Joydeep Roy-Bhattacharya

De verhalenverteller van Marrakech

Vertaald uit het Engels door Anneke Bok

Uitgeverij De Geus

breda 2012

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel The Storyteller of Marrakesh, verschenen bij W.W. Norton & Company

Oorspronkelijke tekst © Joydeep Roy-Bhattacharya, 2011

Nederlandse vertaling © Anneke Bok en De Geus bv, Breda 2012

Omslagontwerp total italic (Thierry Wijnberg), Amsterdam – Berlijn

Omslagillustratie © Marta Bevacqua/Arcangel Images/hh

isbn 978 90 445 2215 0

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Voor Nicole Aragi en Alane Salierno Mason – in dankbaarheid

Marrakech

Place Jemaa el Fna

==

Avond

#

Uiteindelijk is de waarheid het enige wat telt.

En toch, wanneer ik terugdenk aan de gebeurtenis die het einde van mijn jeugd markeerde, kan ik maar tot één conclusie komen, namelijk dat de waarheid niet bestaat.

Misschien is er reden om geloof te hechten aan de filosoof die, tot zijn ontsteltenis, tot het besef kwam dat de waarheid uitgerekend datgene is wat van karakter verandert zodra ze wordt onthuld en daardoor slechts een van vele mogelijkheden wordt, onderwerp van discussie, onenigheid, controverse, maar onvermijdelijk ook van mystificatie.

Met andere woorden: de waarheid bestaat niet.

Anders gezegd, de waarheid is datgene wat onvermijdelijk in tegenspraak is met zichzelf. Misschien is dat wat uiteindelijk uit mijn verhaal zal blijken. Dat kan verklaren waarom ik jullie, in plaats van de waarheid, een grotere troost bied, een droom.

Msa l’khir. Goedenavond. Mag ik me even voorstellen? Mijn naam is Hassan. Ik ben verteller, heerser over een rijk dat groter is dan jullie je kunnen voorstellen, dat van de verbeelding. Mijn geheugen is niet meer wat het geweest is, maar als we een redelijke prijs kunnen overeenkomen, zal ik jullie een verhaal vertellen zoals je nooit eerder hebt gehoord, dat beloof ik. Zoals alle goede verhalen is het een liefdesverhaal, maar het is ook een mysterie, omdat het gaat over de verdwijning van de ene geliefde, of de andere, of misschien van allebei of geen van beiden. Het heeft zich twee jaar geleden afgespeeld, maar het had ook vijf of tien of vijfentwintig jaar geleden kunnen plaatsvinden. Die details zijn niet van belang. Er hing die avond roze stof in de lucht, net als vanavond, het licht van de kraampjes met kruiden en fruit wierp felle pluimen op, als geestverschijningen in de woestijn, het rusteloze geroffel van trommels rees en daalde als lichamen in het zand en uiteindelijk legden de gebeurtenissen rond de geliefden een legendarische stad volledig lam en veranderden voorgoed het karakter van zijn vermaarde ontmoetingsplaats, de Jemaa[1] el Fna, misschien wel het meest mysterieuze, meest bezongen stadsplein ter wereld.

Ik zeg het nog maar eens: de waarheid van mijn verhaal is niet van belang, net zo min als de verdwijning van een vrouw of een man, of van allebei of geen van beiden. Waar het uiteindelijk om gaat, is het leven, het inademen van lucht, het rijzen en dalen van golven, de beweging van het zand op de heuvels en in de branding – elke zandkorrel een afspiegeling van conflicterende waarnemingen en getuigenissen.

Welke taal spreek je, vreemdeling? Engels? Goed, ik zal mijn best doen, hoewel mijn Frans beter is en Arabisch natuurlijk het gemakkelijkst zou zijn. Vertel eens waar je vandaan komt. Van ver weg? Oké. Het maakt niet uit. Hier op de Jemaa is iedereen een buitenstaander. Ik wilde niet bemoeizuchtig zijn, maar dit waren gewoon wat inleidende vragen ter kennismaking, die nodig zijn om de toon te zetten. Kom, ga zitten, schuif aan bij mijn kring van toehoorders. De grond kan in het begin wat hard lijken, maar ik zal een magisch tapijt van woorden weven dat je algauw zal wegvoeren van deze plek. Sta me toe je wat muntthee in te schenken om mijn verhaal te begeleiden. We kennen een traditie van gastvrijheid. De dingen horen op een bepaalde manier te gebeuren. Als ik er niet voor zorg dat je je prettig voelt, hoe kan ik dan verwachten dat je luistert naar wat ik te zeggen heb? Een verhaal is als een dans. Er zijn minstens twee mensen voor nodig om het tot leven te brengen: degene die vertelt en de degene die luistert. Soms worden de rollen omgedraaid en wordt de gever de nemer. We voeren allebei het woord, we luisteren allebei, en zelfs de stilten zijn geladen. Uit een gering aantal doodgewone woorden ontstaat een wandtapijt dat een droom suggereert, maar tamelijk dicht bij de werkelijkheid blijft die, vaker wel dan niet, ongrijpbaar is. Het is een staaltje van wederzijds vertrouwen, van wederzijdse fantasie. Het gaat erom of we elkaars bijdragen kunnen geloven, en de toetssteen daarvan is het verhaal dat we samen maken. De toetssteen bestaat uit de fragmenten van het verleden die komen binnenzweven in het heden. Misschien wordt de essentie van ons verhaal wel gevormd door hetgeen we niet onthouden hebben, maar dat er een kern van waarheid aan verleent en herinneringen tot mythologie transformeert.

