Andreï Makine

Het leven van een onbekende man

Vertaald uit het Frans door Jan Versteeg

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Gepubliceerd met steun van het Franse ministerie van Buitenlandse Zaken, het Institut Français des Pays-Bas/Maison Descartes en de BNP Paribas.

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel La vie d’un homme inconnu, verschenen bij Éditions du Seuil

Oorspronkelijke tekst © Éditions du Seuil, 2009

Nederlandse vertaling © Jan Versteeg en De Geus bv, Breda 2012

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © www.123rf.com/Jaroslaw Grudzinski

isbn 978 90 445 2220 4

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, microfilm of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

I

#

Op een avond maakten ze er een spel van om in een slee een besneeuwde heuvel af te dalen. De kou striemde hen in het gelaat, opstuivende sneeuw belemmerde het zicht en op het spannendste moment van de afdaling fluisterde de jongeman die achterin zat: ‘Ik hou van je, Nadenka.’ Door het brullen van de wind en het zoeven van de ijzers was dit gefluister nauwelijks verstaanbaar. Een bekentenis? Het loeien van de wervelwind? Hijgend, met bonzend hart, klauterden ze weer omhoog, suisden ze nog een keer de afgrond in en werd die met gedempte stem gefluisterde liefdesverklaring, meteen meegesleurd door de sneeuwstorm, nog een keer uitgesproken. Ik hou van je, Nadenka …

Dekselse Tsjechov![1] In zijn tijd kon je dit nog schrijven. Sjoetov ziet het tafereel weer voor zich: kou die je in een roes brengt, die twee schuchtere geliefden … Nu zou er geroepen worden: wat een melodrama, zou men de draak steken met die ‘braafheid’. Verschrikkelijk achterhaald. En toch werkt het! Hij beziet het als schrijver. Ja, je herkent de hand van Tsjechov: de kunst om, alsof er niets aan de hand is, een thema te redden dat bij een ander in iets zoetelijks ontaard zou zijn. Dat ‘ik hou van je, Nadenka’, versluierd door een werveling van sneeuw, dat werkt.

Hij glimlacht verbitterd, eraan gewend zijn momenten van geestdrift te wantrouwen. Het werkt dankzij deze fles whisky, denkt hij en hij schenkt zijn glas vol. En ook dankzij zijn eenzaamheid in een flat waar iemand voortaan zal ontbreken, die jonge Léa die morgen haar spullen komt halen, een stapel dozen naast de voordeur. Een grafsteen waaronder hoop op liefde ligt begraven.

Hij vermant zich, vreest de gemelijke inschikkelijkheid die hem maandenlang plaagde. Eenzaamheid? Een mooi cliché! Parijs is een stad vol eenlingen … als je geen Hemmingway midden in de dolle jaren twintig bent. Nee, het mechaniekje van Tsjechov werkt, want er zit in zijn verhaal die zweefvlucht door de tijd: de beide geliefden gaan uiteen, verburgerlijken, krijgen kinderen, zien elkaar twintig jaar later terug in hetzelfde park en gaan lachend in een slee zitten. En alles herhaalt zich: opwaaiende sneeuw, vrolijke angst in de bochten, het schrille knarsen van de ijzers … Op het moment dat ze het hardst gaan hoort de vrouw: ‘Ik hou van je, Nadenka …’ maar dit gefluister is nog slechts een verre muziek die het geheim versluiert dat hij als jongeman verliefd was.

