Caterina Bonvicini

De trage glimlach

Vertaald uit het Italiaans door Manon Smits

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Deze vertaling is mede mogelijk gemaakt dankzij een bijdrage van het Italiaanse ministerie van Buitenlandse Zaken in samenwerking met het Italiaans Cultureel Instituut te Amsterdam

Oorspronkelijke titel Il sorriso lento, verschenen bij Garzanti Libri s.p.a., Italië

This edition was published in agreement with pnla/Piergiorgio Nicolazzini Literary Agency

Oorspronkelijke tekst © Caterina Bonvicini, 2010

Nederlandse vertaling © Manon Smits en De Geus bv, Breda 2012

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Getty Images/Alys Tomlinson

isbn 978 90 445 2224 2

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, microfilm of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Voor mijn oude vrienden in Bologna,

ter nagedachtenis aan onze Gioia

Ja, dat was het, zonder weg terug.

Alle wezenlijke situaties in het leven zijn zonder weg terug. Om mens te worden moet men zich daar ten volle van bewust zijn. Tot op de bodem. Zonder te smokkelen. Zonder te doen of je het niet ziet. De moderne mens smokkelt. Hij probeert alle mijlpalen te omzeilen en zonder betaling door het leven te wandelen tot aan de dood.[1]

milan kundera, De grap

[1]De vertaling van het fragment is van de hand van Jana Beranová (Ambo|Anthos, Amsterdam 2002).

Met speciale dank aan Cristina Zavalloni en haar stem, die me gezelschap hield tijdens het schrijven van deze roman.

deel een

In de eerste persoon (meervoud)

1

Een paar dagen geleden ben ik haar moeder gaan opzoeken. Terwijl we in de tuin zaten, kwam ze ineens met een beeld dat me de adem deed stokken. Alleen zij kon zulke nauwkeurige woorden bedenken. ‘Haar trage glimlach’, zei ze.

Dat klopt precies. Want haar glimlach opende zich heel geleidelijk. Het was een proces dat slechts een paar tellen in beslag nam, maar wel een heel eigen tempo kende. Haar ogen vernauwden zich, haar wenkbrauwen werden opgetrokken, haar jukbeenderen kwamen omhoog: alles vormde een harmonisch geheel, en die harmonie vereiste dat haar hele gezicht er geleidelijk aan bij betrokken werd. Je hebt monden die van het ene op het andere moment in een lach schieten, gezichten die zich in één tel transformeren, uitdrukkingen die als bij bliksemslag tevoorschijn komen. Zo niet bij Lisa, zij had een trage glimlach.

Haar echte lach was weer een heel ander verhaal. In onze vriendenkring hadden we die zelfs een bijnaam gegeven. ‘De schater’ noemden we hem, omdat hij zo krachtig was. Hij bevatte al haar energie, haar autonomie, haar vrijheidsdrang, haar koppigheid, haar passie. Er was werkelijk niets traags aan. Het was eerder een galop.

Elke lach heeft zijn eigen geluid. Het is een soort klankidentiteit. Als ik aan iemands lach denk, reproduceer ik die in mijn hoofd als een stuk muziek, en meteen komt de herkenning: dat is die persoon, en niemand anders.

Het was het eerste wat ik ben kwijtgeraakt. Ineens haperde mijn natuurlijke recorder. Dat maakte me gek van woede: ik zocht de schater in mijn akoestische geheugen maar ik kon hem niet meer vinden. Hoe kan dat nou? Ik heb hem miljoenen keren gehoord. Maar niks. Het had geen zin om me in te spannen, de ene na de andere toon te proberen, ritmes uit te testen, ik kwam niet eens in de buurt. Verdwenen. Ik moest me overgeven aan de technologie, me verlaten op een filmpje op mijn mobiel, op een dvd of een oud bandje van mijn antwoordapparaat dat al mijn verhuizingen had doorstaan. Ik wilde hem echter zélf terugvinden, de schater. Ik zal pas rust hebben, dacht ik, als ik die weer hoor.