Maar dit zijn overpeinzingen die cirkels zonder begin of einde beschrijven, als rook in de lucht. Die lenen zich goed voor een lange, introspectieve avond met vrienden in de groene vallei van Ourika, in het Hoge Atlasgebergte waar ik vandaan kom, hoewel ik ook afkomstig zou kunnen zijn uit het wit ommuurde Essaouira aan de Atlantische kust, of uit het zandkleurige Zagora, waar de laatste, door rotsen geribde bergvoeten overgaan in de gouden verlatenheid van de Sahara. Dat zijn stuk voor stuk prachtige steden, en waar ik vandaan kom, is afhankelijk van de vereisten van het verhaal in kwestie dat ik aan het vertellen ben, door het karakter daarvan, de sfeer en de omstandigheden. Dat is namelijk de manier waarop wij er ons stempel op drukken, met één oog op de werkelijkheid en het andere standvastig op de verbeelding gericht. Het helpt om de radius van het verhaal te vergroten, vooral omdat ik niet veel heb gereisd, beslist niet zo veel als jij, en datzelfde geldt trouwens voor mijn broer, Mustafa. Maar ik ben wel in Rabat en Casablanca geweest, en ooit wil ik meer afgelegen plaatsen zoals Meknès en Fès en Tanger gaan bezoeken. Legendarische namen, legendarische steden: ze hebben een lange, illustere geschiedenis en hun attracties zijn verlokkend. Intussen maak ik elke winter deze reis naar Marrakech[2] om de bittere kou van de hooglanden, de woestijn of de zee te ontvluchten – afhankelijk van waar ik dat jaar ben – maar ook omdat ik me gedreven voel om in het reine te komen met wat er die nacht is voorgevallen, hier op de Jemaa, toen er onheil in de lucht te bespeuren was, en dit al voordat de twee vreemdelingen voor het eerst en, naar later bleek, voor het laatst ten tonele verschenen.

Want ze spoken nog steeds door mijn hoofd.

Jemaa

De schemering viel die avond al vroeg in. De zon stolde aan de horizon tot een dikke rode klont, waarvan de kleur intenser werd door de donkere, laaghangende wolken. Uit de daken van de soeks stegen rookkringels op van houtvuren en over het plein weerklonken de oproepen van de muezzins. Het was het uur van het gebed, van de rituele wassing, waarop de winkeliers de luiken van hun winkels sloten en naar huis gingen. Zo ging het ook die avond, twee of misschien wel vijf of tien jaar geleden, net als vanavond. Ik had een plekje uitgekozen aan de zuidoostelijke kant van het plein, waar de Rue Moulay Ismail uitkomt op de Jemaa, voorbij de roze stenen traptreden van het postkantoor, voorbij de plek waar de jonge Chleuh-dansers hun erotisch getinte bewegingen uitvoeren en zich aanbieden aan klanten, waarbij ze niets aan de verbeelding overlaten. Ik ben moralistisch noch preuts, want ik ben niet gauw gechoqueerd, maar ik geef toe dat ik soms moet wegkijken, ook al profiteer ik van de mensenmenigten die zich rond de jongens verzamelen.

Sinds de gebeurtenissen van de avond waarover ik dadelijk ga vertellen, zit ik niet meer op mijn oude stekje. Misschien is dat bijgelovig van me, maar de herinneringen aan die plek zijn me te pijnlijk. Daarom spreid ik tegenwoordig mijn kelim uit aan de andere kant van het plein, naast de felverlichte citruskraampjes en vlak bij het politiebureau. Daar kan ik in alle rust mijn verhalen vertellen, ook al hou ik een wakend oog op wat er zich om me heen allemaal afspeelt. Er zijn momenten waarop het gezicht van een jonge toeriste, vaak zelfs al de geringste glimp van een schouder of een schittering van donkere ogen waarin de zwavellampen worden weerspiegeld voldoende is om de herinnering aan die afschuwelijke avond op te roepen en me uit mijn concentratie te halen. Dan moet ik me inspannen om de draad van mijn verhaal vast te houden en mijn aandacht te bepalen bij wat ik aan het vertellen was. Maar dat gebeurt slechts zelden. Onder de vertellers van de Jemaa sta ik bekend om het gemak waarmee ik vertel, de uitdrukkingskracht van mijn zinnen en de veelzijdigheid van mijn verbeelding; iedereen weet dat ik mijn verhaal alleen onderbreek om vragen van kinderen te beantwoorden. Althans, zo was het voordat deze twee ongelukkigen spoorloos verdwenen en voordat de loop van vele levens onherroepelijk veranderde, niet in het minst mijn eigen leven, door een gebeurtenis die leidde tot de schande van de arrestatie en het gevangenzetten van mijn eigenzinnige broer Mustafa. Maar ik loop op de zaken vooruit en moet misschien even stilstaan bij de toevallige verschijning van mijn vriend Aziz, een van de eersten die de vreemdelingen die avond heeft gezien voordat ze zich in de chaotische duisternis van het plein begaven.

Riad[3]

Aziz had een pot muntthee en wat glazen meegebracht. Terwijl hij de thee ronddeelde, scheerde er een vlucht duiven over onze hoofden naar de andere kant van het plein, waar een groep bont geklede toeristen uit de soeks kwam. Hevig klapwiekend vlogen de vogels verder en Aziz bleef even staan om ze na te kijken. De avondhemel was roze en onbewolkt en ondanks de invallende duisternis kon je nog volop zien. De duiven stroomden in één zwerm over het plein, en een van de toeristen, een jonge vrouw met lang blond haar, holde lachend achter ze aan. Aziz volgde haar met pretogen, toen nam hij plaats in mijn kring van toehoorders en het viel me ineens op dat hij dezelfde olijfgroene djellaba aanhad als op de avond van de verdwijning. Dat bracht bij mij de onverwachte fysieke sensatie teweeg van een teruggang in de tijd. Ik schrok een beetje, wat Aziz moet zijn opgevallen, want er trok een onzekere blik over zijn gezicht. Hij zweeg iets langer dan de wellevendheid vereiste en toen hij begon te spreken, was het met een ondertoon van droefenis, van spijt zelfs.