Inderdaad, heel eenvoudig en toch heel juist, heel veelzeggend! In die goede oude tijd konden ze nog zo schrijven. Zonder Freud, zonder postmodernisme, zonder op iedere bladzijde seks. En zonder zich te bekommeren om wat een gepommadeerd etterbakje er in een televisie-uitzending over zal zeggen. Daarom blijft het nog in de race. Tegenwoordig moet je anders schrijven …

Sjoetov staat op, waggelt, buigt zich over Léa’s spullen, pakt een boek, slaat het op een willekeurige plaats open, laat een boosaardig lachje horen. ‘… Het is geen rozengeur maar het ruikt naar speeksel dat, met een heel leger bacillen, van de mond van de minnares in die van haar minnaar loopt, waarna de minnaar het doorgeeft aan zijn echtgenote, de echtgenote aan haar baby, de baby aan zijn tante, de tante, serveerster in een restaurant, aan haar klant in wiens soep ze heeft gespuugd, de klant aan zijn echtgenote, de echtgenote aan haar minnaar en van daar aan andere monden, zodat ieder van ons zit ondergedompeld in een zee van speeksel dat zich vermengt en van ons één grote speeksel slikkende mensenmassa, één grote natte en nauw verbonden menselijke gemeenschap maakt.’

Walgelijk … Eigenlijk een complete geloofsbelijdenis. Onder woorden gebracht door een schrijver die door Léa wordt verafgood maar die door Sjoetov als een aanmatigende zeurkous wordt beschouwd. Daar staat Tsjechov ver vanaf. Tegenwoordig moet een hoofdpersoon een cynische zenuwpees zijn die haast heeft om ons van zijn onsmakelijke innerlijke roerselen op de hoogte te stellen. Want zijn ongeluk wordt veroorzaakt door zijn moeder die hem als een hond aan de lijn houdt zelfs nu hij, volwassen geworden, de liefde bedrijft. Zo sprak Léa’s idool.

Als ik mijn moeder had gekend, denkt Sjoetov, zou ik het in mijn boeken eveneens over haar hebben gehad. Die gedachte doet zijn oudste herinnering bovenkomen: een kind ziet een deur dichtgaan, het weet niet wie er op dat moment vertrekt maar het heeft wel in de gaten dat het iemand is van wie het met heel zijn piepkleine persoontje dat nog niet kan praten houdt.

Aan de andere kant van de ruit, een meinacht en de geweldige opeenhoping van oude huizen op de helling van Ménilmontant. Hoe vaak heeft hij niet met Léa willen spreken over die daken in het maanlicht! Alsof ze met sneeuw bedekt waren. Hij vond geen beeld om van dat denkbeeldige wit een dichterlijke voorstelling te geven. Daken die door het maanlicht een parelmoeren glans hebben? Nee, dat is het niet. Wat doet het er trouwens toe om een mooie benaming te zoeken? Léa is vertrokken en dit ‘duivenhok’ (zoals ze deze als woning ingerichte zolder noemde) is een merkwaardig onderkomen geworden dat woningbureaus vaag karakteriseren als ‘atypisch’. Sjoetov trekt een lang gezicht. Dat vinden ze mij waarschijnlijk ook. Atypisch …

Hoewel … Hij is juist helemaal het type man dat aan de kant wordt gezet door een jonge vrouw met de leeftijd van iemand die zijn dochter had kunnen zijn. Een verhaal voor een romannetje op z’n Frans, honderd bladzijden Parijse naaipartijtjes en depressieve aanvallen. Alles wat zijn liefde zou verdienen.

Hij hurkt neer in de hoek waar Léa’s spullen bij elkaar staan. ‘Nee, je bent geen mislukkeling’, zei ze een keer tegen hem. ‘Je bent ook niet verbitterd, zoals sommige Oost-Europese schrijvers. Ja, Cioran onder anderen. Je bent alleen maar ongelukkig. Zoals … iemand die … (ze zocht naar de juiste woorden en hij was haar waanzinnig dankbaar: ze heeft me begrepen, ik ben niet mislukt in mijn vak!), ja, je bent zoiets als een granaat die niet is ontploft en waar de vernietigende kracht nog in zit. Je bent een ontploffing die niet bij machte is een knal te laten horen!’

