Yaşar Kemal

Legende van de berg Ararat

Vertaald uit het Turks door Sytske Breunesse en Irene ’t Hooft

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Deze vertaling is mede mogelijk gemaakt dankzij een bijdrage van het Turkse ministerie van Cultuur en Toerisme

Oorspronkelijke titel Ağridaği Efsanesi, verschenen bij Toros Yayınları

Oorspronkelijke tekst © Yaşar Kemal 1970

Nederlandse vertaling © Sytske Breunesse, Irene ’t Hooft en De Geus bv, Breda 2012

Illustraties binnenwerk © Abidin Dino

Omslagontwerp Robert Nix i.s.m. Rozemarijn Koopmans

Omslagillustratie © Getty Images/National Geografic/Gordon Gahan

isbn 978 90 445 2223 5

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Beknopt overzicht van de Turkse uitspraak:

Alle letters worden uitgesproken. Klinkers worden kort uitgesproken.

Andere letters dan in het Nederlands:

==

Uitspraak

Zoals in

c

==

dzj

John

ç

==

tsj

Tsjech

e

==

e

zes

ğ wordt niet uitgesproken, maar maakt de voorafgaande klinker lang

ı

==

u

de

j

==

zj

journaal

ö

==

eu

deur

ş

==

sj

sjaal

u

==

oe

boek

ü

==

uu

vuur

v

==

w

water

y

==

j

jaar

#

#

Op de helling van de Ararat[1], 4.200 meter hoog, ligt een meer dat het Kruikmeer wordt genoemd. Dit meer is niet groter dan een dorsvloer. Het is heel diep, het lijkt wel een bron. Aan alle zijden wordt het omgeven door messcherpe rode, glinsterende rotsen. Vanaf de rotsen voert een smal, toelopend pad naar het meer. Dit platgetreden pad is van zachte, koperkleurige aarde. Daarin staan hier en daar pollen fris, groen gras. En dan begint het blauw van het meer. Dit is een heel bijzonder blauw. Er is geen water met zo’n blauwe kleur. Het is donker, zacht fluweelblauw.

Wanneer de sneeuw smelt, de lente ontwaakt, en er op de Ararat een grootse, nieuwe natuur losbarst, staan in de laatste sneeuwresten langs de oevers van het meer talrijke kleine, felgekleurde bloempjes. Zelfs het kleinste bloempje schittert al van verre in blauw, rood, geel of purper. Deze bloemen ruiken zo sterk, dat ook het blauwe water van het meer en de koperkleurige aarde van deze geuren zijn doordrongen.

En elk jaar wanneer op de Ararat de lente met haar sterk geurende, felgekleurde bloemen ontwaakt, komen de robuuste herders met hun mooie, weemoedige donkere ogen en hun lange, slanke vingers naar het Kruikmeer. Op de koperkleurige aarde in zijn aloude lentetooi, onder aan de rode rotsen, gooien ze hun vilten capes af en gaan daarop zitten, aan de oever van het meer. Nog voordat de dag is aangebroken, halen ze hun fluit uit hun gordel en onder de flonkerende sterren heffen ze het lied aan van de woede van de Ararat. Van zonsopgang tot zonsondergang spelen ze door. Wanneer de zon ondergaat, komt er een sneeuwwit vogeltje aangevlogen. Het is een lang, spits vogeltje, dat op een zwaluw lijkt. Pijlsnel scheert het over het meer. Het beschrijft grote witte cirkels, die stuk voor stuk terechtkomen in het diepe blauw van het meer. En als de zon onder is, stoppen de fluitspelers met hun spel. Ze steken de fluit in hun gordel en staan op. Dan daalt het vogeltje in volle snelheid als een bliksemschicht neer en slaat met één vleugel in het blauw van het meer. Dit doet het vogeltje drie keer, om daarna weg te vliegen en uit het gezicht te verdwijnen. Hierna gaan ook de herders een voor een stilletjes weg, en worden opgenomen in de duisternis.

[1] De Ararat is met 5137 meter de hoogste berg van het Armeens Hoogland, in Noordoost-Turkije. De berg is een vulkaan, de laatste uitbarsting was in 1840 bij een grote aardbeving. Hierbij werden grote stenen kegels op de hellingen van de berg gevormd. De top van de Ararat is met eeuwige sneeuw bedekt. Ten zuidoosten van deze hoogste top heeft de berg ook een lagere top van 3.896 meter, die van dezelfde basis omhoogrijst en Kleine Ararat wordt genoemd. De Ararat wordt door velen als een heilige berg beschouwd, volgens het Oude Testament zou de Ark van Noach hier na de zondvloed zijn gestrand.

#

Op de oever van het Kruikmeer komen de herders van de Ararat bijeen en spelen hun lied.