Dank je voor je uitnodiging om het woord te nemen, Hassan, zei hij en hij zweeg even terwijl zijn donkere ogen glinsterden. Wat wil je dat ik je luisteraars vertel? Zal ik mezelf misschien eerst kort voorstellen? Akkoord? Goed dan. Mijn naam is Aziz. Ik kom uit een dorpje in de buurt van Laaoyoune, in de westelijke Sahara. Ik ben kelner in het restaurant van de Riad Dar Timtam, in het hart van de medina, en de avond waar Hassan op doelt, zat mijn werkdag er bijna op.

Hij zweeg opnieuw, zoekend naar woorden, zijn blik afwezig door de inspanning die het terugdenken vereiste. Ik greep niet in, maar gunde hem de tijd, omdat ik belang hechtte aan de nauwkeurigheid van zijn herinneringen. Zachter sprekend dan eerst vervolgde hij: Het was rond zeven uur in de avond. Ik had hoofdpijn, veroorzaakt door de vreemde droom die ik de vorige nacht had gehad over wallen van zand die op de Jemaa afkwamen en alles bedolven dat op hun pad kwam. Het was angstaanjagend, en ik herinner me dat ik jou erover heb verteld, Hassan, in een poging de betekenis ervan te doorgronden.

Hij keek niet naar me onder het spreken, maar kneep zijn ogen geconcentreerd samen. Terwijl hij langzaam slokjes van zijn thee nam, vervolgde hij: Ik dacht nog steeds na over die droom, toen ze binnenkwamen van de straat – de twee buitenstaanders – uit de richting van de soek Zrabia, waar vroeger in de uren voor zonsondergang de slavenmarkt werd gehouden. Toen ze aarzelend op de drempel stonden en lange schaduwen wierpen, snelde ik naar voren om hen te begroeten. Meteen voelde ik dat er iets bijzonders aan hen was. Het meisje was een gazelle, slank, fijne botten, grote, donkere ogen en aanzienlijk kleiner dan haar metgezel. Zij sprak namens beiden en liet haar woorden vergezeld gaan van sierlijke gebaren; ze leek feilloos te weten wat zijn wensen waren. De jongen was donkerder; zijn huid had de kleur van schaduwen op het zand. Hij deed me denken aan een Arabische edelman, rijzig, met slanke ledematen en zwart haar, met iets in zijn kaarsrechte houding wat niet van deze wereld leek te zijn. Ze keken elkaar zelden aan, maar als ze dat deden, leken hun ogen zich nauwelijks te kunnen losmaken van de ander.

Aziz nam nog een slokje thee en ik liet mijn blik over ons snel aangroeiende publiek gaan. De mensen zaten stil en aandachtig te luisteren, hun gezicht onbewogen en oplettend. De maan was net tevoorschijn gekomen, de hemel was zacht en luminescent en Aziz deed zijn deken af en rechtte zijn rug; zijn zelfvertrouwen nam zichtbaar toe nu hij zich concrete details voor de geest haalde.

Ze vroegen om een rustig plekje, vervolgde hij, en omdat het druk was in het restaurant, ging ik ze voor naar de binnenplaats, waar te midden van citrusbomen en bloeiende struiken ook een paar tafeltjes stonden. Ze kozen een heel donker plekje in de hoek – ze leken zich aangetrokken te voelen tot duisternis. Ik serveerde water, en toen ze me aankeken, straalden hun ogen als kaarsen. Dat bracht me in verlegenheid, en toen de slanke jongeman me iets vroeg, kon ik hem niet aankijken. De ogen van zijn vriendin hadden een al even verontrustende eigenschap: ze leken tegelijkertijd op mij en op iets anders gericht. Toen werd ik langzaam bekropen door het gevoel dat de Dood het restaurant binnen was gekomen in de gedaante van die knappe jongeman en het meisje.

Enigszins ontdaan beriep ik me op een plotselinge aanval van vermoeidheid en vroeg mijn vriend Abdelkrim of hij hen wilde bedienen. Ook hij had het gevoel dat er iets bijzonders aan hen was. Al toen ze zaten te eten, vertelde hij me later, herinnerde hij zich plotseling en zonder reden de bloeiende bomen die hem vele jaren geleden hadden verwelkomd toen hij voor het eerst naar Marrakech was gekomen. In tegenstelling tot het effect dat het tweetal op mij had gehad, werd hij het meest getroffen door de beminnelijkheid van de vreemdelingen. Zijn gelijkmoedigheid stelde me gerust en toen het stel klaar was met eten, nam ik zelf de bediening weer over. Ze bestelden muntthee, waar de jongeman gretig van dronk zonder op te kijken van zijn glas terwijl het meisje hem bezag met een tederheid die mijn eigen hart sneller deed kloppen. De winternacht verspreidde een koele bries. Ik ging terug naar het buffet en liet hen alleen met hun gedachten op de stille, door lantaarns verlichte binnenplaats, waar geen andere gasten zaten.

