Joop Hazenberg

De machteloze staat

Hoe globalisering en individualisering de overheid uithollen

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Deze uitgave kwam tot stand door bemiddeling van Sebes & Van Gelderen Literair Agentschap te Amsterdam

© Joop Hazenberg, 2012

Omslagillustratie en -ontwerp © Studio Ron van Roon

isbn 978 90 445 2214 3

nur 740

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, microfilm of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Inleiding

In het Westen zijn sinds het uitbreken van de kredietcrisis in 2008 de spanningen in de samenleving behoorlijk opgelopen. Niet alleen in Nederland, maar ook in andere Europese landen en in het bijzonder in de Verenigde Staten, staan politieke partijen, belangengroeperingen en generaties recht tegenover elkaar. De economische groei in Europa en Amerika is verdampt en lijkt niet meer terug te keren. Wel stapelen de schulden van de verzorgingsstaat zich op, komen jongeren niet meer aan een baan, keren burgers zich teleurgesteld af van het politieke systeem, gedesillusioneerd als zij zijn door het gebrek aan visie en het verdwijnen van zekerheden.

Achter deze ogenschijnlijke neergang van het Westen schuilt een groot en moeilijk verhaal, dat zich grotendeels buiten ons gezichtsveld afspeelt, maar waarmee we toch elke dag weer geconfronteerd worden. Soms raakt het verhaal ons direct, meestal zien we het in verhulde vorm op de televisie langskomen, of bespreken we er flarden van aan de toog van de kroeg.

Het is het verhaal van de transformatie van de hiërarchische en voorspelbare twintigste-eeuwse samenleving naar een onoverzichtelijke en onzekere eenentwintigste-eeuwse netwerksamenleving. Een verhaal waarvan we nauwelijks op de hoogte zijn, maar waarvan de implicaties elke dag duidelijker worden.

Het probleem is dat de nationale structuren van de natiestaat, de verzorgingsstaat én de rechtsstaat helemaal niet klaar zijn voor deze transformatie. Politiek en overheid fungeren alsof het nog de twintigste eeuw is, alsof globalisering en Europese integratie processen zijn die grotendeels langs ons heen gaan, alsof de burger niet zelfstandiger en volwassen is geworden, alsof de betekenis van wetten en regels nog als vanouds is.

Dit boek gaat over de botsing tussen de realiteit van de eenentwintigste eeuw en de structuren van de staat. In Nederland, in Europa en in de Verenigde Staten. Een botsing die zich in slowmotion voor onze ogen voltrekt, maar waarvan de implicaties gigantisch zijn. De reactie vanuit de staat – opvangen en aanpassen, of juist de ogen sluiten en dammen opwerpen – is van levensbelang voor de toekomst van de samenleving. In landen als Griekenland en Portugal speelt het drama zich trouwens al voor onze ogen af.

De uitholling van het nationale bestuur, een proces dat nu al twintig jaar aan de gang is, wordt sporadisch zichtbaar, in crises, incidenten en verkiezingen. Het is tijd de puzzelstukken te verbinden en het hele verhaal te vertellen. Het verhaal van de machteloze staat.

DEEL I - DE CONTEXT

DE CONTEXT

‘Er zijn andere verhoudingen in de wereld geweest. De Chinezen maakten porselein en keken naar de sterren terwijl wij door de konijnenvelden liepen.’

alexander pechtold

Hoofdstuk 1

Krakende fundamenten

Het centrum van Den Haag heeft sinds kort een echte skyline, bestaande uit hoge torens van voornamelijk ministeries. Het eerste in de rij imposante en kleurrijke gebouwen, was het Castalia, 104 meter hoog, waarin sinds de oplevering in 1998 het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport is gehuisvest. Vijf jaar later volgde de Hoftoren, waar het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap tot 142 meter in de hoogte beleid maakt. In 2012 trekken de ministeries van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, en die van Veiligheid en Justitie, in hun nieuwste behuizing: twee kloeke torens van elk 146 meter hoog. Zij staan in de top-5 van de hoogste gebouwen in Nederland.

