Froukje Santing

Dwars op de tijdgeest

Hoe ik Nederland aantrof toen ik terugkwam

Uitgeverij De Geus

breda 2012

De auteur ontving voor het schrijven van dit boek een werkbeurs van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten, www.fondsbjp.nl

© Froukje Santing, 2012

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © HillCreek/Corbis/Rainer Eggers

isbn 978 90 445 2218 1

nur 400

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, microfilm of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Voor mijn dochter, Marleen Payende Atay

1 Er wordt wat afgeroffeld op de eigen borst

Kranten lezen op zaterdagmorgen is een ‘heilig’ moment in de week. Het is een ritueel dat ik al decennialang koester. De vluchtigheid van het nieuws op doordeweekse dagen wordt nader ingekleurd met beschouwingen, verhalen en interviews. Zo krijg ik greep op de wereld die door de week onaf, institutioneel, op afstand en gefragmenteerd op mij afkomt.

Tegelijkertijd weet ik dat ik mijzelf voor de gek houd. De afgelopen jaren laat zelfs ik, een journalist, met steeds meer gemak delen van kranten ongelezen. De onbeduidendheid van wat de kwaliteitsmedia mij ook in het weekeinde brengen, groeit. Het lijkt in tegenspraak met elkaar, maar ondanks de enorme hoeveelheid informatie die beschikbaar is, is de eenstemmigheid groot, ook in de gevestigde media.

Die houding van gemeenschappelijkheid is niet alleen het gevolg van krimpende budgetten en concurrentieoverwegingen. De gunst van de lezer bepaalt in toenemende mate wat belangrijk is en wat niet. Het is tevens het gevolg van de zelfvoldane eigendunk die de boventoon voert in de westerse, de Nederlandse samenleving en die ook de kwaliteitsmedia is binnengeslopen. Er wordt wat afgeroffeld op de eigen borst.

In de weekeindedities licht soms nog een glimp op van die broodnodige reflectie, het tegengas en de nuancering: een column of artikel dat uit de pas loopt. Reportages, beschouwingen of vraaggesprekken die de nieuwsontwikkelingen en de belevingswereld van uiteenlopende mensen niet als anekdotes aan elkaar rijgen, maar die de wirwar pogen te doorgronden en terugbrengen tot de menselijke maat.

Zo ook in de ochtend van de 16de april 2011. Psychiater René Kahn kijkt mij vanaf de cover van het Volkskrant Magazine met kalme blik aan. Het hoofd van de afdeling Psychiatrie in het Universitair Medisch Centrum Utrecht woonde tussen 1985 en 1993 in New York. Hij deed er onderzoek. Hij vertelt in het vraaggesprek over een ingrijpende ervaring in die tijd: ‘In New York geldt de alternate side parking rule. Om de dag moet je aan de andere kant van de straat parkeren, zodat de schoonmaakautootjes hun werk kunnen doen. Op een dag hoorde ik op de radio: The alternate parking rules are suspended because of Rosh Hashana. Dat was een openbaring voor me. Heel New York, de hoofdstad van de wereld, hoeft zijn auto vandaag niet te verzetten vanwege joods Nieuwjaar! Joden mogen op feestdagen namelijk niet rijden en met de tijdelijke ontheffing van de parkeerregels werd gezorgd dat ze de joodse wet niet hoefden te overtreden. Er bestond dus blijkbaar een gewone wereld waar het jodendom nog deel van de maatschappij uitmaakte. In Nederland is dat met de oorlog verwoest. Dat gevoel – “het kan dus toch” – raakte me diep.’

De herinnering die Kahn als een pareltje uit zijn geheugen oplicht, beroert mij die lenteochtend zeer. Maar het appelleert met evenveel kracht aan mijn pijn met Nederland. Dit gebaar van medemenselijkheid typeert waarom ik in relatie tot de polariserende discussie over dé islam en integratie al geruime tijd van slag ben. Ritsen doen we in het verkeer, al lang niet meer in de menselijke omgang. Het respect voor en plaats bieden aan anderen zonder dat ze hun herkomst behoeven uit te wissen, is bijgezet in de Nederlandse geschiedenis. Het land van minderheden verkwanselt welbewust de kunst om om te gaan met verschillen.

