Sara Stridsberg

Happy Sally

De droom van een zwemster

Vertaald uit het Zweeds door Janny Middelbeek-Oortgiesen

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Deze uitgave is mede mogelijk gemaakt dankzij een bijdrage van de Zweedse Cultuurraad te Stockholm

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Happy Sally, verschenen bij Albert Bonniers Förlag, Stockholm, Zweden

Oorspronkelijke tekst © Sara Stridsberg, 2004

Published by arrangement with Bonnier Group Agency, Stockholm, Sweden

Nederlandse vertaling © Janny Middelbeek-Oortgiesen en De Geus bv, Breda 2012

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Omslagillustratie © HillCreek Pictures/Corbis/pbnj Productions

isbn 978 90 445 2217 4

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, microfilm of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Happy Sally is gedeeltelijk gebaseerd op het leven van Sally Bauer. Sally Bauer was de zwemster die het Kanaal overzwom en als een heldin werd gehuldigd. Veel van de gebeurtenissen en karakters – bijvoorbeeld dat van Sally Bauer zelf – zijn daarentegen fictief.

voor Sanna, mijn vechter (1979-2000)

==

A: Free-falling

B: Into the light

C: Bright white light

A: World without end

C: You’re dead to me

M: Glorious. Glorious

B: And ever shall be

A: Happy

B: So happy

C: Happy and free

– sarah kane, Crave

I - Uit het getijdenstandpunt

Uit het getijdenstandpunt

Dover, dag 1 (mei 2001)

Toen ik hier gisteren kwam, wist ik meteen de weg. De stranden, de hotels, de krijtrotsen. De meeuwen vlogen in vluchten boven het strand, de krijsvogel reageerde meteen.

Met opgestroopte broekspijpen lopen de badgasten ver het water in. Het licht net als toen, witschuimend.

In de hotelkamer. De ventilator aan het plafond zoemt, hoewel het koud en vochtig is in de kamer. De zomer hier in Dover doet maar wat. ’s Nachts word ik wakker van de golven. Onder het balkon schreeuwen de toeristen, ik lig naar de stenen muur te kijken, de lakens zijn ruw tegen mijn gezicht. Een eenpersoonskamer, ditmaal ben ik in mijn eentje hier in Dover. Ik kleed me aan en loop naar het strand. Hier bij het water verdwijnt het licht nooit helemaal, het wordt de hele nacht in de zee bewaard. De krijtrotsen glimmen, het zand is nat van de regen. Er zijn hier al een paar ochtendzwemmers, een dikke vrouw in een badjas en een klein kind. Het kind wacht aan de waterkant; daar laat ze het zitten terwijl zij vlak bij het strand heen en weer zwemt.

Ik denk aan de kamer in het Holiday Inn, na afloop, toen we hier in Dover terugkwamen. Dat is deze zomer achttien jaar geleden. De trans-Atlantische zomer van 1983, de eerste zomer in zee van de Kanaalzwemster.

Het is half zes ’s ochtends. Het is helemaal licht wanneer we bij het hotel terugkomen. Helemaal koud en licht van nederlaag. Ik probeer iets te zeggen, maar niemand reageert. Jouw herfstjas klappert in de wind, hij haalt uit naar mijn handen wanneer ik iets wil laten zien.

Dover, dag 2

Gisteren hoorde ik weer de stem van de krijsvogel. Heel kort op het balkon. Doordringend, glashelder, ik weet zeker dat hij het was. Het lied: eentonig, metaalachtig, hol. Alsof hij in een jampot zit te zingen.

De strandliefhebbers liggen in scholen in het zand. Aan de waterkant lopen de kinderen op hun dunne beentjes. Een van de jongens ziet eruit als een flamingo met zijn stokjes van beentjes en iets zwaardere bovenlijf. Hij heeft voortdurend iets te eten in zijn hand. IJs, watermeloen, toffees.

Ik denk natuurlijk aan H.

Met zijn zwemband en zwemarmbandjes was hij een zoemend hommeltje dat in een boog over het strand vloog op jacht naar iets met suiker erin. Zijn benen waren net zulke stokjes als die van deze jongen, zijn oren roodverbrand door de zon. Soms trok hij een vlieger achter zich aan. Felgeel en glimlachend, een fladderende rode vliegerstaart.

Mijn kleine Superman, mijn jongen vol tranen.

Een naam. Sally Bauer. De Kanaalzwemster.

Dover, dag 3

inventarisatie van de koffer

2 zwembrillen

1 halsketting (zilver)

1 theekopje

1 badjas (rood en pluizig, ruikt naar zout water)

1 badmuts

1 vest (korenblauw, ruikt naar de zee)

1 paar witte linnen schoenen

2 paar zwemvliezen

3 röntgenfoto’s (gebit)

1 melktand (is die van mij?)