Dus ging ik zitten wachten. Ik concentreerde me op een foto van haar – die haar trage glimlach weergaf, maar zonder de traagheid waarmee hij tot stand kwam – en wachtte. Hij komt vanzelf, dacht ik, vroeg of laat. Op een middag, bij haar thuis – bij haar thuis zonder haar – werd ik ineens diep getroffen door een woord. Het stond op de billen van haar zoontje. Hij kon al kruipen en sjouwde zonder het te beseffen rond met dat ene woord, dat achter op zijn rode broekje gedrukt stond. lach. Nu hoor ik hem, dacht ik, dit is het juiste moment. Als ik me op het achterste van haar zoontje concentreer, hoor ik hem. Toen begon hij te huilen, hij werd opgepakt en het woord verdween in iemands hand. Hij werd gesust, ik raakte afgeleid.

Op de universiteit hadden we een bijna neoplatoonse theorie bedacht. Volgens ons huilde je vanuit je kin. ‘Je kin barst uit’, zeiden we.

Zodra er verdriet in de lucht hing, checkten we elkaars gezicht vanaf de neus omlaag. Lisa had een langwerpig gezicht en zo’n wilskrachtige kin die zich als een soort kloppend hart aanpaste aan haar stemming. Voordat ze ging huilen begon hij zenuwachtig te bewegen, alsof ze haar mond spoelde met verdriet. Daarna kwam de samentrekking, en als een hardloper die zich concentreert op de start kromp haar kin dan ineen, zodat er allemaal kuiltjes in kwamen. Alles begon daar.

Ze had een brede, sensuele mond. Een dunne bovenlip die werd strakgetrokken, waardoor haar tandvlees zichtbaar werd en haar tanden ontbloot werden. Haar onderlip daarentegen was geheimzinniger. Vlezig, expressief, weifelend tussen blijdschap en verdriet: die kwam overeen met de andere kant van haar karakter. Ze gebruikte hem om uitdrukking te geven aan haar verbazing, als er iets niet klopte, alles wat niet kon worden vereenvoudigd in een glimlach.

Eén keer hebben we samen gezoend. We waren tweeëntwintig. Aangezien we met mannen alleen maar ellende hadden en wij tweeën ons juist heel goed voelden bij elkaar, waren we ervan overtuigd dat we lesbisch waren. Dat wilden we uitproberen.

Dus op een avond kleedden we ons mooi aan, in onze gebloemde jurkjes met decolleté, en met netkousen – want in die periode waren we daar gek op – schoenen met hoge hakken en een riempje. Helemaal opgedirkt, de haren netjes, hevig geparfumeerd. ‘Eens kijken wat er gebeurt’, zeiden we.

Ze kwam me om acht uur ophalen met haar Fiatje 500, we wilden het helemaal goed doen. We gingen eten in een restaurantje in de Via del Pratello, dat we zorgvuldig hadden gekozen. In feite gingen we altijd daarheen, maar voor ons gevoel moest de avond worden opgebouwd als iets heel speciaals. We bestelden een schaal met crostini – de gebruikelijke schaal met crostini – al aarzelden we even over de knoflook. Lachend keurden we de knoflook goed. We hadden zin in bier, maar toen voelden we ons schuldig, bier leek wat te armzalig, dus bestelden we een fles wijn. We proefden destijds nog niet het verschil tussen een goede rode en goedkoop bocht, god weet wat we hebben gedronken.

We zaten als vanouds te kletsen, daar hoefden we ons best niet voor te doen. Maar toen we de rekening wilden vragen, realiseerden we ons ineens dat we elkaar een beetje moesten versieren. Alleen schoten we steeds in de lach. Zo stelden we vast dat we er nog niet klaar voor waren. Dus bestelden we een kruidenbitter met ijs. ‘We moeten ons vrij voelen’, zeiden we. ‘We moeten de remmingen wegnemen.’

We zopen ons een stuk in de kraag. Op de terugweg liepen we zwalkend onder de zuilengalerijen. Bologna was scheef. Niet alleen de torens helden over, maar ook de zuilen, de bogen en de gebouwen. De roosvensters van de San Francesco-kerk, zwevend in het niets, sneden plakjes hemel uit; op de plaats van de ramen zagen we wolken en schuine schijnsels maan. Misschien zagen we het goed, of misschien ook niet. Maar we liepen hand in hand. En we zochten de auto. ‘Waar hebben we hem ook alweer neergezet?’ ‘Al sla je me dood.’