Aangestuurd door de politiek en onvoldoende gecorrigeerd door de media en de wetenschap wordt op een obsessieve manier geprobeerd een ‘model-Nederlander’ te ontwikkelen. Het recht om – binnen grenzen – anders te zijn, een in mijn beleving onvervreemdbare Nederlandse waarde, wordt lichtzinnig bij het grofvuil gezet. Nieuwkomers worden generaties lang als vreemdelingen, als allochtonen aangemerkt. Het beeld van wat een hedendaagse migrant met een moslimachtergrond is, wordt bovendien ‘voorgeprogrammeerd’ door de meerderheid van niet-moslims. Het kenmerk waarmee ze worden onderscheiden is hun religie. Ook al is de Koran niet jouw boek, toch word je uitgemaakt voor moslim.

Ze worden als groep en niet als individuen benaderd en zo teruggebracht tot één label, dat van moslim. En dan ook nog eens vanuit een essentialistische benadering van de islam, terwijl deze religie met een aanhang van 1,57 miljard gelovigen juist wordt gekenmerkt door een toenemende variëteit aan opvattingen en houdingen. Er staan meer en meer individuen op. En zelfs voor de groeiende groep die zich niet wenst te identificeren met de islam, blijft het geloof van hun ouders de kern van hun identiteit: afvallige moslim.

Tweedegeneratiemigranten moeten voortdurend verantwoording afleggen over wie ze zijn: Turks, Nederlands, moslim, zegt een Turks-Nederlandse kennis die op haar zesde naar Dordrecht kwam. ‘Je wordt afgeschilderd als onderdeel van een groter collectief, waardoor je persoonlijke doelen buiten beeld raken. Ik heb nu de dringende behoefte om dat allemaal achter mij te laten. Om te genieten van wie ik zelf ben en de ruimte te hebben om dat opnieuw te ontdekken en in te vullen.’

Migranten van Marokkaanse origine zien het geboorteland van hun ouders vooral nog als vakantieland. Ze hebben zich definitief in Nederland genesteld. Hun toekomst ligt in Nederland. Een klein deel van de Nederlanders van Marokkaanse afkomst zorgt voor grote problemen. Dat laat onverlet dat de meerderheid redelijk tot uitstekend geïntegreerd is. Ze spreken misschien met hun ouders nog Berbers of Arabisch, maar zo’n tachtig procent van de Marokkaanse scholieren praat meestal Nederlands met hun broers en zussen.

‘Ik heb bewust gekozen voor een vrouw van Marokkaanse afkomst die hier is opgegroeid’, zei een Marokkaanse Rotterdammer zes jaar geleden tegen mij. ‘Ik zie mezelf als een Nederlandse moslim van Marokkaanse origine die goed in zijn vel zit.’ Dagelijks reist hij met de trein van Rotterdam naar zijn werk bij een telecombedrijf in Gilze-Rijen. ‘Mijn manager is Duitser, naast Nederlandse heb ik ook Roemeense collega’s. Als het uitkomt ga ik op vrijdag met collega’s van Turkse origine naar de moskee. Maar meestal bid ik pas ’s avonds laat thuis.’

In zijn vrije tijd is hij vrijwilliger bij de sociaal-culturele vereniging Ettaouhid (eenheid) in de Middellandwijk in Rotterdam-West, dat gevestigd is in een oud schoolgebouw. Er zijn taal- en huiswerklessen, een gemengde islamitische scoutinggroep en er wordt vooral gediscussieerd, elke week ten minste één avond. ‘We praten over onderwerpen die door menigeen als taboe worden ervaren: zelfmoord, incest en dat het in de islam verboden is meisjes uit te huwelijken. En over de actualiteit.’