Terwijl de rijksoverheid steeds verder naar de hemel reikt, brokkelt haar fundament in hoog tempo af. Zij mist steeds meer de connectie met de samenleving, met de economie, met het buitenland. Hoe imposant de ivoren torens ook lijken, hun bewoners raken hun invloed kwijt. De macht lekt onherroepelijk weg: terug naar de samenleving, maar ook naar het (internationale) bedrijfsleven, en natuurlijk in een onhoudbare stroom naar Brussel.

De herverdeling van de macht gaat niet zonder slag of stoot. De nationale politiek en de ambtenarij verzetten zich hevig, willen de realiteit vaak niet onder ogen zien. Media hebben deze ontwikkeling maar half in de gaten en kijken nog steeds vooral naar het Binnenhof waar de belangrijke besluiten allang niet meer worden genomen.

Burgers en bedrijven vragen al jaren om leiderschap om uit de (mentale) crisis te komen waar Nederland sinds 2002, en zeker sinds 2008, in zit. Maar tegelijkertijd weigeren zij in toenemende mate het gezag van de overheid te erkennen, en organiseren zij zich bovendien steeds meer buiten de bestaande structuren van het maatschappelijk middenveld om. Een middenveld dat nog wel de macht heeft over zaken als het verdelen van de pensioenpotten en subsidiestromen, maar steeds minder legitimiteit heeft door krimpende ledenbestanden, vergrijzende bestuurders en een angstig middenkader.

De staat schuurt en kraakt. Zowel de politiek als de overheid is haar kompas kwijt, ze weten niet hoe ze zich moeten organiseren, houden vast aan oude werkwijzen en denken in machtsverhoudingen uit de twintigste eeuw. Nederland is hier niet uniek in, in andere (westerse) landen dalen de vertrouwenscijfers in het nationaal bestuur tot soms dramatisch lage niveaus. Dat is niet verrassend, want de staten in Europa en Amerika zijn in diepe problemen geraakt en lopen sinds 2008 continu achter de ontwikkelingen in de wereld en de economie aan.

De pijnlijkste voorbeelden van deze machteloosheid zijn natuurlijk de kredietcrisis en het onvermogen van de Europese Unie om het vertrouwen in de euro te herstellen. De financiële crisis van 2008 en de jaren daarna is nog steeds niet bezworen, ondanks gigantische reddingsoperaties vanuit de centrale overheden. Die hebben de staatsschulden verder doen oplopen, zonder dat de groei terugkomt. Een tweede recessie dreigt, net als het uit elkaar vallen van de eurozone.

Maar er zijn ook andere signalen die duiden op een breuk tussen staat en samenleving. Zo staan Nederlandse burgers wantrouwig ten opzichte van informatie van de overheid, bijvoorbeeld over gezondheidskwesties. De horeca negeert het wettelijke rookverbod massaal. Politieagenten, brandweermannen en ambulancebroeders krijgen klappen als ze hulp bieden, of het werken wordt hun – als uitvoerders van de verzorgingsstaat – onmogelijk gemaakt. In het beruchte referendum over de Europese Grondwet uit 2005 was 90 procent van de politieke partijen voorstander van dit verdrag, maar stemde 62 procent van de Nederlanders tegen.

De wereld is evenmin lief voor de bestuurders en politici in de Hofstad. Keer op keer laten de instellingen van de Europese Unie, grote landen en internationale bedrijven zien dat Nederland niet meer autonoom is. Soms doen ze dat subtiel, achter gesloten deuren, maar vaker dreigen ze openlijk met strafmaatregelen, door bijvoorbeeld Nederland voor de Europese rechter te slepen om een polder onder water te zetten, of door geld voor woningcorporaties als verboden staatssteun te verklaren. Frankrijk en Duitsland bepalen als ‘motor van Europa’ nog steeds de koers in de eu, soms ten koste van de kleine landen. Bedrijven vertrekken uit Nederland of heffen hun vestiging hier op, hoezeer de minister van Economische Zaken zich ook inzet voor het behoud van deze werkgelegenheid.

De trend is duidelijk: de staat wordt in de eenentwintigste eeuw steeds machtelozer. Werkelijk alle fundamenten van de staat, in al zijn verschijningsvormen (natiestaat, verzorgingsstaat, rechtsstaat) brokkelen momenteel af of zijn instabiel. Of het nu gaat over de macht van politici, over de effectiviteit van de overheid of over de invloed van wetten en regels, op al deze terreinen vindt achteruitgang plaats. Dit is een internationaal verschijnsel dat tot een hoop verwarring, zorgen en politieke polarisatie leidt.