Na een lange zoektocht, die misschien wel een excuus was om een wandeling te maken, sloten we ons op in haar Cinquecento. Het was een uur of twee, drie ’s nachts. Vanaf de twee zitplaatsen probeerden we vooroverschommelend onze gezichten bij elkaar te brengen. Maar zodra onze blikken elkaar kruisten, barstten we weer in lachen uit. We kregen het echt niet voor elkaar. Uiteindelijk besloten we dat we tot drie zouden tellen. Echt met de vingers: duim, wijsvinger, middelvinger. Een, twee, en drie. Er klonk ook nog een ‘ja’, in koor.

We zoenden meer dan een uur lang. We waren geboeid door de harmonie. Het was de fijnste zoen van ons leven. Alleen was het een pure zoen, er was totaal niks erotisch aan, in de verste verte niet. Daar moesten we nota van nemen. ‘Misschien zijn we toch niet lesbisch.’ ‘Jammer.’ ‘Ja.’

Niettemin zijn we elkaar nog een week lang complimentjes blijven geven. Lisa kwam elke dag bij mij thuis studeren. Ze verscheen in haar joggingpak, met een elastiekje om haar wat viezige haar, sneakers en badstof sokken. Ik deed in min of meer hetzelfde kloffie de deur voor haar open. We gaven elkaar meteen een hand: ‘Tjonge, jij zoent echt geweldig.’ ‘Jij ook, gefeliciteerd.’ Vervolgens sloten we ons op in de keuken en begonnen we elkaar te overhoren: ‘Wie was er keizer van 211 tot 217?’

‘De keukensessies’ noemden we die. Aanvankelijk zaten we aan die mdf-tafel tegen de groene wandtegels te studeren voor onze tentamens aan de universiteit. Later, toen we de tentamens en de universiteit achter de rug hadden, bleef de keuken. Maar nu bevatte die ons hele leven, dat voortdurend in beweging was.

We trokken een biertje open, bestelden een pizza – meestal met ui – en begonnen te praten, praten, praten. Het hele huis was doordrenkt van een hevige uiengeur, ook de woonkamer en de gang, maar wij vonden die lekker ruiken. Het was de geur van onze intimiteit.

De intimiteit van kletsen in de badkamer, terwijl je zat te plassen. Dat kon gebeuren omdat we geen tijd wilden verliezen, niet eens twee minuten op de wc, we hadden elkaar te veel te vertellen, telkens weer. En het had niets geforceerds, het had niets werktuiglijks, we bleven naar elkaar hunkeren, ook na vele jaren.

De badkamer diende ook om elkaar iets te vertellen, nog voor er woorden aan te pas kwamen. Als een van de twee een kanten slipje liet zakken en haar rokje optrok omdat er nylonkousen onder zaten, dan was er een prangende kwestie te bespreken. We keken elkaar aan en barstten in lachen uit. ‘Zo, waar ga jij straks naartoe?’ ‘Wacht even, ik zal het je zo meteen allemaal vertellen.’

Als onze onderbroeken daarentegen waren verkleurd door te veel wasbeurten, met wat losse naden, als we sokken droegen en de afdruk van het elastiek in onze enkels gedrukt zat, dan kon het onderwerp van die dag het werk zijn, of de familie, of onze wensen en angsten voor de toekomst.

Het was een passionele vriendschap, zeker. Er schuilde een wederzijdse aantrekkingskracht onder, maar dan diepgaand, langdurig. Een beetje zoals haar manier van lopen, de voetstappen die ik nu nog steeds hoor als ik weer in dat huis kom, die zwierige tred. Soms hoor ik hem in de hal: dat is zij die binnenkomt. Dan loop ik naar de keuken, ga zitten en staar naar de lege plek. Ik steek mijn arm uit en draai mijn hand om, in afwachting. Ik doe mijn ogen dicht en probeer haar vingers te voelen, even lang als haar tred, die de mijne aanraken. Soms lukt het, soms werkt het echt.