Een belangrijk deel van de migranten van Turkse origine – de andere omvangrijke groep van niet-westerse allochtonen in Nederland – ziet zijn toekomst eveneens in Nederland. Velen voelen zich evenwel tweederangsburgers en vrezen dat ook te blijven. Maar er is ook een alarmerende ontwikkeling onder hoogopgeleide migranten van Turkse afkomst. Zij uiten hun onvrede over het politieke klimaat en de maatschappelijke kansen in Nederland door de banden met Turkije aan te halen, of er zich te vestigen.

Zij zijn gekwetst doordat ze op één hoop worden gegooid met alle moslims in de wereld. Het Ottomaanse Rijk oriënteerde zich in de negentiende eeuw al op het Westen en de republiek Turkije is vanaf de oprichting in 1923 een seculiere natie. Sinds enkele jaren trekt bovendien de economie aan in dit land dat de brug vormt tussen Oost en West. Dat biedt kansen. Kansen die er niet waren toen hun ouders in de jaren zestig en zeventig besloten naar Europa te trekken voor werk en een betere toekomst voor de kinderen.

Ik deed het tegenovergestelde. Ik keerde in 1999, na een verblijf van zeventien jaar als correspondent in Turkije voor onder meer NRC Handelsblad en een kort huwelijk met een Turkse man, naar Nederland terug. Ik trof een land aan waarin zo’n beetje alles wat afwijkt van de overzichtelijke middelmaat het moet ontgelden. Een land dat zich na 9/11 en de politieke moorden op de politicus Pim Fortuyn in 2002 en de filmmaker en columnist Theo van Gogh in 2004 – de laatste door een moslim van eigen bodem – in hoog tempo van mij vervreemdde. Ook mijn levensgeschiedenis valt niet samen met die van de ‘witte’ meerderheid. Dat maakt dat ik me bij tijd en wijle dichter bij ‘de allochtoon’, ‘de ander’, ‘de vreemdeling’ voel staan dan bij ‘de autochtoon’, ‘ons’.

Een Turkse vriend die als kleuter vanuit Centraal-Turkije naar Nederland verhuisde en opgroeide in een arbeiderswijk in Rotterdam-Zuid, vertelt dat hij zich tijdens zijn verblijf in de vs als volgt introduceerde: ‘Ik kom uit Nederland, ik studeer geschiedenis en ik ben hier in het kader van een uitwisselingsprogramma.’ Vaak werd hem dan meteen gevraagd of hij wilde uitleggen hoe het Nederlandse drugsbeleid in elkaar zit. Niets van de vragen die in Nederland standaard zijn geworden: waar hij echt vandaan komt.

‘Ik denk dat het in 2004 of in 2006 was’, gaat hij verder. ‘Ik zat met vrienden van de studievereniging naar het Europees kampioenschap voetbal te kijken. Voetbal interesseert me weinig, het was voor mij een samenzijn met vrienden. Nederland stond in de rust met 2-0 achter. Wij hadden gedronken en er ontstond zo’n typische mannen-kijken-naar-voetbal-sfeer. Ik zei: “Weet je, we moeten meer aanvallen. We moeten meer kansen creëren.”

Mijn studievrienden, die ik overigens al een paar jaar kende, waren ontzettend verbaasd dat ik “we” zei, refererend aan Oranje. Een jongen aaide me zelfs over mijn hoofd. “Wat schattig, je zei ‘we’.” Het was natuurlijk allemaal in een halfserieuze sfeer maar toch moet ik hier vaak aan terugdenken. Ik ben een van hen, maar toch word ik uiteindelijk niet helemaal op die manier bekeken. Net als in de buurt waar ik opgroeide. Daar was ik een van hen tot het moment waarop we ruzie kregen. Dan schreeuwden ze “vuile rot-Turk” tegen mij.’

De vriend weigert de gevangene te zijn van de moedwillige blikvernauwing van de ‘witte’ meerderheid in Nederland. Hij is inmiddels docent en promovendus aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam en hij heeft zichzelf aangeleerd om geen antwoord meer te geven op de vraag waar hij echt vandaan komt. Niet omdat zijn Turkse geschiedenis geen deel uitmaakt van wie hij is, maar omdat zijn identiteit anders geheel wordt opgehangen aan zijn Turkse origine.