3 boeken:

eentje over vuurtorens (de bladzijden glimmend, goed geconserveerd)

eentje van Sally Bauer, Kattegat, Ålandzee, het Kanaal + een aantal krantenknipsels die tussen de pagina’s zijn gestopt

een dagboek gedateerd 1938, 1939 (de bladen vallen eruit als ik erin blader, vergeeld)

+ de ansichtkaarten van jou. Veertien stuks. Motief: de zwemster met boeketten, omringd door fotografen. Trenchcoats, breedgerande donkere hoeden, flitsende fototoestellen

#

Er zitten gele strepen op het donkere oppervlak, stuifmeel van de berken aan de oever en waterspinnen op hun dunne poten. Het water is donker en diep, een scherpe geur van onderwaterplanten. De badmuts heeft dezelfde kleur als de stuifmeelstrepen die om je heen drijven.

We lopen naar de steiger, het regent volgens mij een beetje en de bomen zijn met hun tanige takken op weg het water in. Ze strekken zich naar je uit en op hun armen zijn de bladeren ontloken.

Het donkere water, de grond, dit modderige meer en de steiger voor de helft onder water. Vermolmd, vochtig hout en het gepiep, H moet een zwemvest aan wanneer hij hier alleen is.

Van verre zien we jouw blonde hoofd, en de schouders. Jij ziet ons niet.

Lichtschittering daarginds, de badmuts, mijn eenzame, eenzame Kanaalzwemster. Jij zou eigenlijk een echt zwembad moeten hebben om in te trainen en niet alleen dit modderige stinkende meer.

Wij staan op de steiger en die is glad onder de voeten, er groeit zeewier overheen. H peutert met een rietstengel in de modder, hij staat op de groene gladdigheid.

‘Wil je zwemmen?’

Hij geeft geen antwoord, gaat gewoon snel met de rietstengel over het oppervlak. Zijn gymschoenen steken glimmend af tegen het rottende hout. Dan tilt hij de stengel op en zwaait er in een grote boog mee boven zijn hoofd.

‘Mama … mama …’ roept hij en jij draait je daarginds om wanneer je hem hoort en zwemt naar de kant. Het water is daarginds zo donker en de geur is nu zo sterk. Rotte vis, bedorven water.

‘Zullen we gaan zwemmen?’

‘Neuh …’

Hij heeft zijn blik op jou gericht.

Ik trek mijn broek en trui uit; het wordt koud door de wind vanaf het meer. H zit op zijn hurken boven je, jouw gezicht licht op tegen het donkere van het water. In je wenkbrauwen hangen waterdruppels.

‘Hallo kinderen.’

Je handen zijn rood en gezwollen wanneer je je aan het trappetje optrekt. En je drupt, glinsterende kristallen bij je ogen. Je witte sproetige huid. De rietstengel drijft in het water, H kruipt in je armen. Het metaal is koud aan de handen en ik ga er snel in om geen spijt te krijgen. Ik zwem door de stuifmeelstrepen, de spinnen verdwijnen op het wateroppervlak wanneer ik in de buurt kom.

Onheilswater, maar ik zwem verder het meer in, naar het eiland.

Achter me hoor ik jullie stemmen. Die van H helder en die van jou ernstig, traag. Mijn armen en de handen, de vingers zien er bleek uit onder water, lijkenvingers, en sproeten heb ik nooit gehad. Alleen die witte huid net als jij, of hij ook glanst weet ik niet, maar we verbranden in de zomer even hard.

Ik herinner me jouw huid, hoe die glansde in het donkere water. Ik herinner me de slingerende gladde onderwaterplanten, het geklok tegen de glibberige steiger.

Bleke vingers, het is nog steeds zo koud en ik slik water in. Ik houd niet van de muffe, donkere smaak, maar ik krijg altijd zo’n dorst als ik aan het zwemmen ben, ben geen Kanaalzwemmer zoals jij.

Jullie stemmen klinken over het water, en het geklaag van de nachtvogels, ik weet niet of ik de krijsvogel nog kan horen, ik geloof het niet. Ik zwem recht het meer in, naar het eiland, maar het geeft een geborgen gevoel dat jullie stemmen er nog zijn daar op de steiger. Jouw stem en die van H, en dit is ons leven. Bij het water en de Paradijsstraat, het droomhuis en de zwarte vogelstrepen in de herfst.

Zolang ik jullie stemmen hoor, zal ik blijven zwemmen.

Mijn handen zijn wazig in het donkere water en soms raken de onderwaterplanten me heel even aan. Er zijn hier zo veel geluiden, muziek van de overkant en de stemmen van het sportterrein, die van H, die in zijn enthousiasme over zijn eigen woorden struikelt, en jouw langzame donkere. Zolang ik jullie hoor, kan ik blijven zwemmen.

