste dagen en de dood van een handwerklerares, dacht ze een minuut later toen ze zich met haar derde kop koffie van die dag op een stoel aan de keukentafel liet zakken. Dat zou een vrij gangbare titel voor een boek of toneelstuk kunnen zijn, voor zover ze dat kon beoordelen, maar jezelf midden in de inhoud bevinden was niet iets om je op voor te laten staan.

Bah, werd er geprotesteerd vanuit een nog niet rechtgetrokken kronkel in haar hersenen, normaal omring ik me niet met zo veel troosteloosheid. Kan het zijn dat ik vanmorgen een kleine beroerte heb gehad? Rookte ik nou maar, dan kon ik tenminste een sigaretje roken.

Nee, wat is er met mijn gedachten aan de hand vandaag? dacht Rosemarie Wunderlich Hermansson. Het was nog maar tien uur ’s morgens. Ze moest nog steeds meer dan een half etmaal wachten voor ze naar bed kon, en morgen zouden haar kinderen en kleinkinderen binnen komen stromen als … tja, als wat?

Gemobiliseerde soldaten uit een afgeblazen oorlog?

Leven, waar is je prikkel?

2

Kristoffer Grundt lag in zijn bed en worstelde met een vreemde wens.

Hij wilde de komende vier dagen van zijn leven overslaan.

Misschien was het voor andere mensen helemaal niet zo’n vreemde wens, dat wist hij niet, maar voor hem was het de eerste keer. Hij was veertien jaar, ineens bedacht hij dat het misschien een teken was dat hij volwassen aan het worden was.

Dat je het bijna niet aankon.

Natuurlijk zag hij weleens tegen dingen op. Wiskundetentamens. Gymnastieklessen in het zwembad. In een onbewaakte hoek van de school met Oscar Sommerlath en Kenny Lythén uit 9c belanden.

Maar het allermoeilijkste om te verdragen was de blik van zijn moeder als ze hem recht in de ogen keek en hem liet weten uit wat voor waardeloos hout hij gesneden was.

Niet hetzelfde hout als Henrik. Bij lange na niet, bij Kristoffer was er iets misgegaan. Ze hadden dezelfde genen, dezelfde ouders, dezelfde schitterende uitgangsposities; nee, de fout lag aan overerving noch aan zijn milieu – het lag puur en alleen aan een piepklein detail: hijzelf. Kristoffer Tobias Grundt en zijn backbone. Nee, fout, Kristoffer Tobias Grundt en het gebrek aan een backbone. Het gat midden in zijn ziel waar andere mensen een karakter hadden.

Zo zat het. Zo slecht stond het ervoor als je er grondig naar keek.

Maar vier etmalen overslaan? Willens en wetens je leven met zesennegentig uren willen verkorten. Was dat niet een belediging van de eigenlijke … idee?

Het was half tien. Het was zondag. Als het nu donderdagochtend was, was het de tweeëntwintigste en twee dagen voor Kerstavond. Als hij dat tijdstip ooit zou bereiken, beloofde hij zichzelf dat hij dankbaar zou terugkijken. Terugdenken en zichzelf eraan herinneren dat de tijd, hoe je er ook tegenaan kijkt, ondanks alles verstrijkt.

Het probleem was dat die tijd vaak zo verschrikkelijk langzaam ging en nooit iets oversloeg.

Hij zou die ondraaglijke autorit naar Kymlinge niet overslaan.

Hij zou opa en oma en al die andere hopeloze familieleden niet overslaan.

Hij zou het honderdvijfjaarsfeest en de even ondraaglijke autorit terug naar huis niet overslaan.

En, dacht Kristoffer en hij sloot zijn ogen, hij zou al helemaal het gesprek met mama niet overslaan.

‘Duidelijk’, had ze gisteravond uit de diepte en de duisternis vanaf de bank in de woonkamer gezegd, op het moment dat hij dacht dat hij ongemerkt binnen was gekomen. ‘Het is me duidelijk dat je dit een goed tijdstip vindt om thuis te komen. Het is twee uur. Kom hier en blaas in mijn gezicht.’

Hij was naar haar toe gelopen en had een smalle stroom lucht in haar gezicht geblazen. Had haar ogen niet kunnen onderscheiden in het donker, en ze had niet onmiddellijk commentaar gegeven. Maar hij maakte zich geen illusies.

‘Morgenochtend’, had ze gezegd. ‘Dan wil ik een verklaring. Ik ben moe, Kristoffer.’

Hij zuchtte. Draaide zich om in bed en dacht aan Linda Granberg.

Het kwam door Linda Granberg dat hij gisteravond zes biertjes en een glas rode wijn had gedronken en tien sigaretten had gerookt. Het kwam door Linda dat hij überhaupt had besloten om naar dat zogenaamde feestje bij Jens&Måns te gaan. Jens&Måns was een tweeling, ze zaten ook in de achtste, in een parallelklas, en hadden ouders zonder verantwoordelijkheidsgevoel. Die bijvoorbeeld naar een eigen feest in de stad gingen en beloofden niet voor drie uur thuis te zijn. Die weliswaar geen drank voor ze kochten, maar wel een genereuze en onoverzichtelijke voorraad in de kelder hadden staan.

Ze zouden met zijn achten zijn, maar Kristoffer had er minstens vijftien geteld. Mensen waren in en uit gelopen. Het eerste uur had hij al vier biertjes op; Erik had gezegd dat het beter viel als je er meteen vanaf het begin al lekker de vaart in zette, en het had inderdaad best goed uitgepakt. Linda had het tempo bijgehouden, zo leek het; hij had zich naast haar op de bank durven wurmen en hij had met haar gepraat op een manier die hem nooit eerder was gelukt. Ze had om hem en met hem gelachen, en vlak voor elven had ze zijn hand gepakt en gezegd dat ze hem leuk vond. Een half uur en elk een biertje later, waren ze begonnen te zoenen, het was voor hem de eerste keer, ze had heerlijk naar bier, chips en verse tabak gesmaakt en naar iets zachts, warms en lekkers, wat alleen van haar was. De eigenlijke … hoe heette dat? … essence? … van Linda Granberg. Nu, terwijl hij tien uur later in zijn bed lag en zijn tong door zijn mondholte liet glijden, kon hij nog steeds de resten van die smaak hier en daar terugvinden.