#

Al een nacht lang stond er een grijs paard bij de deur van Ahmets huis. Het paard rekte zijn hals alsof hij met zijn opengesperde neusgaten aan het gebarsten hout van de deur snoof. De oude, wijze Sofi met zijn lange sneeuwwitte baard was de eerste die dit paard bij Ahmets deur zag staan. Op het paard lag een met zilver beslagen Circassisch[2] zadel en ook de stijgbeugels waren van gedreven zilver. Sofi liep naar het paard toe, boog zich voorover en bekeek het. De teugels waren omwikkeld met zilverdraad en het voorste deel van het zadel was met goud en parelmoer ingelegd. Onder het zadel, tot aan de staart van het paard, lag een geborduurde vilten paardendeken, die duidelijk met veel zorg was gemaakt. Hierop was een heloranje zon uit lang vervlogen tijden afgebeeld en achter de zon een hoge groene levensboom. Ook op de linkerflank van het paard stonden deze zon en deze levensboom. Sofi had de afbeelding ooit ergens gezien. Het kon weleens het embleem van een beroemde volksstam of clan zijn.

Wat geschrokken, verbaasd en ook angstig stond Sofi enige tijd zonder iets te zeggen bij het paard. Wie zou deze voorname gast zijn, die naar Ahmets huis was gekomen? Sofi bleef maar denken aan dat embleem, maar hij kon er niet op komen van welke stam, van welke bey[3], van welke pasja[4] het zou kunnen zijn. Het embleem joeg hem vrees aan. Zulke tekens brengen altijd ongeluk, ze gaan altijd vergezeld van angst. En Sofi kende het embleem van elke clan in de omgeving. Niemand in deze streek had trouwens zo’n mooi opgetuigd paard.

[2] De Circassiërs zijn een Noord-Kaukasische etnische groep, de term is afgeleid van het Turkse Çerkes (Tsjerkes).

[3] Titel van een heerser of lid van een heersende familie over een bepaalde bevolkingsgroep. Later werd het een aanspreektitel (‘mijnheer’), die achter de voornaam wordt geplaatst.

[4] Lokale vorst, ook titel voor hoogste ambtenaren en militairen in het Osmaanse Rijk. De titel werd toegekend door de sultan.

#

Op een morgen staat er een paard voor Ahmets deur.

#

Het was lente. De sneeuw op de Ararat begon te smelten. De onderkant van de rode rotsen begon zichtbaar te worden; hier en daar kwamen al gele voorjaarsklokjes op. Heel in de verte trok een vlucht kraanvogels met grote vleugelslagen voorbij; ze vlogen in de richting van het Vanmeer.

In de rode gloed van de dageraad was vanuit het huis fluitspel te horen. Sofi kende deze mooie, oude melodie die Ahmets grootvader ook al gespeeld, net als Resul, Ahmets vader … In de hele Ararat, misschien wel op de hele wereld, was er niemand die zo meesterlijk kon fluitspelen als de mannen van dit huis. En als Sofi dit zei, dan was het zo. Want Sofi was de beroemdste fluitspeler van het hele Oosten, van de Kaukasus, Perzië en Turan[5].

Sofi ging wat dichter bij het paard staan. Zo kon hij het embleem beter bekijken. Het leek of het paard met gespitste oren naar het fluitspel in het huis luisterde. Ahmet speelde een heel oud lied. Het ging over de meedogenloze woede van de Ararat. Sofi had dit lied aan alle fluitspelers uit de hele streek geleerd.

Het paard rekte zijn hals naar het geluid van het fluitspel. En Sofi ook … Het was heel lang geleden dat Sofi dit oude lied had gespeeld of gehoord. Hoe was het toch mogelijk dat een fluit de verschrikkelijke woede van zo’n enorme berg kon weergeven, vroeg Sofi zich af. Maar toen bedacht hij dat een mensenkind daar met zijn verstand nooit bij zou kunnen. Hoe kan zo’n slanke fluit zo’n geweldige, brullende berg verbeelden? Zolang er mensen op aarde zijn, zullen ze van alles willen begrijpen: het vliegen van de adelaars, het bouwen van een mierennest, het opkomen en ondergaan van de maan en van de zon, de dood, het leven: alle geheimen willen ze ontrafelen. Ze zullen achter het geheim van het donker en van het licht komen, ja, overal zullen ze achter komen, maar niet achter het geheim van de mens zelf. Dit mysterie zullen ze nooit kunnen doorgronden.