Dover, dag 4

Telegram van Sally Bauer. Het lag in het dagboek. Bobbelig en door water aangetast, vergeeld door de tijd.

Dover, 27 augustus 1939

Aan Carla en Marguerite, aan vader en moeder.

De tijd: 15.22.

Happy Sally

Hitler rukt op in Polen, Europa bereidt zich voor op oorlog. In luttele dagen ontdoet Dover zich van de toeristen. Mariniers nemen de straten, stranden en badhotels over. Het moet een gevoel hebben gegeven alsof ze al verloren had.

De start zal plaatsvinden aan de Franse kant. Ze loopt langs het stenige strand en wacht tot de wind gaat liggen, maar het Kanaal blijft onstuimig. Op een nacht doen ze een poging, het water glinstert van het lichten van de zee, Sally ligt onderdeks te slapen. Halverwege Frankrijk moeten ze omkeren, de golven zijn zelfs voor de begeleidingsboot te hoog. Mr. Temme, de Kanaalorganisator, verlaat hen.

Reden: de weersomstandigheden zijn al te ongunstig, hij denkt niet dat ze het zal klaarspelen. Hij vindt dat ze tot volgend jaar moet wachten, hij is bang voor zijn reputatie als Kanaalorganisator.

En Sally dan. Twijfelt zij nooit?

Een andere zwemster. De zomer van 1983. Het wordt licht boven Dover. De krijtrotsen lachen je uit. Je rug is vertwijfeld wanneer je door het zand loopt. Een man en twee kinderen lopen achter je aan naar het hotel. Het grootste kind houdt een wetsuit vast.

Een wensster. Ze valt door de nacht.

Dover, dag 5

Het strand is bevlekt met wier en door water aangetast hout. De badgasten trekken dichter naar het water toe. Ik zit voornamelijk op het asfalt buiten bij het glazen café, ik wil niet op het strand zijn wanneer dat vol zwemmers is. De kelners komen naar buiten met koffie voor mij en ik hoef er niet voor te betalen. De zon verbrandt mijn gezicht, het licht flikkert.

Eén ding is anders. De vissers zijn hier niet meer. Ditmaal zijn er alleen badgasten en strandventers op het strand.

Destijds. De motoren pruttelen vroeg in de middag, langzaam glijden ze over het gladde oppervlak. Een eindje voor de kust springen de vissers in het water om de boten het strand op te trekken. H rent ze tegemoet in het water en wil meehelpen. Daarna mogen we meedoen met het ontwarren van de netten.

Jouw eerste zomer in zee. 1983. Love Ellen.

Wanneer je het opgeeft. Opeens is het water donker en het stinkt. Rottende waterplanten en wier om je heen. Een teken dat het doel nabij is, je ziet de zandbodem al door het water heen, maar toch geef je het op. Je stem is transparant wanneer je vraagt of je in de boot mag klimmen. Het watergezicht huilt wanneer hij het ziet.

En de afspraak tussen jou en Viktor. Als jij het klaarspeelt: onbeperkte zwemtijd, een zolderappartement aan de Paradijsstraat, een zwembad in de tuin. Als je verliest: de trans-Atlantische reis, onbeperkte speeltijd met ons.

Stalen wil, oceaanwil, ruimtewil.

Dover, dag 6

Viktor winnaar. Hij ís zijn Amerikaverlangen. Hij verlangt ernaar met zijn zeilboot een van de zeven zeeën over te steken. Sally overtuigd. In haar brandt het van hoogmoed. Op een dag zal zij het Kanaal oversteken.

In jou: ruimtewil, stalen wil, oceaanwil?

Sally Bauer. In triomf stapt ze hier in Dover aan land. De mensen drukken haar de hand, iemand helpt haar om het consistentvet af te vegen. Wanneer wij aan land komen, regent het; een druilerige lauwe zomerregen. Het laatste stuk heb jij bij ons aan boord gezeten. Een deken om je schouders, een armvol nederlaag. In de ongeruste gezichten van de vliegerkinderen regent het.

Ik vraag me af wat het verschil was tussen jou en Sally. Ik vraag me af waardoor die ruimtewil die je schijnt te hebben gehad werd gebroken. Ik vraag me af of dat mijn schuld was.

Het Kanaal kan die vraag niet beantwoorden. De Doverluchten niet. Jullie wegen kruisten elkaar hier in Dover; ik dacht dat ik het misschien een beetje zou snappen als ik hier terugkeerde en het Kanaal nog een keer zag. Twee Kanaalzwemsters. De ene is Sally Bauer. De andere ben jij. Sally Bauer steekt het Kanaal over, jij hebt je zwemmersarmen vol vliegerkinderen, jij zwemt weg. Komt nooit meer terug.

Alles of niets. Dat schrijf je.