Nog nooit in zijn leven had iemand zo tot hem gesproken. Hij moest eerst vijftig worden, veel gelezen en gestudeerd hebben, ellende en snel voorbijgaande successen hebben gekend, in de oorlog zijn geweest en de dood nabij, voor een jonge Franse vrouw hem een verklaring gaf voor wat anderen als een mislukt leven beschouwden. ‘Een ontploffing die niet bij machte is een knal te laten horen …’ Eigenlijk is dat het lot van alle echte kunstenaars. Heel intelligent, dat meisje, die brave Léa. ‘Mijn Léa …’

Trouwens, een grietje dat maar al te blij was met dit ‘duivenhok’ zolang ze geen onderdak had en dat nu vertrekt omdat ze een vent heeft opgeduikeld die haar in huis neemt. Een jonge meid die Parijs wil veroveren en Sjoetov de bons geeft, die ouwe gek die maniakaal naar een bijvoeglijk naamwoord zocht om het wit aan te duiden van door de maan verlichte daken.

‘Ik hou van je, Nadenka …’ Hij schenkt zich nog een whisky in en drinkt met de grijns van iemand die iets heeft ontdekt wat in zijn algemeenheid een smet op de aard van mensen werpt maar die, met de reactie van een schrijver, meteen ook zichzelf ziet en zijn eigen houding fout en overdreven vindt, nee, geen moeite doen om een kleine Cioran uit te hangen. Trouwens, voor wie? Niet langer beheerst door afkeer, krijgt zijn gezicht een zachtere uitdrukking, trekt er een waas voor zijn ogen. ‘Ik hou van je, Nadenka …’ Als dat verhaal nog werkt, denkt Sjoetov, komt het doordat ik ook zo’n soort liefde heb gekend. Dertig jaar … ja, ruim dertig jaar geleden.

Behalve dat het niet ’s winters gebeurde, maar in het heldere licht van een goudgele herfst. Het begin van zijn studie in Leningrad en die vrouwengestalte op paden met de pittige geur van dorre bladeren. Een jong meisje van wie nu alleen nog maar vage omtrekken, een verre stem resten …

De telefoon gaat. Sjoetov worstelt om uit de diepe bank omhoog te komen en op te staan – een dronken zeeman op een scheepsdek. De hoop Léa te horen maakt hem in één klap nuchter. In zijn ongeordende gedachten stelt hij zich al een reeks verontschuldigingen, stappen terug voor die de mogelijkheid bieden om de betrekkingen te herstellen. Hij neemt op, maar het rinkelen gaat door tot hij aan de andere kant van de muur een verdragende mannenstem hoort: zijn buurman, een Australische student, die vaak ’s nachts door zijn vrienden aan de andere kant van de wereld wordt gebeld. Sinds Léa vertrokken is, staat het gehoor van Sjoetov voortdurend op scherp (de telefoon, voetstappen op de trap), ondanks het feit dat de geluiden op zijn zolder nauwelijks worden gedempt. De buurman lacht opgewekt en spontaan. Een jonge Australiër met mooie witte tanden te zijn en op een zolder in Parijs te wonen. Een droom!

Voor hij zich weer diep in de bank laat wegzakken, maakt hij een omweg langs de plek waar Léa’s dozen staan. Er zit ook een tas met haar kleren bij. Die zijden bloes die hij haar cadeau had gedaan … Een keer gingen ze in de buurt van Cassis in zee zwemmen, na afloop kleedde ze zich weer aan en gooide met een plotselinge beweging haar haar naar achteren om een knot te maken, haar natte krullen lieten op de zijden stof een verzameling als het ware met de hand getekende arabesken achter … Hij is niets vergeten, de domkop. En deze herinneringen grijpen hem erg aan. Nee, ze slaan eerder op de ogen (noteren: het verdriet slaat op de ogen en maakt het onmogelijk nog langer de vrouw te zien die je heeft verlaten).

Ach, schei toch uit met die ogen! Altijd die hebbelijkheid van hem om de mooischrijver uit te hangen. De les is veel simpeler: een jonge vrouw die breekt met een ouder wordende man zou hem nooit in leven mogen laten. Dat is de waarheid! Léa had hem moeten doodsteken, vergiftigen, ze had hem van die oude stenen brug moeten duwen in dat dorp in de Alpen dat ze ooit bezochten. Dat zou menselijker geweest zijn dan wat ze nu had gedaan. Minder kwellend dan de gladde zachtheid van die zijden stof. Ja, ze had hem moeten doden.