Maar het was een snel vervliegende en droevige herinnering. Vooral droevig. Na het zoenen hadden ze met hun handen pizza uit de doos gegeten, toen had een van de tweeling iedereen zure wijn uit een pak in plastic bekertjes gegeven, waarop Linda misselijk was geworden. Ze was opgestaan, had wat staan wiebelen en beloofd snel terug te komen. Ze was de richting op gewankeld waar de wc zou moeten zijn en een half uur later had hij haar in een heel andere kamer aangetroffen, slapend in de armen van Krille Lundin uit 9b. Hij had nog een biertje van Erik afgesmeekt, nog drie sigaretten gerookt en was naar huis gegaan. Nader beschouwd wilde hij niet alleen de komende vier dagen uit de geschiedenis wissen, hij wilde ook van de dag van gisteren af.

Linda Granberg, fuck you, dacht hij, maar het waren slechts loze woorden, en letterlijk gezien was het eigenlijk precies wat hij wilde. Als hij eerlijk was. En als hij het iets beter had gespeeld, dan had hij, en niet IJshockey-Krille Lundin, daar met zijn armen om haar heen gelegen, dat wist hij. Zo belachelijk toevallig kon het lopen in het leven, maar natuurlijk maakte een vijftienjarige topijshockeyer veel meer kans dan een … ja, wat? Deegklomp? Megaloser? Sukkel, nerd, nobody? Zeg het maar.

Hij schrok op en zag dat zijn moeder in de deuropening stond.

‘We gaan nu boodschappen doen. Misschien kun je intussen opstaan en ontbijten, dan gaan we straks praten als ik terug ben.’

‘Goed’, zei hij. Het was de bedoeling dat het opgewekt en welwillend zou klinken, maar het geluid dat uit zijn keel kwam deed eerder denken aan een heel klein beestje dat in een grasmaaier terecht was gekomen.

‘Misschien moeten we eerst vaststellen over wie dit gesprek gaat?’

‘Over mij’, zei Kristoffer en hij probeerde de staalblauwe blik van zijn moeder met zijn eigen groengemêleerde te beantwoorden. Hij had niet het gevoel dat hij daar bovenmatig goed in slaagde.

‘Over jou, ja, Kristoffer’, zei ze langzaam en ze vouwde haar handen voor zich op de keukentafel. Ze waren met zijn tweeën. Het was half twaalf. Vader Leif was op pad om wat dingen te regelen. Henrik was gisteravond laat thuisgekomen na zijn eerste zware semester op de universiteit in Uppsala. De twee deuren waren dicht, de vaatwasser snorde.

‘Ga je gang’, zei ze.

‘We hadden een afspraak’, zei Kristoffer. ‘En daar heb ik me niet aan gehouden.’

‘O, nee?’

‘Ik zou om twaalf uur thuis zijn en ik was pas om twee uur thuis.’

‘Tien over.’

‘Tien over twee.’

Ze boog iets verder naar hem toe. Stel dat ze haar armen om me heen zou slaan, dacht hij. Nu al. Maar hij wist dat dat niet ging gebeuren voordat alles uitgesproken was. En alles was niet uitgesproken. Verre van.

‘Ik hou er niet van om vragen te moeten stellen, Kristoffer. Is er nog meer wat je wilt vertellen?’

Hij haalde diep adem. ‘Ik heb gelogen. Daarvoor al.’

‘Ik volg je niet.’

‘Daarvoor. Ik was helemaal niet van plan om naar Jonas te gaan.’

Ze gaf blijk van haar verbazing door haar ene wenkbrauw twee millimeter op te trekken. Maar ze zei niets.

‘Ik had toch gezegd dat ik met Jonas bij hem thuis een filmpje zou gaan kijken. Dat was gelogen.’

‘O, ja?’

‘Ik was bij de tweeling.’

‘Welke tweeling?’

Waarom onderbreek je me de hele tijd met vragen als je geen vragen wilt stellen? dacht hij.

‘Måns en Jens Petterson.’

‘Duidelijk. En waarom moest je daarover liegen?’

‘Omdat je me anders nooit weg had laten gaan.’

‘Waarom zou ik je de deur niet uit hebben laten gaan?’

‘Omdat het geen … het is geen goede plek om op een zaterdagavond te zijn.’

‘Wat is er mis mee om op een zaterdagavond naar de Pettersontweeling te gaan?’

‘Ze drinken … we hebben gedronken. We waren met tien, vijftien man en we hebben bier gedronken en gerookt. Ik weet niet waarom ik erheen ben gegaan, er was geen bal aan.’

Ze knikte en hij zag dat hij haar veel verdriet had gedaan. ‘Ik begrijp het niet helemaal. Waarom ben je er dan heen gegaan? Daar moet je toch een reden voor hebben gehad?’

‘Ik weet het niet.’

‘Weet je niet waarom je bepaalde dingen doet, Kristoffer? Dat klinkt ernstig.’ Nu keek ze bezorgd, oprecht bezorgd. Sla je armen om me heen, verdomme, dacht hij. Ik zal het toch nooit goed doen in jouw ogen. Geef me een knuffel en dan vergeten we het allemaal.

‘Ik wilde het gewoon proberen … denk ik.’

‘Wat proberen?’

‘Hoe het zou zijn.’

‘Wat?’