Maar waardoor komt dat? Ligt het aan de kwaliteit van politici en ambtenaren, of is er meer aan de hand?

De jonge staat

De staat mag onveranderlijk blijven aan de buitenkant, met instituten als de regering en het parlement, de ministeries en de wet- en regelgeving, hij is altijd in beweging. Zowel van binnen als van buiten wordt de staat continu aan (oncontroleerbare) krachten blootgesteld die te maken hebben met veranderingen in de (internationale) politiek, economie en de maatschappij. Ook nu.

Het bouwwerk van de staat is eigenlijk van zeer recente datum. Mensen zien de staat als een onwrikbare vesting, een vaststaand gegeven in het bestaan. Maar de korte geschiedenis van de staat toont aan dat de nationale politiek en overheid de experimentele fase nog niet zijn ontgroeid, en dat de natiestaat en de verzorgingsstaat nog volop in beweging zijn.

Van meet af aan was de reis van de moderne Europese natiestaat een hachelijke onderneming. Hij heeft in twee eeuwen vele fundamentele crises doorstaan, fundamentele veranderingen doorgemaakt, is op een haar na vernietigd, soms tijdelijk ingelijfd door totalitaire systemen, maar vaker vastgelopen in politieke strijd, maatschappelijke onrust en economische wetmatigheden.

De Franse Revolutie van 1789 was het startpunt: het moment waarop het oude, totalitaire staatssysteem ten onder ging en de moderne natiestaat het licht zag. Van echte natiestaten was in heel Europa nog geen sprake. Zo sprak ten tijde van de Franse Revolutie slechts de helft van de Fransen de nationale taal.

Pas in 1848 kreeg Nederland zijn huidige Grondwet met elementen als de rechtstreekse verkiezing van Tweede Kamer en andere volksvertegenwoordigingen, de machtsverdeling tussen rijk, provincies en gemeentes, de beperkte rol van de Koning, vrijheid van onderwijs en vrijheid van vereniging en vergadering.

In de negentiende eeuw was er dan wel een natiestaat met een embryonale vorm van democratie, maar de staat zelf leverde weinig voor het volk. Van collectieve voorzieningen als een ouderdomspensioen of gezondheidszorg was geen sprake. Het zou tot na de Eerste Wereldoorlog en de Depressie van de jaren dertig duren voordat de jonge Europese natiestaten zich ook nadrukkelijk met onderwijs, gezondheidszorg en sociaal beleid gingen bezighouden – zaken waar de staat anno 2012 voortdurend op wordt afgerekend.

En die nationale staat wás er in een aantal landen nog helemaal niet, zoals in Italië, Duitsland, Tsjechië en Roemenië. Het duurde nog tot eind negentiende eeuw, en in veel Midden- en Oost-Europese landen tot na de twee wereldoorlogen of zelfs tot in de eenentwintigste eeuw (onder meer Kosovo), voordat de grenzen van de staat samenvielen met die van de natiestaat. Zo’n natiestaat is (ruw gedefinieerd) een soeverein gebied waar de grenzen van een volk, een taal en een cultuur samenvallen, en die bestuurd wordt door een onafhankelijke regering.

De waarde van de staat

Hoe jong de staat ook is en in welk vaarwater hij ook verkeert, hij is van grote waarde. Anders dan de titel van dit boek doet vermoeden ben ik een voorstander van de (natie)staat en hoop ik dat hij ook in de eenentwintigste eeuw een voorname rol in het leven van de burger blijft spelen. Voor wie af wil van de nationale overheid, ga maar eens kijken in Tsjaad, Congo en Somalië. Daar is geen staat aanwezig en kunnen mensen helemaal hun eigen leven vormgeven. In navolging van Francis Fukuyama zeg ik dat de staat een cruciale rol speelt – en blijft spelen – in de welvaart en stabiliteit van de samenleving. Zonder de bescherming en de zekerheid die de staat met zijn instituten biedt, is het leven maar al te vaak moeilijk, ellendig en kort.

Wel stel ik dat die rol onderhand te groot is geworden, verkeerd is ingericht en te veel verwachtingen en zekerheden inhoudt die niet waargemaakt kunnen worden.