Dat was trouwens een beetje wat er gebeurd was.

Sjoetov kan zich nog heel goed het precieze moment van die terdoodbrenging herinneren.

Ze maakten vaak ruzie, maar met de theatrale heftigheid van geliefden die weten dat de meest scherpe woorden bij het eerste gekreun van genot vergeten zijn. Sjoetov was woedend over de huidige literaire armoede. Léa stelde daar een hele schare ‘levende klassieken’ tegenover. Hij ging tekeer tegen schrijvers die van hun mannelijkheid waren beroofd doordat ze politiek correct wilden zijn. Zij haalde een ‘geniale’ zin aan (ja, onder andere die over een zoon die door zijn moeder geestelijk als een hond aan de lijn wordt gehouden terwijl hij met een vrouw de liefde bedrijft). Ze haatten elkaar en een half uur later beminden ze elkaar en het belangrijkste was de gloed van de ondergaande zon die door het zolderraam Léa’s huid een goudgele glans gaf en een langgerekt litteken op Sjoetovs schouder duidelijker zichtbaar maakte.

Lange tijd deed hij liever of hij het niet merkte. De toon van hun ruzies veranderde: Léa toonde zich minder strijdlustig, hij werd venijniger. Hij voelde die onverschilligheid als een dreiging en sindsdien was hij de enige die tekeerging. Vooral die avond dat hij een van zijn manuscripten terugkreeg omdat het geweigerd was. Dat was de keer dat ze, aarzelend haar woorden kiezend, zei dat hij op een ontploffing leek die niet bij machte was een knal te laten horen … Pas na hun breuk drong tot Sjoetov door dat dit bij haar de allerlaatste opwelling van liefde was geweest.

De onttakeling had zijn intrede gedaan (onder de ramen van zijn zolder braken arbeiders steigers af: een stom verband dat hij legde, alweer zijn hebbelijkheid als schrijver) en hun relatie brokkelde eveneens laag voor laag af. Léa kwam steeds minder vaak naar het ‘duivenhok’, gaf steeds minder opheldering over haar perioden van afwezigheid, geeuwde en liet hem praten als Brugman.

De gevreesde macht van een vrouw die niet langer liefheeft, dacht Sjoetov en hij bekeek zichzelf in de spiegel, betastte de kraaienpootjes rond zijn ogen, nam zichzelf voor toegeeflijker te zijn, zijn standpunten wat te versoepelen, ‘levende klassieken’ respectvol te behandelen … En begon weer luid het heilige vuur van dichters te loven en de hemel in te prijzen. Kortom, zich onuitstaanbaar te gedragen. Want zijn liefde was niet verdwenen.

De moord vond plaats in een café. Zo’n tien minuten probeerde Sjoetov ‘aardig’ te zijn, zoals Fransen dat noemen, toen hield hij het niet langer vol en ontplofte hij (‘een knal!’ spotte hij later). Alles passeerde de revue: het gekonkel in literaire kringen, schrijvers die, het knechtje spelend, het ego van conservatieve zakken en bobo’s strelen, en Léa zelf (‘Eigenlijk ben jij in dat verrotte eliteclubje een “collabobo”!’), en de krant die uit haar tas stak (‘Toe maar, lik de hielen maar van die salonsocialisten van niks, misschien willen ze je bij hun Parijse Pravda wel als freelancemedewerkster hebben’) … Hij voelde zich belachelijk en wist dat hij maar één ding wilde vragen: hou je nog van me of niet? Maar hij was bang voor het antwoord en klampte zich vast aan de herinnering aan hun vroegere ruzies die eindigden met de liefdesdaad.