Op de klanken van de fluit kwam de berg in beweging. De ravijnen, de lawines, de vriesnacht, de sterren spatten uiteen. Ook de maan spatte uiteen. En de berg bewoog zich woedend voort, hijgend, zwetend … Als een geweldige reus. Sofi hoorde de Ararat vanuit de diepte ademen. Heel ver weg, midden in de aarde, was een dof gerommel te horen. Ahmet speelde door, het ademen en de woede van de berg werden heftiger. Op zulke ogenblikken legde Sofi zijn oor te luisteren op de grommende aarde. De berg werd steeds bozer, zijn ademhaling versnelde, verhevigde, zijn borst ging nu eens naar beneden, dan weer omhoog, tot de berg barstte en in volle razernij met zijn hele gewicht ter aarde stortte. Daarna heerste er alom stilte en verlatenheid. De wereld was nu helemaal leeg, de Ararat had zich teruggetrokken. De berg had de wolven, de vogels en de mensen meegevoerd; ook de sterren, de maan, de zon, de wind, de regen, de sneeuw en de bloemen had hij meegenomen. Zelfs de gazellen die de woestijnen bevolkten, waren verdwenen. En hij had een lege en verlaten wereld achtergelaten, die in de melodie van de fluit verstarde …

En toen kwam plotseling, voor de ogen van Sofi, de wereld met al zijn bloemen, sterren, geuren, met zijn stroompjes vol forellen, zijn woestijnen met gazellen, weer tot leven. Ook het paard dat daar voor hem stond, was veranderd; de zon op de vilten deken van het paard was feller, de levensboom had zijn bladeren afgeworpen en stond nu in bloei.

Het fluitspel was opgehouden. Als een helrode schijf verscheen de zon achter de top van de Ararat.

Sofi kwam weer tot zichzelf. Hij keek naar het paard, en toen naar de deur. Het huis van Ahmet stond aan de voet van een rots. Het was gebouwd van onbewerkte rode keien, het had een brede deur en maar één raam.

Het paard hief zijn hoofd op en keek met grote, droevige ogen naar Sofi. Een onbestemde angst bekroop Sofi en hij riep: ‘Ahmet, Ahmet.’

Ahmet herkende Sofi’s stem, hij liep naar de deur, opende hem en zei: ‘Kom binnen, oom[6].’

Toen Ahmet het paard zag, was hij verbaasd. Hij keek naar het paard, en toen naar Sofi.

Sofi vroeg: ‘Wie is jouw gast, Ahmet? Heb je hem al verwelkomd?’

‘Ik heb geen gast’, antwoordde Ahmet.

Beiden keken naar het paard. Het paard liep weg, maakte een rondje om het huis heen en kwam weer bij de deur staan. Het was een lang, breed paard, met rechtopstaande, spits toelopende oren. Het hief zijn hoofd op, alsof het wilde hinniken, maar deed dat niet.

Sofi verzonk in gedachten. Ook Ahmet dacht na.

‘Het lot heeft jou dit paard toegewezen’, zei Sofi.

‘Zo is het’, zei Ahmet. ‘Want het paard is naar mijn huis gekomen en is daar blijven staan. Maar van wie is dit paard?’

Sofi antwoordde: ‘Het embleem op de paardendeken heb ik vroeger ooit weleens gezien. Het moet wel van een indrukwekkende clan zijn. Maar van wie dit paard ook moge zijn, nu is het van jou. Het is als een geschenk van God naar je huis gekomen.’

‘Van God …’ zei Ahmet.

Maar betekende dit nu vreugde of ellende?

De schaduw die over Ahmets gezicht viel, ontging Sofi niet.

‘Van wie dit paard ook moge zijn, het is nu van jou. Maar toch … dat embleem komt me bekend voor. Het stamt uit oude tijden.’

Een paard met zo’n tuigage kon niet het paard van zomaar iemand zijn.

‘Denk er niet te lang over, neem het paard mee naar die weg daar beneden en laat het daar achter. Als het paard dan weer aan je deur komt, moet je het nog eens naar die plek brengen. Dat moet je drie keer doen’, zei Sofi. ‘Als het paard ook dan weer terugkomt, is het van jou. En of de eigenaar van het paard nu een bey is, een pasja, een Osmaanse sultan, een Perzische sjah, of zelfs Köroğlu[7], dit paard moet je niet teruggeven, nooit, al kost het jou je kop.’

[5] Politiek toekomstbeeld (ideologische term) waarin de Turkse volken verenigd zouden worden in één politieke, culturele eenheid.

[6] Turks: dayı. Deze term (oom: moedersbroer) wordt ook gebruikt om oudere mannen aan te spreken.

[7] Legendarische bandiet, die het kwaad wilde wreken. De legende is heel oud en is bekend in de Turkse orale traditie. De held Köroğlu (letterlijk: zoon van een blinde man) wordt voorgesteld als een soort Robin Hood.