Veel migranten in Nederland zitten klem: hun afkomst vormt een onderdeel van hun levensgeschiedenis. Niet omdat iedereen zich alleen dáár ziekelijk op focust, maar omdat het een wezenlijk onderdeel is van wie ze zijn. Tegelijkertijd is het juist hun afkomst die hun voortdurend in het gezicht wordt gedrukt – hoe geïntegreerd ze ook zijn. Dat is wat hen van autochtone Nederlanders onderscheidt. Dat is de reden waarom zij niet een van ‘ons’ zijn. Hoe ze ook hun best doen, ze horen er toch nooit bij, is de ervaring.

Een d66-raadslid uit Apeldoorn kwam op achtjarige leeftijd vanuit Noordoost-Turkije naar Nederland en voelt zich na ruim vijfendertig jaar een ‘rasechte Apeldoorner’. De plaatselijke politicus is tevens aleviet en actief in zijn geloofsgemeenschap. Het alevitisme is een liberale sjiitische tak van de islam die zijn wortels heeft in Centraal-Anatolië. Hij heeft zijn Turkse nationaliteit teruggegeven. ‘Dat was een belangrijk moment voor mij. Officieel ben ik geen Turk meer. Ik voel me gelukkiger met die ene nationaliteit die daadwerkelijk belangrijk voor mij is, de Nederlandse.’

Hij heeft zijn tweede zoon, die nu twaalf jaar oud is, bewust niet aangegeven bij de Turkse autoriteiten in Nederland na zijn geboorte. ‘Mijn eerste zoon heb ik nog wel aangegeven, maar hij voelde zich tot voor enkele jaren helemaal geen Turk. Hij kon in huilen uitbarsten als bijvoorbeeld het Nederlandse voetbalelftal verloor. Maar ik zie dat door de verharding in de Nederlandse samenleving zijn Turkse kant wordt benadrukt. Zijn afkomst wordt hem nagedragen; of die voor hem nu wel of niet van belang is, maakt daarbij niet uit.’

Bijzonder hoogleraar actief burgerschap Evelien Tonkens noemde dat in december vorig jaar ‘het actuele multiculturele drama’: dat allochtonen nooit voor Nederlanders doorgaan. Ze worden niet beoordeeld op wat ze zeggen en doen maar op iets waarop ze geen greep hebben en wat ze niet kunnen uitvlakken: hun afkomst. Tonkens: ‘Het probleem is dat aanpassing en integratie nooit genoeg zijn en dat ze [bedoeld worden allochtonen; fs] geen manier weten om hun onvrede hierover te uiten.’ Veel allochtonen voelen zich volgens Tonkens thuis in Nederland, maar in ons land bestaat geen ‘inclusief beeld van thuis’. Met de nostalgische ogen van het Nederland van de jaren vijftig wordt het pluriforme Nederland van anno 2012 beoordeeld. Wie hier thuis wil zijn, is zoals wij.

Dat is ook de boodschap in de beleidsnota Integratie, binding, burgerschap (2011) van de regering-Rutte. Niet de afkomst maar de toekomst van migranten telt voortaan. Het is een boodschap die niet is besteed aan een steeds groter wordende groep betrekkelijk nieuwe Nederlanders. Zíj zijn het niet die hun afkomst voortdurend centraal stellen, het is de autochtone meerderheid die hen daarop vastpint. Die ontkent dat je in een samenleving kunt inburgeren zonder te vergeten waar je vandaan komt.

Voorzitter Paul Matulessy van de Dewan Maluku Capelle verwoordde het op een middag in april 2005 tijdens een bezoek van toenmalig minister Rita Verdonk (Integratie en Vreemdelingenzaken, vvd) aan de Molukkenwijk in Capelle aan den IJssel als volgt: ‘Je moet mensen hun cultuur niet afnemen, maar naar hun verhalen en geschiedenis luisteren en die inpassen in het verhaal van wie zij zijn.’ Bovendien is het volgens hem niet aangetoond dat Molukse jongeren die buiten een Molukse wijk wonen, het beter doen.