De waarde van het staatsvormingsproces zoals we dat sinds de Franse Revolutie hebben mogen aanschouwen, zit in meerdere elementen. De natiestaat heeft allereerst een gemeenschappelijkheid in taal, normen en cultuur mogelijk gemaakt, en in Nederland is dat proces redelijk ‘netjes’ gegaan, bijvoorbeeld door de Friezen de ruimte te geven hun eigen taal naast het Nederlands te voeren. Er is een gezamenlijke infrastructuur gecreëerd, een uitgebreid palet aan collectieve voorzieningen van hoogwaardig onderwijs tot algemene pensioenuitkeringen. De staat heeft de Nederlandse belangen geformuleerd en zeker na de Tweede Wereldoorlog uitstekend behartigd. De in de jaren vijftig ontdekte enorme gasvoorraden zijn door de staat met veel winst verkocht, en voor een groot deel zinnig besteed.

Nederland heeft een van de meest egalitaire samenlevingen ter wereld, mede dankzij de tomeloze inzet van politici, denkers en bestuurders, zonder dat dat ten koste is gegaan van de welvaart. Het gaat hierbij niet alleen om de verschillen in inkomsten maar ook om mobiliteit tussen klassen, de toegankelijkheid van het onderwijs en de gelijke rechtspositie. ‘Wij’ zijn internationaal zéér aanwezig met meer dan honderdvijftig ambassades en permanente vertegenwoordigingen (ook na de bezuinigingen), meer dan driehonderd consulaten en een actieve rol in elk denkbaar serieus internationaal gremium, van de eu tot de navo, van de vn tot de oeso. Jaarlijks geeft Nederland ongeveer 4,5 miljard euro uit aan ontwikkelingssamenwerking en aan Defensie 7 miljard euro. En dat zijn forse happen uit een relatief bescheiden begroting.

Mede dankzij de overheid heeft Nederland ook anno 2012 een goede concurrentiepositie in de wereldwijde economie. Zij draagt zorg voor een goed ondernemers- en vestigingsklimaat, niet voor niets kiezen relatief veel multinationals voor de polder als Europees hoofdkantoor.

Bovenal maakt de nationale staat vrede en veiligheid mogelijk, vormt hij met het geheel van wet- en regelgeving en een onafhankelijke rechtspraak een rechtsstaat, en is de democratie sterk en het vertrouwen van de burgers hoog. Dit lijken vanzelfsprekendheden, misschien dat ik ze daarom als de laatste waarden noem, maar deze betekenissen van de staat kunnen niet worden overschat. Bovendien zijn ze in de recente geschiedenis zwaar bevochten geweest. Ook in Nederland.

Welke staat is machteloos?

Zoals gezegd heeft de staat in de eenentwintigste eeuw naast al deze verworvenheden ook een aantal structurele tekortkomingen. Die zijn zowel feitelijk als in de beleving van burgers te constateren. Om deze tekortkomingen te onderzoeken, behandel ik een reeks praktijkvoorbeelden – specifieke thema’s en gebeurtenissen – waarin de staat de afgelopen jaren onmachtig is gebleken. In elk van deze cases komen tal van dilemma’s, verschuivingen en paradoxen naar voren.

Maar over welke staat hebben we het nu precies? Gaat het om dat onzichtbare lichaam van de rechtsstaat dat af en toe in ons leven komt in de vorm van belastingaangiften, politieagenten en heel soms militairen? Of gaat het om de verzorgingsstaat, die zo veel rechten geeft aan de burger, maar ook een hoop plichten? Is het misschien die natiestaat, dat nog vagere begrip, dat ons allen bindt in het Nederlanderschap en dat zo onder druk zou staan door de opkomst van Europa en de mogelijke islamiseringsgolf?

Ik richt me op alle drie tegelijk. In de eenentwintigste eeuw, die in 1989 begon, zijn de structuren van de staat, van de samenleving en van de economie ingrijpend aan het veranderen. Het is onmogelijk om deze transformatie van structuren apart te behandelen; ze hangen juist nauw met elkaar samen.