‘Om te drinken en te roken, verdomme! Hou nou op, zie je dan niet dat het me niet lukt …’

De tranen en de wanhoop kwamen sneller en eerder dan hij had verwacht, en in zekere zin was hij er dankbaar voor. Het voelde goed om op te geven. Hij boog voorover, legde zijn gezicht op de binnenkant van zijn arm en snikte tot hij klaar was. Maar ze verroerde geen vin en zei niets. Na een minuut of twee was het voorbij, hij stond op, liep naar het aanrecht en rolde een halve meter keukenpapier af. Snoot zijn neus en ging terug naar de tafel.

Ze zaten nog een tijdje zonder iets te zeggen en langzaam drong het tot hem door dat ze niet van plan was haar armen om hem heen te slaan.

‘Ik wil dat je dit ook aan papa vertelt, Kristoffer’, zei ze. ‘En verder wil ik weten of je in het vervolg weer tegen ons gaat liegen of dat we je kunnen vertrouwen. Misschien wil je voortaan wel meer met de Pettersontweeling omgaan. Wij zijn jouw familie, papa, ik en Henrik, maar als je liever …’

‘Nee, ik …’ onderbrak hij haar, maar ze onderbrak hem ook.

‘Niet nu’, zei ze. ‘De weg van de waarheid of die van de leugen inslaan, dat is een belangrijke keuze. Denk daar maar een paar dagen over na.’

Toen stond ze op en liet hem achter.

Nee, dacht hij, ze heeft me niet één keer aangeraakt. Zelfs geen aai over mijn rug.

En een soort sprakeloosheid, die even nieuw als verlammend aanvoelde, verspreidde zich snel in hem. Hij wachtte een minuut, toen stoof hij de keuken uit, de trap op, zijn kamer in. Hij hoorde dat Henrik aan de andere kant van de dunne wand wakker was geworden; wierp zich op zijn bed en bad woordloos dat zijn oudere broer eerst zou gaan douchen voor hij hem kwam begroeten.

Als ze me hadden kunnen ruilen, dacht Kristoffer Grundt. Ja, dan hadden ze me langgeleden al voor iemand anders ingeruild.

Halfhartig sloeg Leif Grundt zijn armen om zijn zoon na het korte gesprek dat ze hadden gehad voor ze ’s avonds aan tafel gingen en hij stelde weer eens vast dat hij en zijn vrouw behoorlijk van elkaar verschilden.

Zacht uitgedrukt. Ebba was een grootheid en een mysterie, zo omschreef hij haar altijd, en bovendien een mysterie waarvan hij langgeleden de hoop het ooit te kunnen ontrafelen al had opgegeven. Wat betreft Kristoffers drank- en rookdebuut – voor zover er sprake was van een debuut, wat hij stug volhield – woog de leugen bij zijn vrouw het zwaarst. Dat hij niet de waarheid had verteld, zich moedwillig niet aan de afspraak had gehouden.

Zelf vond Leif precies het tegenovergestelde. Als de jongen wilde roken en zuipen, ging hij dat toch van zijn lang zal ze leven niet eerst aan zijn ouders vertellen? Op de lange termijn kon je van drank levercirrose en van sigaretten longkanker krijgen, maar wie was er ooit doodgegaan aan een leugentje?

Liever een nuchtere leugenaar dan een eerlijke gebruiker, dacht Leif Grundt. Voor zover je een toekomst voor je kinderen zou kiezen – iets waarvan hij geen seconde dacht dat het hem gegeven zou zijn.

Maar hij had een enigszins dubieuze relatie met de leugen, dat kon niet worden ontkend. En als je het scherp wilde stellen – iets wat nooit in hem zou opkomen, en al helemaal niet ten overstaan van zijn vrouw – kon je zeggen dat het hele bestaan van de familie Grundt op een leugen was gebaseerd. Ja, de jongens hadden het in feite aan grote en meesterlijke bluf te danken dat ze überhaupt geboren waren.

Als Leif Grundt zich aan de waarheid had gehouden, was hij nooit het slipje van hun moeder in gekomen. Namelijk. Dat Ebba Hermansson de slager van een Konsumsupermarkt haar gekoesterde maagdelijkheid zou laten afnemen was even ondenkbaar als … als dat Leifs stotterende halfbroer, Henry, met Pamela Anderson zou trouwen. Leif wist het en Ebba wist het, en Leif wist even goed dat ze, al werd ze voor een executiepeloton gezet, dit psychologische feit nooit zou toegeven. Toen hij in 1985 op het voorjaarsbal van de studentenvereniging Östgöta Nation in Uppsala (waar hij met een valse studentenpas binnen was gekomen) besloten had zich voor te doen als de student rechten Leif von Grundt, was het puur en alleen deze geüpgradede identiteit – en niet zijn uiterst prozaïsche Konsumpik – die hem om twee uur ’s nachts in haar studentenkamer toegang had verschaft tot haar maagdelijke waterland. Ja, precies.

‘Je hebt gelogen’, stelde ze twee maanden later vast, toen de resulterende zwangerschap niet meer te ontkennen viel.

‘Ja’, gaf hij toe. ‘Ik wilde je en dit was de enige manier om je te krijgen.’

‘Je bent bevooroordeeld’, zei ze. ‘Ik zou je eerlijkheid op prijs hebben gesteld.’

‘Dat zal best’, zei hij. ‘Maar ik was niet uit op je erkentelijkheid.’

‘Ik zou me sowieso aan je gegeven hebben.’

‘Dat betwijfel ik’, zei Leif Grundt. ‘Dat betwijfel ik ten zeerste. Wat ga je nu doen?’

‘Doen?’ zei Ebba Hermansson. ‘Ik ga met je trouwen en het kind krijgen natuurlijk.’

En daar bleef het bij.