Aanvankelijk lukte het Léa om de scène die hij maakte bij de cafébezoekers te laten doorgaan voor een felle maar vriendschappelijke woordenwisseling. Toen kwam het moment dat door de heftigheid van toon niemand zich meer om de tuin liet leiden: een meneer die niet zo jong meer was bekte zijn, overigens voor hem veel te jonge, vriendinnetje af. Léa voelde zich in de val gelokt. Opstaan en vertrekken? Ze had echter nog ‘een heleboel spullen’ die weggehaald moesten worden van de zolder van die gek die in staat was alles op straat te gooien. Sjoetov zou er nooit achter komen of ze zulke dingen ook werkelijk had gedacht. Léa’s gezicht verstrakte. En met een verveelde uitdrukking diende ze hem de slag toe waarvan ze wist dat hij er geen verweer tegen had.

‘Tussen twee haakjes, ik hoorde wat jouw achternaam in het Russisch betekent …’ gaf ze te kennen toen hij net met een verwrongen gezicht zijn zoveelste kop koffie naar binnen goot.

Sjoetov veinsde verbazing, maar zijn blik verried onzekerheid, bijna alsof hij zich ergens schuldig over voelde. Hij stamelde: ‘Weet je, er zijn meer afleidingen mogelijk …’

Léa liet een grinnikend lachje horen, een stroom kleine glasscherven. ‘Nee, jouw naam heeft maar één betekenis …’ Ze wachtte even, daarna zei ze met een krachtige en minachtende stem: ‘Sjoet betekent clown. Een nar dus eigenlijk.’

Ze stond op en liep zonder zich te haasten, zo zeker was ze van het effect van haar woorden, naar de uitgang. Verslagen keek hij hoe ze, gevolgd door de geamuseerde blikken van de cafébezoekers, wegliep, vervolgens sprong hij op, rende naar de deur en schreeuwde midden tussen de voorbijgangers met een stem waarvan de gekwetste toon hemzelf verbaasde: ‘Sjoet betekent droeve clown! Onthoud dat! En die droeve clown hield van je …’

Het eind van de zin ging verloren in een hoestaanval. Net als het gefluister van de verliefde jongeman bij Tsjechov, dacht hij op een avond terwijl hij naar de laatste dozen van Léa keek die in een hoek van het ‘duivenhok’ stonden.

Maar die dag, teruggekeerd naar het café, was hij een hele poos niet meer in staat om na te denken, zag hij weer een kind voor zich in een rij andere kinderen, allemaal hetzelfde gekleed, een jongen die een stap naar voren doet als hij zijn naam hoort en ‘Present!’ roept, daarna zijn plaats weer inneemt. Ze staan in een rij voor het grijze gebouw dat een weeshuis is en na het appèl klimmen ze in een vrachtwagen en vertrekken om op modderige akkers te werken terwijl er ijskoude fijne hagel op hen neervalt. Voor het eerst in zijn leven beseft de jongen dat die naam Sjoetov alles is wat hij hier op aarde bezit, alles wat hem in de ogen van anderen ‘aanwezig’ laat zijn. Een naam waarvoor hij zich altijd een beetje zal schamen (verdomde etymologie!) en waaraan hij zich niettemin gehecht voelt, want deze naam was de naam van een persoontje dat nog niet kon praten toen het de deur zag dichtgaan achter de vrouw van wie het op de wereld het meest hield.

[1]Voor de parafrase van het verhaal van Tsjechov en verdere (aangepaste) citaten werd door de vertaler gebruikgemaakt van: Anton P. Tsjechov, Verzamelde werken, deel ii, Verhalen 1885-1886, Uitgeverij G.A. van Oorschot, Amsterdam 2005..

#

Tegenover het ‘duivenhok’ een smal gebouw, muren in fletse kleuren (‘een huis dat na een zonnebad vervelt’, zei Léa). Het maanlicht valt van voor tot achter door de kleine woning op de bovenste verdieping. De arbeiders hebben de ramen niet weer gesloten en de ruimte is helder verlicht, als in de droom van een slaapwandelaar. Vroeger woonde er een oude vrouw, vervolgens verdween ze, waarschijnlijk is ze overleden, de arbeiders hebben de tussenwanden weggebroken om er een ‘doorzon-eenkamerappartement’ van te maken, mode verplicht, en nu waakt de maan over dat lege huis, een dronkaard met droeve ogen kijkt er bewonderend naar en fluistert woorden die bestemd zijn voor een vrouw die ze nooit zal horen.