Aziz had op een rustige, ingetogen toon gesproken, en nu keek hij me aan alsof hij mijn goedkeuring vroeg om verder te gaan. Ik knikte en hij hervatte zijn verhaal, maar met een hogere stem, waarin een vleugje angst doorklonk:

Dat waren mijn gedachten toen ik hen die avond zag weggaan. Ze vertrokken even stil als ze gekomen waren. Zij hield zijn hand vast en hij liep kaarsrecht, als een schildwacht. De straten ademden duisternis, waardoor zij werden opgeslokt. Ik herinner me dat ik opkeek naar de lucht; de wolken hadden een dubbele kring gevormd om de maan, die een merkwaardige, rode tint had.

Toen ik terugging naar de binnenplaats om hun tafel af te ruimen, zag ik dat hun glazen ijskoud waren, met condensvorming om de rand, ook al had ik de thee dampend heet geserveerd. Toen ik Abdelkrim daarop wees, werden zijn ogen groot van ongeloof. Toen wees hij op het ijslaagje dat op onverklaarbare wijze op de muntblaadjes onder in de theepot was ontstaan.

Met zijn blik op de grond gericht schudde Aziz langzaam het hoofd.

Ik ging naar buiten om op straat een sigaret te roken en tot mezelf te komen. De avond was mistig en koud geworden. Het merendeel van de winkels in de soeks had de rolluiken omlaag gedaan. Alleen een paar lichtbundels van straatlantaarns drongen door de schaduwen heen. Ik zat met mijn sigaret in de hand op een stoepje en probeerde mezelf ervan te doordringen dat er voor sommige dingen gewoon geen verklaring bestaat.

Waarheid en methode

Aziz zuchtte en keek rond over het plein alsof hij de herinnering van zich af probeerde te schudden. Onrustig bewoog hij zijn schouders en hij keek mij aan in de hoop dat ik een verklaring zou kunnen bieden. Maar ik zei niets. Wat had ik moeten zeggen? Zijn ervaring was van dezelfde aard als alle andere die avond.

Aziz zuchtte nog eens. Zonder dat hij probeerde de associatie van de ideeën achter de woorden over te brengen zei hij: Ik denk dat er altijd de verwachting bestaat dat je de dingen beter gaat begrijpen als je ze aan anderen vertelt.

Dat je wát beter gaat begrijpen? vroeg ik, en hij kreeg een kleur alsof ik een ontzettend domme vraag had gesteld. Nou, wat er met hen is gebeurd, natuurlijk, zei hij.

Ik voelde de behoefte om hem gerust te stellen. Ik had me niet gerealiseerd dat de herinnering aan zijn ontmoeting met zo veel angstige vermoedens was omgeven. Ik stond op, liep naar hem toe en omhelsde hem. Op geruststellende toon zei ik: Die twee jonge ongelukkigen waren geen bezoekers uit het schimmenrijk, beste Aziz, ze waren in alle opzichten menselijk. Elke andere bewering zou aanleiding geven tot allerlei bijgeloof, en er bestaat al genoeg bijgeloof rond de gebeurtenissen van die avond.

Aziz schudde het hoofd en zei mismoedig: Wat jij niet begrijpt, en wat ik waarschijnlijk niet goed heb weten over te brengen, is de enorme verwarring die deze twee onbekenden bij me hebben teweeggebracht. In tegenstelling tot jou geef ik geen levenslessen; ik ben een eenvoudig mens, kelner in een restaurant, en het enige wat ik als aanvulling op jouw vertelkunst te bieden heb, is bescheiden plichtsbetrachting. Als er iets gebeurt waar geen verklaring voor bestaat, raak ik van streek.

Ik begrijp het, zei ik.

Hij wierp me een wanhopige blik toe. Begrijp je het echt? Misschien wel. Je bent immers een meester van het geheugen. Jij weet meer dan de meesten over dit soort dingen. Maar toch, kan iemand werkelijk weten wat het betekent om mens te zijn in deze tijd? Is het mogelijk om te weten wat voor duisternis er in het hart van de mens besloten ligt? Ik stel deze vragen omdat het lijkt dat er tijden zijn waarin de waarheid nauwelijks meer ter zake doet, hoewel je haar natuurlijk niet ter zijde kunt schuiven. Voor mij telt wat zinnig is – wat voor mezelf echt zinnig is.

Ik had naast hem gestaan; nu liep ik bij hem weg en richtte me tot mijn kring van toehoorders. Ik sprak niet tot een bepaald lid van de groep, maar ik liet mijn blik beurtelings op ieder van hen vallen; ze zaten gehuld in dekens en hanbels[4], en uit elke rimpel op hun gezicht sprak dat ze volkomen opgingen in het verhaal. Langzaam, op een gelijkmatige, zekere toon zei ik:

Zeker is het mogelijk om te weten uit welke elementen een mens bestaat. Neem mij bijvoorbeeld. Ik sta bekend als Hassan, de verteller, want ik heb ervoor gekozen me zo voor te stellen. Ik kom uit de hooglanden en ik ben hier om jullie te vermaken, want dat is mijn roeping, net zoals het de roeping was van mijn vader en die van zijn voorvaderen. Overal om me heen spreidt de stad haar koopwaar uit – de talloze verhalen – en ik bekijk die als van een grote hoogte en bepaal welke de moeite van het vertellen waard zijn en welke onverteld moeten blijven en, wellicht om gegronde redenen, naar de duisternis van de vergetelheid verwezen dienen te worden. Jullie hebben je om me heen verzameld in de verwachting dat mijn fantasie nog is wat die vroeger was, dat jullie erop kunnen vertrouwen, evenals op mijn vertelkunst. Maar vanavond heb ik voor een andere aanpak gekozen. Vanavond nodig ik jullie uit om je eigen herinneringen te paren aan de mijne en gezamenlijk een gebeurtenis te analyseren die uniek is in onze ervaring. Wat zal dat vereisen? Bovenal dat we elkaar vertrouwen, want het is het element van vertrouwen dat onze verkenning vrijheid, durf en vasthoudendheid zal verlenen. Maar wie kan instaan voor de waarheid ervan? En wie van jullie zal opstaan en getuigen dat er inderdaad een verhaal heeft bestaan zoals we nu aan het vertellen zijn? Want eenieder van ons draagt diep in zichzelf een kamer vol geheime herinneringen mee, en dat is een plek waar we liever over zwijgen.