‘De geschiedenis van mijn grootvader die naar Nederland is gehaald, maakt wie ik ben’, vervolgde de drieëntwintigjarige Wesly Abraham. De minister luisterde en merkte op: ‘Maar de Nederlandse samenleving heeft jou toch ook kansen gegeven?’ ‘Dat is zeker zo’, antwoordde Abraham. ‘Maar het is een historisch feit dat ik hier ben omdat mijn grootouders hiernaartoe zijn gehaald. Dat maakt wie ik ben.’

Ik wandelde in mijn functie van journalist van NRC Handelsblad samen met Verdonk door de keurige, enigszins verouderde wijk. Sinds de jaren zeventig wonen er voormalige knil-militairen en hun gezinnen. Het was duidelijk met welke vragen de bewindsvrouw worstelde. Ze bezocht twee gezinnen thuis en praatte met een oude vrouw in haar tuin. En ze keerde telkens terug naar haar basisvragen: verhindert deze gesloten samenleving integratie niet juist en waarom kiezen ook jonge Molukkers er uit vrije wil voor om bij elkaar te blijven wonen? Om onze cultuur intensief te kunnen beleven, was steeds het antwoord. Ze verhaalden van hulp, ook financieel, van wijkbewoners bij begrafenissen.

De bewoners bejegenden Verdonk vriendelijk, maar ze begrepen niet echt wat een minister van Integratie in Capelle aan den IJssel had te zoeken. ‘We hebben werk, onze kinderen gaan naar school en natuurlijk zijn er zo hier en daar wel problemen, maar in welke buurt of groepering in Nederland is dat niet zo’, verwoordde een van de wijkbewoners, Valeria Atapary-Sahepaty, de algemene gevoelens.

De dominante meerderheid in Nederland dwingt de 1,8 miljoen migranten van niet-westerse afkomst de blik op het hier en nu te richten. Om hun Nederlandse burgerschap centraal te stellen en de banden met het vaderland of het land van hun ouders te laten vieren. Maar diezelfde meerderheid eigent zich het recht toe om migranten generaties lang via de achteruitkijkspiegel te beloeren en te beschimpen. De term allochtoon heeft een negatieve klank gekregen in de afgelopen tijd. Het onderscheid tussen autochtoon en allochtoon stelt de herkomst centraal. Het zegt weinig over het huidige multiculturele Nederland.

Niks hier en nu. Je bent niet zoals wij, omdat jouw wieg of die van jouw ouders niet in Assen, Venlo of Zutphen heeft gestaan, maar in Karaman, Nador of Al-Hoceima. Mijn wieg stond in een rijtjeshuis in een doorsneestraat in het Drentse Beilen. Mijn ouders overwogen in de jaren vijftig, net als vele andere generatiegenoten, om te emigreren naar Nieuw-Zeeland of Australië. Ze zagen er uiteindelijk van af. De laatste jaren van de middelbare school bracht ik in Hoogeveen door. Ik begon mijn journalistieke loopbaan bij een regionale krant in Emmen, en ik belandde vervolgens via de buitenlandredactie van het Utrechts Nieuwsblad op de verslaggeverij van NRC Handelsblad in Rotterdam. Ik was vijfentwintig jaar, dacht dat je als journalist overal in de wereld je brood kon verdienen en vertrok eind 1981 naar Turkije.

Het land bevond zich in de nadagen van de derde militaire interventie in dertig jaar tijd. De internationale aandacht richtte zich vrijwel volledig op de mensenrechtenproblematiek. Martelingen waren aan de orde van de dag, want de militairen stelden – op de hun zo vertrouwde manier – orde op zaken. Het was dan ook niet verwonderlijk dat menig familielid, vriend of collega zorgelijk vroeg wat ik had te zoeken in dat ‘enge land’. Bovendien had ik in mijn artikelen laten doorschemeren dat ik sympathiseerde met het feminisme. Realiseerde ik me wel dat ik als vrouw werd geacht drie passen achter de man aan te lopen?