Een vrouw die, na met haar ‘vent’ de liefde te hebben bedreven, in hun nieuwe ‘flatje’ ligt te slapen … Alles doet hem van nu af aan pijn, dat taaltje waarvan de vrienden van Léa zich naar hij zich voorstelt bedienen en het idee dat dat jonge lichaam zo dichtbij en toch voorgoed weg is. Een lichaam dat zo soepel was als een algenstengel, maar dat tijdens hun liefdesspel op een aandoenlijke, ontwapenende manier onhandig bleef. Dat hem die vrouwenarmen, die dijen, de nachtelijke ademhaling van Léa ontnomen zijn, alleen al die gedachte doet een pijnscheut door zijn middenrif trekken. Verterende jaloezie, het gevoel dat er iets van je weggesneden is. Het gaat wel voorbij, zo weet Sjoetov uit ervaring. Een begeerd lichaam dat zich aan een andere man geeft kan vrij snel vergeten zijn. Sneller zelfs dan de spijt niet gesproken te hebben over het maanlicht dat dwars door het huis aan de overkant schijnt, over de vrouw die er ooit woonde, verdriet had, liefhad. En over het nieuwe leven dat die witte schelp zal vullen, er meubels in zal zetten, er maaltijden zal bereiden, lief zal hebben, verdrietig zal zijn, verwachtingen zal koesteren.

Soms hadden ze het na hun twistgesprekken over literatuur, na het bedrijven van de liefde, wel over die tot het leven van de mensen behorende, misleidende zekerheden. Op zulke momenten voelde Sjoetov zich altijd zoals hij had willen zijn: hartstochtelijk maar ongedwongen, zinnelijk en tegelijkertijd zich ervan bewust dat, dankzij hun trage woorden, Léa samen met hem naar een ideale hoogte steeg …

Op de derde verdieping van het huis aan de overkant gaat achter een raam het licht aan. Een naakte jongeman doet een koelkast open, pakt er een fles mineraalwater uit en drinkt. Een jonge vrouw, eveneens naakt, voegt zich bij hem en slaat haar armen om hem heen, hij maakt zich met de fles aan zijn mond los, hoest, gooit zijn vriendin nat, ze lachen. Het licht gaat weer uit.

Dat had Léa met haar vriend kunnen zijn, denkt Sjoetov en vreemd genoeg verlicht het tafereel de kramp van jaloezie onder zijn middenrif. Ze zijn jong, wat wil je …

Hij verwijdert zich van het raam en ploft op de canapé neer. Ja, zijn fatale fout was dat hij alles ingewikkelder maakte. Ze steeg samen met mij naar een ideale hoogte … Wat een flauwekul! Een man nadert op een treurige manier de vijftig en opeens heeft hij het geluk een jonge, knappe en niet domme vrouw te ontmoeten. En die echt genegenheid voor hem voelt. Hij zou van vreugde een gat in de lucht moeten springen. Zingen, de hemel danken. En vooral genieten! Zo uitbundig als maar kan. Dat zou hij moeten doen. Genieten van die onhandige want oprechte liefde, van hun uitstapjes (‘We gaan naar Parijs’, zeiden ze als ze van hun Ménilmontant afdaalden), van het nachtelijk geruis van de regen op het dak. Van al die vaste onderdelen van een liefdesrelatie in Parijs (ach, dat lied van de regen!), onverdraaglijk in een boek maar zo aangenaam in het leven. Van die remake van een romantisch blijspel uit de jaren zestig …