De kraaienboom

Ik zweeg even om op adem te komen en onderwijl kwam de maan op boven de muren van de medina; in het maanlicht tekenden de huizen rond de Jemaa zich scherper af. Het opkomen van de maan bracht kou met zich mee. Ik trok mijn mantel aan en sommigen van mijn toehoorders maakten de deken los die ze om hun djellaba hadden gebonden en trokken die over hun hoofd. Een van hen, een zwaarbebaarde geestelijke, stak nu zijn hand op en sprak snel en met een indringendheid die de aandacht vroeg. Het was een donkere man van middelbare leeftijd. Hoewel hij boerse kleding droeg, was zijn stem opvallend beschaafd, en ik voelde dat hij over een scherpe intelligentie en een goed onderscheidingsvermogen beschikte.

Wat je zegt, klinkt natuurlijk redelijk, merkte hij spottend op, maar er steekt een plan achter. Je beoogt een bepaald doel, en wel dat je broer wordt vrijgesproken van de misdaad die hij vrijelijk heeft bekend.

Ik liet mijn blik kalm op hem rusten.

Als ik iets beoog, antwoordde ik, is dat slechts één ding: het achterhalen van de waarheid – de eenvoudige, essentiële waarheid die ten grondslag ligt aan alle ervaring. Ten aanzien van mijn broer zal ik niet de hoop verhelen dat we uiteindelijk licht kunnen laten schijnen op wat nu verborgen is, mits ieder van ons trouw kan blijven aan zijn herinneringen aan die avond, als we ons veel moeite getroosten en alles nauwgezet vertellen. En we zullen veel beter werk verrichten als we terugkeren naar hetzelfde beginpunt, als we telkens dieper graven en steeds iets verder komen in ons begrip.

Mijn gesprekspartner merkte beleefd en neutraal op dat hij mijn geloof in de verbeelding roerend vond.

Niet zozeer in de verbeelding als wel in het geheugen, zei ik daarop terug.

Wat immers niets anders is dan verbeelding, bracht hij daartegen in. Onze verbeelding brengt dromen voort; de herinneringen liggen daarin verscholen. Uit het geheugen ontspringen rivieren van verlangen; de verbeelding voedt de rivieren met regen. Ze voeden elkaar.

Ik weigerde me te laten provoceren.

Ik word gedreven door de behoefte aan waarheid, zei ik resoluut. Mijn broer zit in de gevangenis voor een misdrijf dat hij niet heeft gepleegd. Ik wil weten hoe hij daar terecht is gekomen. Het is een moeilijke taak, dat geef ik toe, maar niet onmogelijk.

Zijn glimlach was sceptisch.

Je lijkt niet te beseffen dat jouw waarheid een paradox is, want een mens kan zich herinneringen verbeelden, zei hij. Gewapend met je arsenaal aan intenties ga je de gebeurtenissen van die avond verkennen – maar als fictie, niet als een herinnerd feit. Wat is het centrum, het oriëntatiepunt, van dit schimmenspel?

Het centrum is waar het hart is, antwoordde ik vastberaden.

Hij keek misprijzend en trok zijn deken om zich heen.

Je bent een mythe rond een misdrijf aan het verzinnen. Het spijt me dat ik zo bot ben, maar zo komt het me voor. Geconfronteerd met het verschrikkelijke gegeven van de schuld van je broer, probeer je een web te spinnen tussen jezelf en de werkelijkheid. Wanneer de herinnering onduidelijk is, wordt de verbeelding grenzeloos – en een fraaie illusie is altijd te prefereren boven de waarheid, zeker wanneer het een onaangename waarheid is.

Ik ben niets aan het verzinnen, antwoordde ik. Als er een web van verzinsels bestaat, is dat niet van mijn makelij. Ik streef iets anders na. Ik wil het ontrafelen.

Heel even staarde hij me met een onthutsende intensiteit aan. De rest van mijn publiek had er net zo goed niet kunnen zijn, zo weinig oog had hij voor hun aanwezigheid. Ineens boog hij stijfjes en zijn mond plooide zich tot een ironisch lachje. Toen hij weer rechtop ging zitten, zwaaide hij met zijn hand en zei doodleuk: Je hebt een groot geloof in de taal en haar vermogen om communicatie tot stand te brengen.

Een mens moet ergens in geloven, zei ik kalm.

Maar stel dat de verteller niet zonder gebreken is en dat zijn motieven onzuiver zijn?

Ik aarzelde een ogenblik, me bewust van het gevaar om mijn publiek van me te vervreemden nog voordat de avond was begonnen. Ik besloot me in te houden en zei verzoenend: Het spijt me. Misschien heb ik me niet duidelijk genoeg uitgedrukt. Maar het verhaal van vanavond zal uw verdenkingen ongetwijfeld wegnemen.

Hij ging niet in op de verontschuldiging, maar zei op koele, afstandelijke toon: Insjallah, we zullen zien.