Hoofdstuk 2

Het grenzenspel van de Megatrends

De nationale overheid als spelmaker en -breker, als redder en lastpak, als toevluchtsoord en klaagpaal. Zo was het beeld van politiek en bestuurlijk Den Haag tot het eind van de twintigste eeuw. Maar toen begonnen de panelen te verschuiven en ontstond een fascinerend spel. Een spel van wegvallende fysieke, technische en culturele grenzen, schizofrener wordende mentale grenzen, inkrimpende beleidsgrenzen, dat de bron is van het Grote Maatschappelijke Ongenoegen.

In een paar decennia zijn oude en vertrouwde structuren weggevallen, kwamen maatschappelijke regels en leefpatronen onder druk te staan, leek niemand meer de leiding te hebben. Europa werd een. De wereld werd plat. Oudere generaties klampten zich vast aan hun vroegere leefomgeving, die stap voor stap werd afgebroken, inclusief alle zekerheden van de verzorgingsstaat. Jongere generaties snapten niets van deze houding, laat staan van alle structuren waar hun ouders zo veel geloof en belang aan hechtten. Hoezo baan voor het leven, pensioenopbouw, postbrieven, vakbonden en politieke partijen, betalen voor informatie, geloven wat de overheid zegt?

In mijn eerste boek, Change, heb ik de ingrijpende maatschappelijke transformatie van de afgelopen twintig jaar uitgebreid besproken. Nederland en andere westerse landen zitten middenin een transitieperiode waarin vier Megatrends de hoofdrol spelen: Europa, globalisering, de ict-revolutie en horizontalisering. Zij zorgen er gezamenlijk voor dat ál onze grenzen veranderen, of die nu gaan over het elektronisch versturen van brieven, invoeren van een Europese vlag, werken als Nederlandse loodgieter in Polen, effectief inrichten van een organisatie, of voorkomen van een kredietcrisis.

Zonder begrip van deze Megatrends is het lastig de beleidsgrenzen van de overheid van vandaag en morgen te kunnen bepalen, want werkelijk alles in het leven staat onder druk door deze structurele transformatie. Hoe zien deze Trends eruit? En wat is hun impact op de positie, effectiviteit en het aanzien van overheid en politiek? Wordt de wereld echt plat en stuurloos?

Megatrend 1 – Europa

‘Toen de Muur viel, was ook een deel van het huis dat Europa heette verdwenen. We moesten onszelf opnieuw organiseren.’ In die trant sprak Joschka Fischer in 2005 over Europa in het tv-programma Buitenhof. Door het uiteenvallen van het Oostblok en de Sovjet-Unie kwam een decennialange status-quo in de Europese geopolitiek plotseling in beweging. De toenmalige Europese Gemeenschap, ooit bedoeld als vredesproject, kreeg een unieke kans om zichzelf om te vormen tot een Europese Unie, zich uitstrekkend over het gehele Europese continent maar ook over vrijwel alle beleidsvelden van de nationale lidstaten.

Na het einde van de Koude Oorlog heeft het Europese integratieproces een waanzinnige versnelling, verbreding en verdieping ondergaan. In amper vijftien jaar tijd is het aantal lidstaten meer dan verdubbeld, van 12 naar 27 lidstaten. De komende tien jaar zal dat aantal oplopen tot boven de dertig, ook Turkije zit zoals bekend in de Brusselse wachtkamer. Er zijn nu meer dan 500 miljoen officiële Europeanen, die lid zijn van één ruimte van vrij persoons-, kapitaal-, goederen- en dienstenverkeer. Van hen betalen meer dan 320 miljoen mensen met de euro, de munt die sinds 2011 in 17 landen het enige betaalmiddel is.

Naast deze uitbreiding van Europa is de invloed van Brussel op het beleid fors toegenomen. Waar in de jaren tachtig de Europese samenwerking in het slop zat, stonden de jaren negentig en het begin van deze eeuw in het teken van enorme uitbreiding van de Brusselse bevoegdheden. Deze ontwikkeling kreeg haar beslag in het wegvallen van de Muur maar ook in een aantal baanbrekende Verdragen, zoals die van Maastricht, Amsterdam en recentelijk Lissabon.