Want hun liefde duurde dan toch maar tweeënhalf jaar. Dat is al langer dan de duur van een relatie in de boeken van tegenwoordig. Het had voor hem heel goed een van die verhaaltjes kunnen worden waar de boekwinkels vol mee liggen: twee mensen ontmoeten elkaar, worden verliefd, lachen, huilen, gaan uit elkaar, vinden elkaar terug, daarna vertrekt zij of pleegt zelfmoord (naar keuze) en hij rijdt, met een getekend maar knap gezicht op een snelweg de nacht, Parijs, de vergetelheid tegemoet. Bovendien verkeerden ze allebei in goede gezondheid, hadden geen zelfmoordneigingen en wat snelwegen betreft, die vermeed Sjoetov omdat hij zich achter het stuur niet zo zeker voelde. Ja, hij had domweg gelukkig kunnen zijn.

Daarvoor moest je vanaf het begin de zaken helder onder ogen durven zien: een jonge vrouw uit de provincie verlaat haar ouders, of veeleer: haar ‘eenoudergezin’ dat in een economisch achtergebleven gebied ten noorden van de Ardennen woont, trekt naar Parijs, waar ze een ‘atypische’ man tegenkomt die haar onderdak verschaft. De jonge vrouw droomt van een carrière als schrijfster (zoals alle Fransen, denkt Sjoetov), hij, hoewel schrijver met maar een bescheiden publiek, zal haar raad geven, of anders haar helpen om uitgegeven te worden.

Zo zag, objectief gezien, hun situatie eruit. Sjoetov hoefde er maar mee in te stemmen … Maar zoals zo veel Russen, vond hij dat dit geluk, dat berustte op praktische regeltjes, mensen die van elkaar hielden onwaardig was. Toen hij veertien was, had hij een verhaal van Tsjechov gelezen waarin het behaaglijke leven van een echtpaar niets was vergeleken met de roes van een minuut op een besneeuwde helling tijdens een afdaling in een slee. Op zijn achttiende had hij in gezelschap van een meisje wekenlang door de parken van Leningrad gewandeld onder een goudgeel bladerdak: ruim vijfentwintig jaar later herinnerde hij het zich als een zeer belangrijke periode in zijn leven. Op zijn tweeëntwintigste had hij, als jong soldaat naar Afghanistan gestuurd, op de binnenplaats van een huis een dode oude vrouw gezien die haar hond in haar armen klemde, die net als zij door een granaat was gedood. Zijn regimentskameraden hadden Sjoetov een slappeling gevonden omdat ze hem hadden zien huilen (die ingeslikte tranen leidden ertoe dat hij een paar jaar later politiek dissident werd …). Van zijn universitaire studie bewaarde hij de herinnering aan een Latijnse tekst, woorden die Dante hadden geïnspireerd: Amata nobis quantum amabitur nulla. Het zou hem lange tijd aan het nadenken zetten over een vrouw ‘van wie meer werd gehouden dan van enige andere’. Met betrekking tot die liefde was een gewijde taal nodig. Niet per se Latijn, maar een taal die het geliefde wezen boven het alledaagse zou verheffen. Amata nobis … Ik hou van je, Nadenka …

Sjoetov komt in beweging, wakker geworden door een doffe schreeuw uit zijn keel die tegen een kussen op de canapé drukt. De sterkedrank smaakt naar de plaatselijke verdoving bij een tandarts. Een nutteloze slok, hij zou er drie of vier nodig hebben om zo dronken te worden dat Léa’s dozen in onschuldige vlekken zouden veranderen, zouden gaan zwalpen, onwerkelijk zouden worden.