Ik kan nu wel bekennen dat ik niet alles tot in de puntjes had overdacht. De meest dringende reden van mijn vertrek naar Turkije was gelegen in de hartstocht. Een vuur dat zich niet had laten blussen door de vele welgemeende waarschuwingen over de verschillen tussen de joods-christelijke en de islamitische cultuur, die ongetwijfeld tot gigantische obstakels zouden uitgroeien en de liefde zouden verpletteren.

Nu ik toch aan het opbiechten ben: eigenlijk interesseerde het mij betrekkelijk weinig. Wat zou ik verliezen door mijzelf de kans te geven om mijn hart te volgen. Cultuur is niet alles. Ook karakter spreekt een woordje mee. En had ik mijzelf niet redelijk beschermd door de eerste jaren te reserveren voor het schrijven van een boek over de positie van de vrouw in Turkije?

Na de militaire staatsgreep in september 1980 ontstond – een van staatswege aangewakkerd – proces van depolitisering in Turkije. De bestaande politieke partijen, evenals de meeste vakbonden, werden opgeheven en hun bezittingen geconfisqueerd. Er kwam een nieuwe grondwet met ondemocratische artikelen, die tot op de dag van vandaag hun schaduw over de Turkse samenleving werpen. Het enige flonkerende sterretje dat op dat moment aan het Turkse firmament viel te bespeuren, was de opkomst van een uiterst bescheiden feministische beweging.

De vrouwen die zich jarenlang in linkse politieke (splinter)groeperingen netjes hadden gevoegd naar de overheersing van mannen, hadden nu eindelijk tijd om zich bezig te houden met hun eigen positie. En doordat de militaire machthebbers niet op de gedachte kwamen dat deze vrouwen wellicht iets kwaads aan het uitbroeden waren, konden ze ongestoord hun gang gaan. Met als gevolg dat in de jaren tachtig vooral Istanboel uitgroeide tot het centrum van een rijkgeschakeerde vrouwenbeweging.

Dit speelde zich af op een moment dat de nationale ideologie zich sterk toespitste op de Turks-islamitische synthese. De gedachte was dat door de liberale grondwet met name het onderwijs zijn doel voorbij was geschoten. Jongeren hielden zich te sterk bezig met westerse ideologieën als het humanisme, het marxisme en het leninisme. Een – in de ogen van de militairen – verderfelijke ontwikkeling die had geleid tot politieke anarchie en 5.000 doden onder de burgerbevolking. Dat alles moest een halt worden toegeroepen met de Turks-islamitische synthese. Oude waarden en normen als respect voor de gemeenschapszin moesten worden gecombineerd met religie, de islam.

De feministische ontwikkeling – hoe gering ook in omvang – heeft zeker ook mij een hart onder de riem gestoken. Gedurende het schrijven van mijn boek over de positie van de vrouw was ik er al van overtuigd geraakt dat er door de eeuwen heen ook in Turkije eigenzinnige en autonome vrouwen hadden rondgelopen, maar de opkomst van een waarlijk feministische beweging bood toch wel iets meer ruggensteun. Door mijn huwelijkse staat werd ik meer vastgepind op mijn rol van echtgenote dan die van werkende vrouw. Niet dat ik me daar zo veel aan gelegen liet liggen, maar er helemaal aan ontsnappen was ook niet mogelijk.

In augustus 1992 keerde ik terug naar NRC Handelsblad. Nu als vaste correspondent voor Turkije en gaandeweg ook Noord-Irak. Ik was van de toeristische westkust verhuisd naar Ankara, de saaie maar efficiënte hoofdstad. In de jaren daarvoor had ik als freelancer gewerkt voor verschillende media in Nederland. In mijn afscheidsstuk voor de Haagsche Courant, een van mijn vaste opdrachtgevers toen, schreef ik: ‘Ook al ben ik inmiddels gescheiden van mijn Turkse man, ik ben nog steeds dankbaar dat ik dit “avontuur”, zoals het door sommige vrienden werd genoemd, ben aangegaan. Ik heb er een prachtige dochter aan overgehouden; een baan die, naarmate Turkije de positie van regionale macht verder ontwikkelt, steeds interessanter wordt en een dosis levenservaring die me autonomer heeft gemaakt. Bovendien weet ik nu uit ervaring hoe hardnekkig ons gevoel van westerse superioriteit is. Dat laat zich niet zo gemakkelijk uitroeien.’