Ik reageerde beleefd en hield het hoofd hoog.

Na een korte stilte vervolgde ik:

Mag ik jullie dan terugvoeren naar die avond? Hoewel het onwaarschijnlijk lijkt dat we tijdens deze reis dwaalwegen zullen betreden, kan ik jullie, gezien de aard van de gebeurtenis, op een briefje geven dat dat toch gaat gebeuren. Door onze uiteenlopende herinneringen zullen alle vertrouwde herkenningspunten worden uitgewist: de moskeeën en de minaretten, de soeks en de qaysaria[5]’s, het met duivenpoep bezaaide plein en de doolhof van steegjes die ernaartoe leidt. Zelfs de grond zal onder onze voeten tot stof verkruimelen terwijl boven ons hoofd de rode hemel van Marrakech zo veel metamorfoses zal ondergaan dat we ons uiteindelijk gelukkig zullen prijzen dat we nog enig oriëntatiegevoel overhebben.

Maar dat ligt allemaal in de toekomst. Voor het moment is ons uitgangspunt de naald van de Koutoubia-moskee terwijl die zijn schaduw in de richting van de Jemaa werpt. We beginnen voorzichtig, als in een droom, en volgen de naald terwijl die voortkruipt over de avenue Mohammed v en de rij open rijtuigjes die gedurende de hitte van de dag en de koelte van de avond geduldig op klanten wacht. Tussen het zevende en achtste rijtuig, in de schimmige duisternis van het place Foucauld, doet een indrukwekkende cipres de naburige bomen in het niet verzinken en spiegelt als het ware de torenhoge minaret van de moskee. Ik noem die cipres de Kraaienboom, vanwege de talloze woestijnkraaien die in de takken ervan nestelen. Die kraaien attendeerden me op de ongewone aard van de gebeurtenissen die die avond zouden plaatsvinden, hun onrust een duidelijk teken dat er iets niet pluis was.

Er waren ook andere tekenen. De stad rook naar as. De bloedrode maan was vol, met een kring van licht eromheen. Uit de bergen kwam een onnatuurlijk klamme wind die het hoofd in kilte hulde. Later werd de lucht droger door een rode bliksemschicht die de straten geselde met spetterend licht.

Ondanks al deze voortekenen gedurende de avond waarop de vreemdelingen verdwenen, ging ik op mijn gebruikelijke plek zitten, met een traagheid van begrip die me nog steeds verbaast, en bereidde me voor op een avondlijke vertelling.

De acrobaat

Wie was het die als eerste mijn aandacht vestigde op de bliksemschicht? En op de losse donderslag bij het invallen van de schemering die voorafging aan de bliksem in plaats van andersom? Was het Tahar, de trapezeartiest? Laat me even nadenken; mijn geheugen is een zwak punt.

Ik weet het alweer. Het was niet Tahar, die pas veel later op het toneel verscheen, en in merkwaardige kledij. Het was Saïd, de acrobaat, die in de kleine kamer met de hemelsblauwe deur woont naast de Bab[6] ed-Debbagh, misschien wel de oudste poort in de stadswallen.

Saïd is in meer dan één opzicht bijzonder. Het verhaal wil dat een hond er indertijd met zijn nageboorte vandoor ging voordat die kon worden begraven, wat zou kunnen verklaren waarom hij zich liever in de lucht dan op de grond ophoudt. Bovendien: hij is een brildragende acrobaat. Misschien hebben jullie hem weleens zien optreden ergens op het plein, zijn bril zo goed en zo kwaad het gaat met een touwtje om zijn hoofd geknoopt. Hij is een luchtdanser, iemand die zich heeft bevrijd van de dagelijkse beperkingen om zijn fantasie de vrije loop te laten. Wanneer ik hem zie optreden, ben ik altijd verbaasd over het gemak waarmee hij zich door zijn droompaleis beweegt. Mijn vriend, Driss, zegt dat Saïd zich door de trefzekerheid en de reikwijdte van zijn sprongen van ons allemaal het dichtst bij God bevindt. Hij aarzelt niet, hij wankelt niet. Hij is een natuurtalent, begiftigd met gratie. Niemand die hem kent heeft hem ooit boos of wanhopig gezien. Hij is iemand wiens elementaire vreugde in het leven zich manifesteert door een altijd aanwezige glimlach en, vaker nog, door een gulle lach.

Dus als ik vertel dat het deze Saïd was die met een uiterst bezorgde uitdrukking op zijn gezicht naar me toe kwam en geschrokken vertelde over de ongebruikelijke bliksemschicht – in de vorm van een zandslang, zei hij, met een kop aan beide kanten – zal het jullie niet verbazen dat het mijn aandacht trok. Hij zei dat hij zijn trampoline, touwen en evenwichtsstok had opgeborgen en voor het eerst sinds zijn komst naar de Jemaa, twaalf jaar geleden, had besloten zijn optreden te staken, hoewel hij anders altijd tot negen uur doorgaat. Die zigzagbliksem, zei hij, boezemde hem angst in, voorspelde pijn en vernietiging.

En kijk die oranje maan eens, met die prachtige ring eromheen! vervolgde hij opgewonden. Het is als een bezoek van Saturnus, die onheilspellende entiteit. Je kunt hem bijna voelen branden op je tong. Door dat okerkleurige licht werpen we geen schaduwen meer, of is dat je niet opgevallen? Er is hier iets niet pluis! Dit zijn voortekenen die we niet mogen negeren. Die maan heeft ons van onze sporen beroofd! Ze heeft ons nietszeggend gemaakt.