Het had haar een onderbreking van een jaar van haar studie geneeskunde gekost, meer niet. Je vaderschapsverlof tot het uiterste benutten was bijna een verplichting als je halverwege de jaren tachtig bij Konsum werkte, en toen Kristoffer vijf jaar later ter wereld kwam, was dat volledig gepland vlak voor Ebba’s ophanden zijnde co-schappen. En alsof het zo had moeten zijn, vond ook de verwachte conjunctie plaats: het ziekenhuis in Sundsvall en een geknipte baan als Konsummanager in Ymergatan in dezelfde stad. Na verloop van tijd slaagde ze er ook in een opleiding tot specialist te regelen – en Ebba Hermansson Grundt was het levende bewijs dat dingen inderdaad gecombineerd konden worden, toen ze als achtendertigjarige moeder van twee kinderen de functie van medisch hoofd Vaatchirurgie bij het bovengenoemde ziekenhuis kreeg. De duivel beschermde de zijnen, over twee dagen zou ze veertig worden.

Dacht Leif Grundt en hij lachte inwendig een scheef lachje. En dat eerlijkheid versus de leugen gecompliceerder was dan de mensen doorgaans dachten, ja, dat was een waarheid die hij ergens diep van binnen bewaarde. In een soort provisiekamer van levenswijsheden, zou je kunnen zeggen, waar hij weliswaar af en toe een blik in wierp, maar waar hij zijn vrouw zelden nog voor uitnodigde. Daar was eigenlijk geen reden voor.

Maar dat rotjoch was begonnen met roken en zuipen, natuurlijk moest hij terechtgewezen worden. Hij moest zich schamen en zich rot voelen, dat was niet meer dan logisch.

Tevreden met deze eenvoudige conclusie ging Leif Grundt samen met zijn vrouw en zoons aan tafel. Het was zondagavond, de wereld was al met al een goede plek om te leven. Morgen begon de reis naar Kymlinge en een ware driedaagse hel, dat wist hij, maar morgen was morgen en elke dag heeft genoeg aan zijn eigen kwaad.

3

Al bij de eerste, lichtelijk verwarrende sessie, een week na het schandaal, had Robert zijn therapeut meegedeeld dat hij suïcidaal was.

Maar het was een antwoord op een directe vraag, hij wist dat de timide, rattige man met zijn getinte bril dat graag wilde horen. Er werd van hem verwacht dat hij suïcidaal was, daarom had hij gezegd dat hij, jazeker, na het gebeurde meerdere malen gedachten in die richting had gehad.

Hij gaf toe dat het best een logisch einde van het hele gelazer zou kunnen zijn, dat het heerlijk zou zijn om niet meer elke nacht in bed te hoeven liggen woelen en terug te hoeven denken aan zijn deerniswekkende en verspilde leven. Heerlijk om niet meer halverwege de ochtend wakker te hoeven worden terwijl het koude angstzweet hem uitbrak bij de gedachte aan alweer een zinloze dag.

Om eindelijk zijn zelfhaat een trap onder zijn reet te geven, dacht hij, de grote stap te zetten en te verdwijnen. Niemand, geen mens, zou er ook maar enigszins van opkijken als Robert Hermansson zich van het leven beroofde.

Toch vermoedde hij dat het niet zo zou gaan. Zoals gewoonlijk zou hij de noodzakelijke moed en daadkracht ontberen. Hij had geen flauw idee wat hij met de resterende jaren van zijn leven aan moest, hij moest de eerstvolgende maand zien door te komen en dan naar het buitenland vertrekken. Tot de zesentwintigste had hij ziekteverlof, zijn invalbaan bij de krant duurde tot de jaarwisseling, en hij maakte zich geen enkele illusie dat ze hem in januari terug wilden hebben.

Een minder serieuze uitgeverij had contact met hem opgenomen en aangeboden ‘zijn eigen versie’ in boekvorm te publiceren, ze hadden hem een voorschot van 50.000 kronen en een gekwalificeerde ghostwriter beloofd. Hij had te kennen gegeven dat hij onder geen beding een ghostwriter nodig had en gevraagd of hij erop terug mocht komen. Misschien moest hij toehappen? Waarom niet? Hij kon het geld innen en naar de Canarische eilanden of Thailand gaan of waar dan ook. Nee, niet weer naar Thailand. Twee maanden met zijn oude romanmanuscript op een strandstoel zitten in elk geval, en het nog één laatste keer bijschaven. De man zonder hond. Misschien zouden ze het accepteren? Misschien was dat klotebedrijf niet zozeer uit op zijn versie van de gebeurtenissen op het eiland, maar misschien alleen op zijn naam. Robert de Rukker-Hermansson.

En ook al werd het uiteindelijk geweigerd, moest hij er niet gewoon even tussenuit? Geconcentreerd werken. Isolement en mooi weer. Het was zeven jaar geleden dat hij De man zonder hond voor het laatst had doorgenomen, misschien waren een dergelijke periode en situatie wel nodig om de laatste, behoedzame hand aan de tekst te kunnen leggen en de roman uitgegeven te krijgen? Na al die tijd. De vier grootste uitgeverijen in het land hadden het in overweging genomen, Bonniers zelfs twee keer; hij had de bevindingen van drie verschillende lectoren gelezen en met twee uitgevers gesproken. Vooral de man van Albert Bonniers Förlag had hoop gegeven. Er bijna op aangedrongen dat hij de zeshonderdvijftig pagina’s nog een keer moest doornemen, minstens honderdvijftig pagina’s moest proberen te schrappen en dan bij hem terug moest komen. In principe was men bereid het boek uit te geven, geen twijfel mogelijk.