Onwerkelijk … Dat is het hele probleem! Aan een vrouw van vlees en bloed vragen om een droom te zijn. Ga eens samenwonen met een gek die denkt dat je in staat bent op een manestraal te lopen! Hij idealiseerde haar vanaf het begin. Ja, vanaf het eerste woord dat ze wisselden, die zondagavond, treurig zoals elke regenachtige avond in februari, in de koude hal van het gare de l’Est …

Ze stonden in twee telefooncellen naast elkaar te bellen, in feite twee slechts door een glasplaat gescheiden toestellen. Zij belde (zou hij later horen) met een vage vrouwelijke kennis die haar onderdak in het vooruitzicht had gesteld. Hij probeerde een uitgever thuis te bereiken (teruggekeerd uit zijn luxueuze villa in Cabourg, die hij had kunnen kopen, vertelde hij graag ironisch, dankzij het massaal uitgeven van treinlectuur). Opeens draaide het meisje zich met een telefoonkaart in haar hand om en hij hoorde een tegelijkertijd wanhopig en geamuseerd gefluister. Ja, in de buurt van vrolijke verbazing, op de grens van tranen: ‘Het tegoed is op …’ En luider voegde ze eraan toe: ‘Het tegoed en al het andere trouwens.’ Ze had Sjoetov nog niet opgemerkt, ze had niet meteen in de gaten dat hij haar zijn kaart aanreikte. (De echtgenote van de uitgever had hem zojuist op zijn nummer gezet: ‘Zoals ik u al zei, bel hem morgen op kant…’ Trots gooide hij de hoorn erop.) Léa bedankte hem, draaide het nummer nog eens. Haar vriendin kon haar niet ontvangen want … Ze hing eveneens op, maar traag en besluiteloos, stopte de kaart in haar portemonnee, prevelde een goedenavond en liep naar het bord met vertrektijden. Sjoetov wist zo gauw niet in welke taal hij haar moest aanspreken. In het Russisch leverde dat letterlijk op: ‘Jongedame, en mijn kaart?’ In het Frans: ‘Juffrouw, mag ik mijn kaart terug?’ Nee. Misschien: ‘Hé, u daar, u gaat er toch niet …’ Ook niet. Nou goed, hoe dan ook, hij was te oud om het verlies van een telefoonkaart iets anders te laten veroorzaken dan een moment van verwarring …

Hij liep weg met in zijn hoofd het begin van een verhaal in de trant van Maurois: een vrouw neemt de telefoonkaart mee die een man haar even daarvoor had geleend … En daarna? Herinnert ze zich hem elke keer dat ze langs de bewuste cel loopt? Nee, dat is te proustiaans. Beter: een buitenlander (hij, Sjoetov) achtervolgt de vrouw om zijn kaart terug te krijgen, roept met zijn vreselijke accent, de vrouw denkt dat ze aangerand wordt en bespuit hem met traangas (variant: schakelt hem uit met een stroomstootwapen) …

Hij was al een flink eind op de boulevard Magenta gevorderd toen een hijgende stem hem riep en vervolgens een hand zijn arm aanraakte. ‘Neem me niet kwalijk, ik heb uw telefoonkaart meegenomen …’

Hij werd verliefd op alles wat Léa was. En alles wat hij van haar zag was als een zin waaraan niets meer verbeterd hoefde te worden. Dat oude leren jasje met zijn versleten voering, een krap jasje dat ten slotte de welvingen van Léa’s lichaam had overgenomen. In het kledingstuk bleven de lijnen van die mooie rondingen zichtbaar ook al hing het in het halletje van het ‘duivenhok’. En dan de schriften van Léa, de wat kinderlijke ijver waarmee de aantekeningen waren geschreven, heel erg Frans, dacht Sjoetov, omdat hij er de bezetenheid in opmerkte om leuk te formuleren. Toch leek voor hem alleen al het zien van die schriften voortaan van levensbelang. En ook die stijve beweging die voor hem als een gedicht was: een arm die Léa in haar slaap ver van zich af op de lakens gooide. Die slanke arm, een hand met vingers die af en toe beefden, als reactie op wat er in het verborgene van een droom gebeurde. Een schoonheid los van dat lichaam, van die zolder vol helder maanlicht, van de wereld van de anderen.

Ja, dat was zijn fout: het verlangen om van Léa te houden zoals je van een gedicht houdt. Op een avond las hij haar dat verhaal van Tsjechov voor: twee besluiteloze geliefden, het weerzien twintig jaar later. Ik hou van je, Nadenka …