Ik probeerde hem gerust te stellen. Ik probeerde hem duidelijk te maken dat de Jemaa als een veld vol rook is dat alles transformeert, zelfs de maan. Wat de rode bliksemschicht betreft, die symboliseert vuur, en het element vuur, ook al is het vernietigend, bevat de sleutel tot zuivering. Hij zou dus moeten blijven om te luisteren naar het verhaal dat ik wilde gaan vertellen, want ik zou zijn angsten verdrijven met de verkoelende stroom van mijn fantasie.

Als je je gaat verdiepen in je angst, zei ik sussend, kun je die keren, zodat het roofdier de prooi wordt. Heb vertrouwen in jezelf. Vertrouw in mijn vermogen om te transformeren wat je beangstigt.

Maar Saïd wilde er niets van weten. Hij zei dat hij midden in een sprong de plek had gezien waar de bliksem was ingeslagen. In de rook en as had hij de waarschuwing gelezen dat we allemaal in groot gevaar verkeerden. Hij zei dat we onmiddellijk moesten weggaan.

Ik keek hem na. Daarna wachtte ik zoals gebruikelijk tot mijn gehoor zich had verzameld, maar mijn hart was onrustig.

El Amara[7]

Marrakech, El Amara, keizerlijke hoofdstad, rood ommuurde oase tussen de woestijn en de bergen. Hier wordt de okerkleurige weidsheid van de hemel weerspiegeld in de tabia[8]-bakstenen en -gevels en vooral bij het ochtendgloren, wanneer alles in stilte is gehuld, is er geen bevredigender manier om de nieuwe dag te verwelkomen dan door een wandeling langs de stadsmuren te maken en vanuit het zuiden en het oosten de kamelenkaravanen te zien naderen. In de verte liggen de donkere uitlopers van de Palmeraie[9]. Daarachter nemen de besneeuwde toppen van het Hoge Atlasgebergte tinten cinnaber, oker, karmozijnrood en vermiljoen aan.

Het is een landschap vol allegorieën, waar de verbeelding heerst en vertellers hele dagen bezig zijn om mysteries nieuw leven in te blazen. We zitten met gekruiste benen op onze kelim en vormen met onze sonore stem lucht om tot kronieken. De kelim is ons kasteel voor de avond. Die is ons lichtend hart, de smeltkroes voor onze verbeelde geschiedenissen. Die is onze winter in de Jemaa, onze zomer in de bergen, ons altijd vruchtbare seizoen dat we overal waar we komen met ons meevoeren. Dit is ons huis, onze kashba, ons makhzen[10], ons heiligdom. De deur staat altijd open; we wachten daarbinnen en ook daarbuiten, en vervlechten alle mogelijke verhalen tot kronieken van eigen makelij.

De reis

De avond waarop de vreemdelingen verdwenen, besloot ik de kleur rood als thema voor mijn verhaal te gebruiken, omdat rood de kleur van de maan met de halo was, en van vuur, en natuurlijk van bloed en offers. Terwijl ik mijn gezicht naar de Jemaa el Fna keerde – een naam die in onze taal twee betekenissen heeft: ‘Samenkomst van de doden’ en ‘Moskee van het niets’ – spreidde ik mijn kelim uit en maakte aanstalten om te beginnen. Om me heen lagen de gebruikelijke hulpmiddelen van mijn vak: het aftandse leren koffertje met mijn perkamentpapieren, de spiegel waarmee ik de gezichten van mijn toehoorders kan weerkaatsen, het knoestige stuk thujahout[11] waar ik inspiratie aan ontleen, de droomsymbolen in de vorm van korenschoven en bewerkte houten ratels, glanzende zwarte kiezels die op slangenkoppen lijken en pennen van een stekelvarken. De kelim was een geschenk van mijn vader. Het verschoten rode weefsel was bezaaid met sterren, had een rand van allerlei zwarte, strakke geometrische figuren en was al generaties lang in onze familie. Ik zat gewoonlijk in het midden ervan en legde mijn verzameling vertelstokjes in een halve cirkel voor me. Elke stok was gesneden uit ebbenhout en bezet met ivoren ringen. De stokken vertegenwoordigden bepaalde verhaallijnen en de ringen stonden voor thema’s. Ik wachtte tot de schemering inviel om te zien welke stok door de ondergaande zon het eerst zou worden beschenen om aan de hand daarvan te bepalen welk verhaal ik die avond zou vertellen.

Het was die avond uitzonderlijk druk op de Jemaa. Er waren busladingen dorpsbewoners aangekomen uit het binnenland, zowel uit de bergen als uit de woestijn helemaal in het zuiden, uit Tan Tan en Tafraoute. Pelgrims zijn gunstig voor het beroep dat ik uitoefen: ze verkiezen de magie van de verbeelding boven hun eigen saaie werkelijkheid. Ze houden van epische verhalen met veel uitweidingen om de terugkeer naar het leven van alledag uit te stellen.

Meestal wacht ik tot er minstens acht toehoorders zijn. De regel is: hoe groter het publiek, hoe groter hun goedgelovigheid. Dan begin ik heel zachtjes te spreken, zodat mijn woorden, alsof ze smelten in de lucht, een onvoorstelbaar bedwelmende reis beloven. Als je zo reist, is het alsof je in een droom leeft. Mijn verhaal is de wervelwind, die voor de duur van die avond de boer, de pachter en de herder verlost van hun gezapige, vreugdeloze leven. Geleidelijk wint mijn stem aan kracht om uit te stijgen boven het kabaal van de Jemaa. Ik probeer mijn ritme te vinden en ga dan over tot een gestage cadans. Als de avond valt, is mijn gehoor voor de rest van de reis als gebiologeerd.