#

H zit in zijn Supermanpak voor de deur naar de zolder te slapen. Het lijkt of hij eerst op wacht heeft gestaan en aan de deur heeft staan luisteren en zich daarna op zijn hurken heeft laten zakken en in slaap is gevallen. Zijn hoofd rust op zijn knieën en hij heeft op zijn broek gekwijld. Hij heeft hetzelfde gedaan als ik: hij heeft de wekker gezet en is daarna buiten op wacht gaan zitten om je op te vangen voordat je wegfietst naar het badhuis.

Ik til hem voorzichtig op. Hij is zwaar aan het worden, ook al is hij nog steeds zo spichtig en heeft hij dunne benen en stokjes van armen. Ik til hem zonder problemen op en hij hangt in mijn armen, zijn hoofd over mijn ene arm en zijn mond open. Ik draag hem weer terug zijn kamer in, naar de lappenpop en de spookmobiel, naar blauwe Winnie the Pooh-lakens. Wanneer ik hem in zijn bed laat vallen, doet hij zijn ogen open en blijft hij me met een wazige blik aankijken.

‘Mama,’ mompelt hij, ‘ik heb nu leren zwemmen. Kijk.’

En hij maakt een paar zwembewegingen in de lucht om het te laten zien en dan vallen zijn ogen weer dicht. Speeksel in zijn mondhoek, op zijn Supermanborst. Ik klauter achter hem in bed en sla mijn arm om hem heen. Er gaat een schok door de zwemmersarmen, ik kan de woorden niet goed verstaan.

‘Mama’, zeggen de armen in de mijne. ‘Kijk naar me wanneer ik zwem, ik kan het nu, ik heb het eindelijk geleerd. Kijk.’

Ik houd mijn handen om zijn fladderende armen en doe mijn ogen dicht. Na een poosje houden de zwembewegingen op en hij wordt stil. Wanneer ik wakker word, is het licht in de kamer. H is er niet meer, maar voor het raam beweegt de spookmobiel.

Het ziet eruit of iemand daar net een klap tegen heeft gegeven.

#

Jij ligt met je rug naar me toe onder de dekens. Dat is op zolder. Wanneer ik de trap op kom, draai jij je om.

‘Hoi’, zeg je en je slaat de dekens terug en trekt mij eronder.

Het is er donker en zoet, en de huid op je armen is zo heet dat ik me brand wanneer ik er met mijn handen overheen strijk. We liggen stil te kijken naar de schaduwen die zich door de kamer verplaatsen. De schaduwen zijn de tijd en ik wil dat de tijd langzamer gaat. Ten slotte zijn er alleen nog maar een paar witte lichtvlekken over ginds bij de trap.

Ik denk aan die Amerikareis die we gaan maken. Ik denk aan de zeilboot Victory en aan hoe de wind aan onze haren zal trekken, en het avontuur. Dat zegt Viktor. Hij praat over de zee.

‘Kun jij niet …?’

Jouw stem in de dekens, hij is onduidelijk, maar ik heb gehoord dat Viktor en H terug zijn, dus ren ik de trappen af om de deur op slot te doen.

‘Vertel over Sally’, zeg ik.

‘Voor of na het Kanaal?’

‘Ervoor. Toen niemand in haar geloofde en ze voortdurend faalde. Vertel dat nog eens.’

En jij vertelt over Sally tot ik in je armen in slaap val.

Wanneer ik bijna slaap, hoor ik de deurklink. Hij piept zoals hij altijd doet als H eraan gaat hangen. Vandaag geeft hij het echter tamelijk snel op; de klink zeurt een paar keer op en neer, maar dan verdwijnt hij.

Wanneer het op de zolderkamer helemaal donker is, sta jij met je jas aan en strijk je mijn pony van mijn voorhoofd.

‘Kom’, zeg je en we lopen de trappen af naar beneden.

Het huis slaapt, alleen de ventilator in de keuken zoemt. We lopen langs H’s kamer. Daarbinnen is het bijna licht, maanlicht lamplicht lichte aprilhemel. De spookmobiel draait en de pop zit ons zoals gewoonlijk aan te staren. H ligt midden op het bed met een armvol dekbed en zijn lichaam daar als een kommetje omheen. Zijn ene arm hangt op de vloer.

Jij trekt het rolgordijn half naar beneden en draait hem op zijn rug. Het nachtlampje schijnt op zijn gezicht, jouw hand door zijn slaapzweterige haar.

Ik word onrustig en probeer me op de spookmobiel te concentreren. Samen draaien alle spoken als in een kringdans en elk spookje draait ook afzonderlijk, zodat ik misselijk word als ik naar ze kijk. Het is de bedoeling dat kinderen ervan in slaap vallen. We kochten hem toen H klein was.

Jij beroert zijn gezicht met je mond. Vervolgens pak je mij bij de hand en we lopen het huis uit.