Maar destijds, in september 1999, vlak nadat Seikka hem duidelijk had gemaakt wat ze wilde, had hij het niet kunnen opbrengen. Was hij niet in staat geweest om weer aan de metaforen te gaan zitten peuteren, wie zou dat wel hebben gekund? Hij had twee dichtbundels op zijn naam. De Steenboom uit 1991 en Het voorbeeld van de Fruitventer uit 1993. Beide hadden heel behoorlijke recensies gekregen, ze schreven dat hij op zoek was naar een eigen stem, en hij had in totaal aan vier voordrachten en één poëziefestival deelgenomen.

Nee, waarom zou Robert Hermansson zichzelf verhangen? Er was nog hoop.

Of, nogmaals, in elk geval vluchtmogelijkheden. Meer verlangde hij niet.

Hij had nooit veel van het leven verlangd, besefte hij, nu hij er wat langer over nadacht. Het leven eiste meer van hem dan hij van het leven eiste, was het niet zo? Het was twaalf uur ’s morgens, zondag 18 december, en hij was nog niet opgestaan, maar hij had wel de halve kruiswoordpuzzel uit Svenska Dagbladet opgelost en was drie keer opnieuw in slaap gevallen. Vluchtmogelijkheden? dacht hij. Het symbool voor mijn leven?

Zo kon je het misschien zien. Hij raakte overal snel op uitgekeken, en waar hij misschien niet op uitgekeken raakte, raakte wel op hem uitgekeken. Hij was vijfendertig en het enige wat hij zijn hele leven in feite had gedaan, was op zoek zijn naar iets anders. Geloof me, dacht hij en hij draaide zijn kussen om, als je in de schaduw van Ebba bent opgegroeid, verlang je weleens naar het zonlicht.

Het was een uitgekauwde gedachte, die langgeleden zijn zoetheid al verloren had. Bepaalde dingen kon je je familie en oudere zus kwalijk nemen, maar niet voor altijd. Je kon een slachtoffer van externe omstandigheden zijn, maar niet je hele leven. Niet als je aan het eind van de twintigste eeuw tot de Zweedse middenklasse hoorde. Als je de geschiedenis en geografie afzocht, zou het je moeite kosten om mensen te vinden die evenveel mogelijkheden als Ebba, Robert en Kristina Hermansson hadden gehad om hun levenslot te bepalen. Dat was – zoals vader Karl-Erik het zou hebben uitgedrukt – een onweerlegbaar feit.

En eigenlijk begon het, om heel precies te zijn, pas mis te gaan toen hij de schepper van zijn eigen geluk werd. Robert had, volgens het boekje, de natuurwetenschappelijke richting op de middelbare school in Kymlinge afgerond. Dat was in 1988, en ook al was hij niet de beste van de klas, zijn cijfers waren zonder meer lofwaardig. Niet van hetzelfde niveau als de cijfers die Ebba een paar jaar eerder bij haar examen had gehaald, maar dat had ook niemand verlangd. Dat najaar was hij in dienst gegaan en als commandant van de tankdivisie in Strängnäs in tien maanden tijd gesmeed en gehard tot man. Iedere dag ervan had hij verafschuwd. Iedere minuut. In 1989 was hij naar Lund verhuisd om te studeren.

Geesteswetenschappen. Zijn vader had het hem afgeraden en zijn grote zus had het hem afgeraden, maar hij had voet bij stuk gehouden. Hij leerde Madeleine kennen, ze was mooi en dapper en stond aan zijn kant. Ze studeerden filosofie en neukten. Ze studeerden ideeën- en wetenschapsgeschiedenis en neukten. Dronken rode wijn, rookten een beetje hasj, studeerden literatuurwetenschap en neukten. Probeerden amfetamine uit, maar stopten er op tijd mee, studeerden kunstgeschiedenis, neukten, gaven twee dichtbundels uit (Robert) en kregen er één geweigerd terug (Madeleine). Studeerden filmwetenschappen, kregen een romanmanuscript van zeshonderdvijftig pagina’s geweigerd terug (Robert), neukten, raakten zwanger (Madeleine), stopten met hasjroken, maar kregen toch een miskraam in de derde maand, kreeg a) paniekaanvallen (Madeleine) en b) genoeg van Robert (Madeleine), verhuisde halsoverkop terug haar ouderlijk huis in Växjö (Madeleine). Zat erbij en keek ernaar terwijl alles om hem heen ineenstortte (Robert).

Al die tijd had hij de illusie in stand weten te houden dat hij serieus aan het studeren was, zowel tegenover de studiefinanciering als zijn familie. Maar tegelijk met het vertrek van Madeleine was het finito. Hij was vierentwintig, bevond zich mijlenver van een bul, had een geaccumuleerde studieschuld van 350.000 kronen en slechte drinkgewoonten. Zijn mooie en dappere verloofde had hem verlaten en van zijn twee geroemde dichtbundels waren in totaal honderdtwaalf exemplaren verkocht. Het werd hoog tijd dat de familie ingreep.