Die avond zaten rechts van mij een vader en zijn vier zonen, die lieflijke Andalusische melodieën begonnen te tokkelen op hun oeds en violen. Een stukje verderop was een groep Gnaoua[12]-muzikanten neergestreken met hun gitaren en ijzeren klankhamers. Gewoonlijk speelden ze uren achtereen en ze brachten hun luisteraars in een tranceachtige toestand, die grenst aan extase. Vanavond werden ze vergezeld door drie vurige jongens, die dansten op witte kousenvoeten en hun hoofd op een vast ritme bewogen. Maar na een poos verhuisden de Gnaoua naar een betere plek midden op het plein, zodat alleen de klanken van de toepasselijker Andalusische strijkinstrumenten restten om mijn verhalen te begeleiden en hun mysterie te onderstrepen. De Andalusiërs waren afkomstig uit het noorden, uit de omgeving van Tanger, en ze speelden met groot raffinement; hun trieste, introspectieve melodieën vervlogen in de lucht en lieten geen ander spoor na dan een vage suggestie van verlangen.

Geïnspireerd haalde ik uit mijn djellaba zoals gebruikelijk het stukje amber tevoorschijn, dat een heerlijke geur verspreidde. Ik deed mijn capuchon af, hield mijn hoofd schuin en concentreerde me op de stemmen die, zo wist ik, weldra in me zouden opklinken. Mijn toehoorders verzamelden zich. Ik zette mijn collectekistje op de grond; van de met juwelen voorziene hand van Fatima[13] ging een glinsterende zegening uit. Ik nam mijn publiek in me op en bekeek de gezichten – hun ogen en gebaren en uitdrukkingen – om te bepalen op welk niveau ik mijn verhaal moest afstemmen. Toen haalde ik diep adem en stak van wal.

De vreemdelingen

Mijn verhaal is volkomen waar, begon ik, als het leven zelf, en dus volkomen uit mijn duim gezogen. Alles in het verhaal is verzonnen; niets in het verhaal is verzonnen. Zoals dat het geval is bij de allerbeste verhalen gaat het niet om conventies, de plot of aannemelijkheid, maar om de simpele draden die ons als mens verbinden …

Na die betrekkelijk korte en eenvoudige inleiding vertelde ik vervolgens over El Amara, de karmijnrode stad, de smeltkroes van vele dromen. Ik begon net goed op dreef te komen en mijn stem kreeg de zangerige schelheid van de geoefende verteller, toen ik een zekere onrust bespeurde bij mijn publiek, van wie velen reikhalzend omkeken naar wat er achter hen, aan de noordkant van het plein, gaande was.

Ik volgde hun blikken.

Dat was de eerste keer dat ik hen zag.

Dat was de eerste keer dat ik de twee buitenlanders zag.

Ze hadden de open ruimte van de Jemaa betreden vanuit de richting van de rue Derb[14] Dabachi, vanuit de soeks, en hun verschijning bracht meteen een luwte teweeg in de drukte op het plein. Aller ogen, ook de mijne, keken hun kant op. De bescheidensten onder ons sloegen hun blik meteen neer, alsof ze zich schaamden. Anderen, die vrijmoediger waren, bleven staren en volgden hen hongerig met brutale ogen. De opdringerigheid van onze reactie gaf me een beschaamd gevoel. Het was alsof we al een rol speelden in hun verhaal, alsof dat deel uitmaakte van ons eigen levensverhaal, en beslist niet op een complimenteuze manier.

Misschien had het te maken met de schoonheid van de vrouw, het eerste wat iedereen opviel. Die was ongewoon en gaf ons een onbehaaglijk gevoel. Haar schoonheid leek een gloed te verspreiden toen ze over het plein liepen en als een eerbetoon viel de menigte stil en week voor hen uiteen. Zoals mijn broer Mustafa zich later herinnerde, was het een schoonheid waar pure gratie uit sprak. Mijn eigen gevoel was dat een dergelijke schoonheid respect verdiende, maar van een behoedzame afstand. Geconfronteerd met die schoonheid diende je over moed te beschikken. Maar je moest ook integer zijn. Mustafa was dat niet met me eens, en dit verschil van inzicht zou zwaar op me gaan drukken bij de beoordeling van zijn toekomstige daden.

[1] Moskee; of dorpsbijeenkomst van de familiehoofden bij Berberstammen; of een plaats van samenkomst; of vrijdag, dag van gebed.

[2] ‘Open deur naar de woestijn’.

[3] Patiotuin; ook het huis dat rond zo’n tuin is gebouwd.

[4] Kleed of deken zoals door Berbers wordt gedragen.

[5] Overdekte galerij in de soek.

[6] Stadspoort.

[7] ‘Het rood’, waarmee Marrakech wordt bedoeld (ook wel Al-Hamra, ‘de rood ommuurde stad’ of ‘rode stad’).

[8] Aarden bouwmateriaal, zoals pisé, een bouwmateriaal bestaande uit zongebakken aarde, kiezels en, soms, stro.

[9] Beroemde palmenplantage in Marrakech.

[10] Feesttent.

[11] Houtsoort die wordt gebruikt door de handwerkslieden in Essaouira.

[12] Religieus broederschap van rondtrekkende muzikanten van West-Afrikaanse afkomst (van dezelfde herkomst als Guinea).

[13] Voorstelling van de hand van Fatima Zahra, dochter van de profeet Mohammed, amulet dat – naar verluidt – geluk brengt en bescherming biedt tegen het boze oog.

[14] Straat.