De oude en nieuwe lidstaten blijken veel verder te willen gaan in het delen van de macht dan vroeger, mede onder druk van internationale economische, politieke en geopolitieke bewegingen. Zo is de invloed van Europa op gebied van milieu- en klimaatbeleid, terrorismebestrijding, buitenlands beleid en handelspolitiek niet meer weg te denken. Het Asser Instituut in Den Haag berekende in 2006 dat minstens tweederde van de nationale milieuwetgeving herleidbaar is tot Europese wetten. Geen wonder dat ministers zo vaak roepen dat ze beleid niet kunnen aanpassen ‘omdat het moet van Brussel’.

Deze ministers gaan bijna allemaal – en dat weten maar weinig Nederlanders – elke maand naar de hoofdstad van Europa. Om daar in de zogeheten Raden met hun Europese collega’s het beleid vast te stellen. Enkele tienduizenden bureaucraten van de Europese Commissie doen aan de lopende band voorstellen voor aanpassing, vernieuwing of uitbreiding van wet- en regelgeving. Deze worden vervolgens vastgesteld door de Raden van Ministers, eventueel in samenspraak met het Europees Parlement. Dat kan gaan over sancties tegen Iran, maar ook over de begroting van het landbouwbeleid, of over het verbieden van de gloeilamp. De nationale parlementen kunnen voorafgaand aan de Raden hun minister met een boodschap of een veto sturen, maar meestal is hun invloed beperkt tot die van stempelmachine.

Sinds 2010 heeft de Unie een heuse president. Herman van Rompuy is als Voorzitter van de Europese Raad het laatste symbool van de vooruitgang van het Project Europa, dat door sommigen wordt gevreesd als een onvermijdelijk proces naar een Europese Superstaat. Of door anderen wordt afgedaan als een ‘praatcircus’ dat bol staat van de bureaucratie en gebrek aan slagvaardigheid.

Na de afwijzing van de Europese Grondwet in 2005 lijkt euroscepsis het dominante discours geworden te zijn. vvd-Europarlementariër Hans van Baalen noemt zich een Nederlander in Brussel, de pvv wil de invloed van de eu waar mogelijk terugdringen en het cda stichtte een ‘Oranjeberaad’ van Europarlementariërs om het nationale belang te bewaken. Na ‘Europa. Best belangrijk’ schijnt de Nederlandse leus te zijn: ‘Europa: minder en goedkoper’.

Voor- en tegenstanders lijken de eu weinig inspirerend te vinden. Maar intussen dendert het integratieproces stevig door, met of zonder vermeende euroscepsis in de lidstaten. De Europese agenda is al jaren zwaar beladen met grote onderwerpen als verdere uitbreiding, milieubeleid, migratie en veiligheid, uitbouwen van het Europees buitenlands beleid, landbouwhervormingen en regulering van financiële markten. Bij al deze onderwerpen is de eu meer en meer de bepalende factor.

Sinds het uitbreken van de eurocrisis versterkt Europa zijn politieke karakter en breekt (eindelijk) een heftig debat op nationaal niveau uit over wat de lidstaten bindt. Mogen scheepsladingen aan belastinggeld naar het arme en corrupte Griekenland, met de zekerheid dat een fors deel nooit terugkomt? Hoeveel macht mag de Europese Unie over de nationale begroting krijgen? Hoe solidair zijn Noord-Europeanen met Zuid-Europeanen? Zijn de Verenigde Staten van Europa de oplossing voor de eurocrisis, of moeten we juist de eu afbouwen?

Europa kent twee fundamentele problemen: dé Europeaan bestaat niet, mensen voelen zich nog steeds vooral verbonden met de natiestaat (‘ik ben een Fin’). Dat gebrek aan een Europees demos maakt verdere integratie heel lastig. Het tweede probleem is het wegvallen van een duidelijk Europees ideaal. Ten tijde van de Koude Oorlog was het zonneklaar dat de vrije westerse landen op allerlei manieren moesten samenwerken om een blok tegen het Oosten te vormen. Maar in het post-Sovjettijdperk is het vraagstuk van vrede en veiligheid geen issue meer en moet nieuw Europees beleid continu worden bevochten. Deze kwetsbaarheid maakt niettemin duidelijk dat de Europese Unie een permanente invloed op de 27 lidstaten heeft gekregen. Daarmee is het Europese integratieproces een van de belangrijkste Megatrends – met een enorme druk op de structuren van de natiestaten tot gevolg.