In het najaar van 1994 was alles opgelost (afgezien van zijn studieschuld, die hem vermoedelijk tot in zijn graf zou achtervolgen). Met de hulp van de coöperatieve droogkloot-echtgenoot van zijn grote zus uit Medelpad werd er een relatief goed betaalde functie tevoorschijn getoverd op een regiokantoor in Jönköping. Kantoorwerk en drie, vier reisjes per maand. Naar verschillende Konsumfilialen in Noord-Småland en Västergötland. Robert zwichtte en accepteerde de baan. Koos eieren voor zijn geld, stuurde zijn kunstenaarsziel in innerlijke ballingschap, hij had simpelweg geen keus. De eerste week van september trok hij in een driekamerwoning met een beperkt uitzicht over Vättern, en de derde zaterdagavond in de derde (en laatste) bar in de stad ontmoette hij Seikka. Ze werkte op een crèche en volgde creatieve avondcursussen bij verschillende cursusinstellingen. Verschillende vormen van creativiteit, van aromatherapie tot feministisch croquis en transcendentale zelfverdediging. In december trokken ze bij elkaar in en in november 1995 werd hun dochter, Lena-Sofie, geboren. Ongeveer tegelijkertijd begon Robert met hardlopen, dat deed hij om niet te exploderen door een innerlijke druk. Aanvankelijk om de andere avond tien, twaalf kilometer, daarna steeds grotere afstanden. In 1996 nam hij deel aan drie marathons met eindtijden onder de 2:50 (behalve de laatste, waarbij hij minder dan twee kilometer voor de finish moest afhaken vanwege acute buikklachten, maar het leek uit te komen op pakweg 2:46 en een half). Hij werd lid van atletiekvereniging Vindarnas if en ontdekte dat hij talent had voor baanlopen. Zijn eerste vijfduizend meter liep hij bij een clubwedstrijd en hij won met driehonderd meter voorsprong op de nummer twee. Begon te corresponderen met een bekende sportfysioloog, die uitlegde dat langeafstandslopers vaak na hun dertigste hun hoogtepunt bereikten en zonder problemen tot hun vijfentwintigste konden wachten met serieus trainen. Robert was zesentwintig, hij herinnerde zich Evy Palm nog.

De drie daaropvolgende seizoenen werden dan ook zijn glorietijd. In 1997 werd hij districtskampioen op zowel de vijfduizend als de tienduizend meter, maar toen hij zonder techniektraining deelnam aan de drieduizend meter steeplechase bij een wedstrijd in het stadion van Malmö, had hij zijn ware discipline gevonden. Derde, achter een loper uit het nationale team en een gerenommeerde Pool, met de uitstekende tijd 8:56,60.

Lena-Sofie werd groter en kreeg een plek op de crèche, Seikka ging nieuwe cursussen volgen. Hij verwaarloosde ze, ging in deeltijd werken om te kunnen trainen. Ze vrijden één keer in de maand. Ze gingen naar Lappenranta met de Kerst en bezochten zijn schoonouders. Robert raakte slaags met een zwager en hield er een vier centimeter lang litteken onder zijn linkeroor aan over. In 1998 maakte hij zijn debuut in Finnkampen, de jaarlijkse atletiekwedstrijd tussen Finland en Zweden. De vierde plaats en de op een na beste Zweed met 8:42,50. Verbeterde zijn persoonlijke record op het Zweedse kampioenschap in Umeå met 8:33,20 en veroverde een zilveren medaille. Seikka en Robert vrijden één keer per kwartaal. Zijn schoonouders kwamen in hun vakantie een week lang bij hen op bezoek in Jönköping. Er vonden geen vechtpartijen of andere onregelmatigheden plaats. Tijdens het kerstbezoek bij Rosemarie en Karl-Erik in Allvädersgatan in Kymlinge beet Lena-Sofie haar opa in zijn lip, wat een klein lichamelijk letsel veroorzaakte. 1999 was het laatste jaar voor Robert als atleet. Hij slaagde er niet in zijn persoonlijke record omlaag te brengen, had af en toe problemen met zijn achillespees, maar behaalde opnieuw de vierde plaats bij de jaarlijkse Finnkampen, deze keer uit in het olympisch stadion in Helsinki. Zijn schoonouders waren er om naar hem te kijken. De hele laatste bocht en het hele laatste rechte stuk streed Robert om de derde plaats naast een Finse hardloper, maar de allerlaatste meters moest hij zich gewonnen geven. De Finnen werden eerste, tweede en derde. De wedstrijd was in augustus; Seikka en hij hadden sinds april niet meer gevrijd, en toen hij thuiskwam in de driekamerwoning met een beperkt uitzicht over Vättern, had ze zichzelf, hun dochter en al hun vrouwelijke bezittingen meegenomen. Op de keukentafel lag een briefje waarin ze uitlegde dat ze niet meer van hem hield, dat hij volstrekt niet naar haar en Lena-Sofie had omgekeken en dat ze nu terugging naar Finland en hem nooit meer wilde zien.

Robert wist dat ze de spijker op de kop sloeg en besloot zich erbij neer te leggen. Toch was hij drie keer begonnen het nummer van zijn schoonouders te draaien, maar alle drie de keren had hij zodra hij de kiestoon hoorde ook de hoorn op de haak gelegd.

Dit gebeurde op 29 augustus 1999, zondagavond laat, maandag de dertigste belde de welwillende redacteur van Albert Bonniers Förlag hem op om hem aan te sporen serieus aan de slag te gaan met De man zonder hond. Zowel maandag- als dinsdagavond had Robert zich een paar uur lang over het lijvige manuscript gebogen, maar hij voelde hoe zijn innerlijke leegte alle inspanningen op kunstzinnig vlak verlamde. Hij legde de zeshonderdvijftig pagina’s in een wijnrode doos met metalen beslag, die er vervolgens tot december 2005 zouden blijven liggen.

Daarna werkte hij nog twee weken bij de coöperatieve regiocentrale en eind september sloeg hij al zijn persoonlijke eigendommen en alles wat niet in zijn rugzak paste op en vertrok naar Australië.

De telefoon ging en onderbrak Roberts analyse van zijn leven. Het was zijn moeder, die meedeelde dat zijn vader wilde weten wanneer hij kwam.

‘Wil jij dat dan niet weten?’ vroeg hij.

‘Natuurlijk wel, Robert. Niet zo muggenziften’, zei Rosemarie Wunderlich Hermansson.

‘Goed, mama. Morgenavond. Ik moet eerst nog wat dingen regelen, maar ik vertrek hier om een uur of twee, drie.’

‘Robert?’

‘Ja.’

‘Hoe voel je je?’

‘Gewoon.’

‘Ik wil echt niet …’

Ze maakte haar zin niet af en hij vulde de stilte ook niet op.

‘Ik weet het, mama. Tot morgenavond.’