Ik kon toen niet bevroeden hoe sterk die steeds agressiever beleden westerse zelfingenomenheid mij juist na mijn terugkeer naar Nederland, zeven jaar later, opnieuw parten zou gaan spelen.

Na de moord op Theo van Gogh richtte de aandacht in de politiek, de media en de wetenschap zich op de uitwassen van de islam: radicalisering, fundamentalisme, islamitische terreur, boerka’s en minaretten in het Nederlandse straatbeeld. De vraag, ook in de Tweede Kamer, rees waarom juist hier opgegroeide moslims radicaliseren. Waarom is het salafisme, de ultraorthodoxe islam zoals die in Saoedi-Arabië wordt gepredikt, zo populair onder een deel van de moslimjongeren in West-Europa?

In opdracht van de toenmalige minister Verdonk voerde de Universiteit van Amsterdam (UvA) een eerste verkenning van die problematiek uit. Een van de resultaten was dat niet alleen een kleine groep radicale moslimjongeren in Nederland zich achtergesteld voelt, maar dat ook een veel grotere groep democratisch actieve moslims vindt dat er veel te negatief tegen hun geloof wordt aangekeken. ‘De reikwijdte en de diepgang van de verontwaardiging en het gevoel van vernedering zijn groter dan ik had verwacht’, aldus politicoloog en onderzoeker Frank Buijs.

In juni 2006 zei hij tevens dat de indruk bestaat dat de jihadi-salafisten – moslims die bereid zijn de islam met geweld te verdedigen – worden geïsoleerd door de andere salafisten. Buijs: ‘Na 11 september 2001 is er een verwoede discussie onder moslims gaande over de vraag of geweld wel gerechtvaardigd is. Menigeen vindt dat de jihadi’s zijn doorgeschoten en hierdoor het aanzien van de islam wereldwijd ernstig ondermijnen. Die ontwikkeling zie je ook in Nederland.’

Ik stond als journalist midden in dat proces en berichtte over onderzoeken als die van Buijs en zijn collega’s. Een jaar na de moord op Van Gogh was ik aanwezig in de imposante conferentiehal van de Passagiers Terminal Amsterdam. Daar probeerde de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding met de bijeenkomst ‘Een jaar later; radicalisering, het maatschappelijke antwoord’, oplossingen te vinden. Hoe kan radicalisering aangepakt worden? Het is een complex probleem, zo bleek uit de bijdragen van zowel de deskundigen als de drie toenmalige ministers die het woord voerden: Piet Hein Donner (Justitie, cda), Johan Remkes (Binnenlandse Zaken, vvd) en Rita Verdonk (Integratie en Vreemdelingenzaken, vvd). ‘Radicalisering is een hoogst individueel proces waarin de eigen identiteit geleidelijk wordt vereenzelvigd met een bepaalde levensbeschouwelijke overtuiging […] waar eigen goed en leven aan ondergeschikt worden gemaakt’, betoogde minister Donner.

Hij kon toen niet voorzien dat die typering in de zomer van 2011 ook van toepassing bleek op de tweeëndertigjarige Noor Anders Breivik, die ageerde tegen de – in zijn beleving – oprukkende islam door 77 mensen dood te schieten. De veelal jonge slachtoffers waren aanhangers van de sociaal-democratische partij die al decennia aan de macht is in Noorwegen. Breivik acht hen verantwoordelijk voor de ‘Eurabisering’ van dit Scandinavische land. Laffe socialisten, volgens hem, die met hun multiculturalisme de westerse beschaving om zeep hielpen. Door de sociaal-democratische verraders te straffen, wilde hij de christelijke wortels van Noorwegen beschermen.