‘Je bent van harte welkom, Robert. Rij voorzichtig, je hebt toch wel sneeuwbanden?’

‘Ja, mama. Dag, mama.’

‘Dag, jongen.’

Hij kwam uit bed. Het was kwart over twaalf. Hij ging bij het raam staan en keek uit over de stad, het was deze winter voor het eerst gaan sneeuwen.

Dacht aan zijn moeder.

Dacht aan Jeanette. Nee, hij dacht niet aan haar. Probeerde haar zich voor de geest te halen.

Ze had een week daarvoor gebeld. Afgelopen zaterdag.

‘Je weet vast niet meer wie ik ben’, zei ze.

‘Niet echt’, beaamde Robert.

‘Ik ben iets jonger dan jij. Maar we zaten op dezelfde school. Op Malmen en op de middelbare school. Maar ik zat een paar klassen lager dan jij.’

‘Oké’, zei Robert.

‘Je vraagt je vast af waarom ik bel.’

‘Min of meer’, zei Robert.

‘Ik heb dat televisieprogramma gezien.’

‘Je bent niet de enige.’

‘Dat klopt. Maar het is zo dat … bah, ik weet niet hoe ik het moet zeggen. Ik vind je leuk, Robert.’

‘Dank je.’

Op dit moment had hij op willen hangen, maar er was iets in haar stem wat hem aansprak. Hees en serieus op de een of andere manier. Ze klonk niet als een muts, hoewel alles wat ze tot nu toe had gezegd erop kon wijzen dat ze er wel een was.

‘Ik heb je altijd al leuk gevonden. Jij hoorde bij dat groepje jongens die heel bijzonder waren. Je moest eens weten hoe vaak ik als tiener aan je heb gedacht. En …’

‘Ja?’

‘En je weet niet eens wie ik ben. Dat is eigenlijk niet eerlijk.’

‘Het spijt me.’

‘Dat is niet nodig. Het is toch logisch dat je op die leeftijd het liefst met mensen uit je eigen jaar optrekt. Je kijkt niet naar beneden, zogezegd, dat zit in de mens.’

Nieuwe pauze, waarin hij makkelijk de kans had kunnen grijpen om het gesprek af te ronden en op te hangen. Alsof ze hem daarvoor eigenlijk de gelegenheid wilde geven, zo leek het.

‘Hm, waarom bel je eigenlijk?’

‘Sorry. Ja, ik heb dat programma gezien en ik heb begrepen dat je een hoop shit over je heen hebt gekregen.’

‘Dat klopt, ja.’

‘Daarom wilde ik je laten weten dat er iemand is die je nog steeds leuk vindt. Voor je zelfvertrouwen en zo.’

‘Dank je, maar …’

‘En toen hoorde ik dat je misschien naar je ouders in de stad gaat. Je vader en je zus zijn immers jarig. Jouw vader was onze klassenleraar. Dus ik dacht, als je hier toch een paar dagen bent …’

‘Hm’, zei Robert.

‘Tja, het is maar een voorstel. Maar ik heb sinds een half jaar geen relatie meer. Ik zou graag een flesje wijn met je willen delen en over het leven willen praten. Ik woon in Fabriksgatan, weet je nog waar die zit?’

‘Ik geloof het wel’, zei Robert.

‘Geen kinderen, zelfs geen kat. Zal ik je mijn telefoonnummer geven? Bel maar als je zin hebt. Misschien is het ook wel fijn om even aan je familie te kunnen ontsnappen?’

‘Wacht, ik pak even een pen’, zei Robert Hermansson.

Ze heette Andersson, had ze laten weten voordat ze hun gesprek beëindigden.

Jeannette Andersson?

Nee, hij kon haar niet uit zijn geheugen opvissen. Op een eventuele schoolfoto zou hij haar misschien wel herkend hebben, maar hij had geen oude schoolcatalogussen. Robert was niet het type om dat soort relikwieën te bewaren.

Maar toen zijn moeder een paar avonden later belde en opnieuw begon te zeuren dat hij naar het honderdvijfjarige verjaardagsfeest moest komen, was het Jeanette Andersson die de doorslag had gegeven. Hij was niet te beroerd om dat toe te geven.

Maar slechts een heel klein beetje, en alleen aan zichzelf. Misschien had ze het precies zo uitgedacht. Hij zou de verleiding om naar het huis van een onbekende vrouw te gaan, aan te bellen en binnen te worden gelaten niet kunnen weerstaan.

Natuurlijk, mamaatje. Ik kom wel.

Sneeuwbanden? Robert Hermansson?

De jaren in Australië hadden up en downs gekend. Het eerste seizoen had hij langs de oostkust gezworven en in een eindeloze reeks toeristencentra gewerkt. Als ober, kok, receptionist, steward, dierenverzorger (zieke panda’s die achttien uur per dag sliepen en de resterende zes aten en poepten). Byron Bay. Noosa Heads. Airlie Beach. Bowlingbaanmanager in Melbourne. Geen enkel baantje deed hij langer dan een paar weken. De millenniumwisseling vierde hij in een Ierse pub in Sydney, en Sydney was ook de plek waar hij Paula ontmoette, met wie hij zijn derde (en laatste?) langdurige relatie in zijn leven begon.

Paula was Engelse en net als Robert een soort vluchteling. Ze was gevlucht voor een drankzuchtige en gewelddadige man in Birmingham, verbleef sinds twee maanden in Sydney toen Robert haar ontmoette en woonde tijdelijk bij haar zus en man in, die beiden arts waren. Ze had haar dochter, Judith, vierenhalf jaar oud, uit Engeland meegenomen. In mei 2000, toen ze elkaar minder dan een half jaar kenden, gingen Paula, Judith en Robert samenwonen. Tegelijkertijd verhuisden ze naar de andere kant van het enorme continent en vestigden zich in Perth.

Hij hield van haar. Terwijl het onduidelijk was hoe het destijds precies met Madeleine en Seikka had gezeten, kon hij erop terugkijkend zweren dat hij van Paula had gehouden. Ze beschikte over het milde en vergevensgezinde karakter dat je moet hebben om zes jaar met een alcoholist samen te kunnen leven, en Robert wist dat hij geen misbruik van dit karakter moest maken. Het was alsof ze samen groeiden, bovendien was ze mooi. Helemaal voor een Engelse, ja, van Paula had hij gehouden.

Van Judith ook. Zijn eigen dochter, Lena-Sofie, die vijf jaar was toen hij Paula leerde kennen, had hij al jaren niet meer gezien, Seikka stuurde om de maand of om de twee maanden een mailtje, dat hij vriendelijk beantwoordde, en hij had twee foto’s in zijn portemonnee. In zekere zin was Judith natuurlijk een soort substituut en troost.

Het had stand moeten houden, dacht Robert en hij drukte zijn espressoapparaat aan. Met Paula en Judith had het stand moeten houden.

Zijn derde (en laatste?) serieuze poging om met een vrouw samen te leven, was dan ook niet door zijn eigen tekortkomingen stukgelopen. Integendeel, een tweesnijdend zwaard van een nare, plotselinge dood en een nare, plotselinge religiositeit had ervoor gezorgd dat Paula en Judith hem verlaten hadden. Een verschrikkelijke samenloop van ongelukkige omstandigheden om precies te zijn. In april 2003, na drie gelukkige jaren dus (in die termen en met hoofdletters dacht hij er altijd aan: Mijn Gelukkige Jaren), kreeg Paula uit Engeland het nieuws te horen dat haar vader onder een vrachtwagen was gekomen en overleden was. Samen met haar zus en Judith reisde Paula naar Birmingham voor de begrafenis en om haar moeder een paar weken bij te staan. Robert verwachtte ze op 28 april terug. Vervolgens verwachtte hij ze op 5 mei, daarna op de 12de. In plaats daarvan kreeg hij op de elfde een lange e-mail, waarin Paula uitlegde dat het onwaarschijnlijke was gebeurd: de voormalige vrouwenmishandelaar en zuiplap had het geloof gevonden en was veranderd in een verantwoordelijk en goed mens. Geoffrey was ondanks alles Judiths echte vader, en ze had gedurende de weken dat ze in haar oude vaderland was haar gevoelens voor hem herontdekt. Bovendien was haar moeder kapot van het plotselinge overlijden van haar vader, ze kon het niet over haar hart verkrijgen om haar alleen achter te laten.

Robert nam ontslag bij het computerbedrijf waar hij sinds anderhalf jaar werkte, stak het continent over en bracht ruim een half jaar door op Manly Beach bij Sydney. Toen de antipodische zomer richting herfst ging, vloog hij terug naar Zweden. Op 15 maart 2004 landde hij op Arlanda, belde zijn jongere zus en vroeg of hij bij haar mocht komen wonen.

‘Waarom bel je Ebba niet?’ wilde Kristina weten.

‘Doe niet zo raar’, zei Robert.

‘Hoelang?’

‘Tot ik iets voor mezelf gevonden heb. Een paar weken hooguit.’

‘Je beseft toch wel dat ik binnenkort een kind krijg?’

‘Als het te lastig wordt, vind ik wel wat anders.’

‘Goed dan, lummel die je bent’, zei Kristina.

Tot half juni woonde hij bij Kristina en Jakob (en Kelvin, die in de eerste week van mei geboren werd), in hun huis in Gamla Enskede. Toen kon hij een tweekamerflat in Kungsholmen in onderhuur krijgen, waar hij nu nog steeds woonde. Tegelijkertijd ging hij als barkeeper in een trendy club werken en vond dat zijn leven zich gedroeg als een blad in de wind.

Of als een insect om een gloeilamp. Komt te dichtbij en wordt afgestoten, te dichtbij en wordt afgestoten.

Te dichtbij en verbrandt? Te dicht bij waarbij?

Zo stond het er ongeveer voor – maar dan een andere trendy club en parttime bij de gratis krant Metro – toen hij in mei 2005 in Aftonbladet een advertentie zag en hij zich aanmeldde voor het televisieprogramma Gevangen op Koh Fuk, de voor altijd en eeuwig slechtste beslissing van zijn leven.

Maar ik heb wel een espressoapparaat, dacht hij, waarna hij er koffie in deed voor een nieuw kopje. De meeste mensen op aarde hebben geen espressoapparaat.

Hij ontkwam aan een nieuwe analyse van de traumatische maalstroom van oktober en november doordat de telefoon ging. Het was Kristina.

‘Hoe voel je je?’

Het was exact dezelfde vraag als die zijn moeder had gesteld en hij gaf exact hetzelfde antwoord.

‘Gewoon.’

‘Wil je niet met ons meerijden? We hebben genoeg plek.’

‘Nee, dank je. Ik rij zelf. Ik moet nog iets regelen voor ik ga.’

‘Dat kan ik me voorstellen.’

Wat bedoelde ze daarmee? Waren er dingen die hij moest regelen? Dingen waarvan iedereen wist dat hij ze moest doen, maar waar hij zelf blind voor was?

‘Oké, goed’, rondde hij het gesprek af. ‘Tot morgenavond dan.’

‘Robert?’

‘Ja?’

‘Nee, laat maar. Ik zeg het wel als we elkaar zien.’

‘Oké. Later.’

‘Later. Dag.’

‘Dag.’

Dat verwachten ze, dacht hij ineens nadat hij opgehangen had. Dat ik mezelf van het leven ga beroven. Iedereen. Max van de krant. Mijn therapeut; daarom wil hij dat ik na elke sessie betaal. Zelfs mijn zus.