Dat zo geliefde huis, dat eigenlijk het huis van mijn vader was, is op een gegeven moment verlaten. Ik verhuisde naar een klein appartementje in het centrum, achter de Piazza Maggiore, en zij ging met haar vriend samenwonen in de Via Mazzini. Er waren geen keukens meer, we hadden allebei alleen een kookhoek. En dus verplaatsten we onze keukensessies naar de woonkamer en naar haar terras. We doordrenkten de nieuwe muren met ui. In wezen was er niets veranderd. Ook de badkamers, die anders waren, vertelden ons dezelfde dingen: nylonkousen of sokken, kanten slipjes of afgedragen katoenen onderbroeken. We zagen elkaar wat minder, maar we bleven huilen met de kin, en lachen om alles, in galop.

Toen kwam er een ommekeer. We waren net dertig jaar geworden, op de kop af dertig. Lisa stond op het punt om te gaan trouwen en ik was net gedumpt door mijn vriend. Aangezien zij een huis zou gaan kopen en zich naast een hypotheek geen huur kon veroorloven, stelde ik voor dat ze bij mij zou intrekken. En zo hebben we een jaar lang samengewoond. Met z’n drieën. Wij en haar vriend. ‘De commune’ noemden we het.

Misschien zijn we ook wel even bang geweest. Vlak voordat we ons aan die nieuwe, intieme situatie waagden – op ons dertigste, niet op ons twintigste – hebben we ons een heleboel afgevraagd. Zal dit het einde van onze vriendschap betekenen? Zullen we ruzie krijgen? Wie weet.

Tien maanden lang was alles voor gezamenlijk gebruik: beddengoed, handdoeken, kleren, zeep, speeksel, zweet, etenswaren, tijdstippen. Niemand was bezitterig op zijn eigen spullen, alles werd onverschillig, of zelfs opgetogen, aan het grote geheel toegevoegd. Als we thuiskwamen van het werk begon het aperitief. We praatten alle drie tegelijk, de intimiteit met Lisa uitgebreid tot het stel, de intimiteit van het stel uitgebreid tot mij. Af en toe gingen we ieder voor zich de deur uit, andere keren aten we samen, weer andere keren nodigden we mensen uit, we hadden dezelfde vriendenkring. Maar voordat we naar bed gingen, was er altijd het laatste praatje.

In die periode had Lisa de manie om zelf yoghurt te maken, ze bereidde een smerig, stinkend goedje met melkzuurbacteriën. Dit is het beeld wat ik in mijn hoofd heb: zij staat in haar pyjama in de keuken in een witte brij te roeren. Intussen zaten wij, haar vriend en ik, bij het raam een sigaretje te roken.

Er waren ook ingewikkelde aspecten, maar dat kon ons niets schelen. Sterker nog, daar hadden we lol in. Uit hoffelijkheid sliep haar vriend op de wat ongemakkelijke bank. Lisa en ik sliepen in het grote bed, samen met mijn hond. Die soms genoeg kreeg van alle drukte en zich dan geërgerd bij de andere man in de woonkamer voegde. Alberto keek tot laat tv, of hij zat te lezen, of hij luisterde muziek met de koptelefoon op. Wij niet, wij waren altijd eerder moe. Dan doken we snel onder het dekbed, deden het licht uit, vertelden elkaar fluisterend nog wat, wensten elkaar dan met onze voeten welterusten en vielen in slaap.

Ze vreeën wanneer ik weg was, als twee geheime minnaars. Dat wist ik omdat ze me dan vroegen hoe laat ik thuiskwam. ‘Pas na middernacht,’ antwoordde ik, ‘wees gerust.’ En ik vertrok met een knipoog.

In die tijd had ik een relatie met een getrouwde man, uit een andere stad. In de weekenden was ik vaak weg. Als hij bij mij langskwam, maakten zij zich uit de voeten. Dan gingen ze in een buitenhuis slapen en legden ze een briefje voor me op tafel: ‘Het huis is schoon en er is een voorraad bier en hapjes. Veel plezier en ontspanning met je liefste. Een dikke knuffel, alsof we bij je zijn. We houden van je.’

Begin september trouwden ze. Ze kozen voor Romagna, een klein kerkje op het platteland en een agriturismo. Het was een bijzondere bruiloft, anders dan andere. Misschien omdat ze hadden besloten een aantal boerentradities in ere te houden, die geluk zouden brengen.

Dus maakte de bruid haar opwachting bij het restaurant in een kruiwagen, geduwd door haar man. Het zag er zo lief uit zoals ze daar zat, met haar voeten eroverheen bungelend. Ze lachte zich slap, bedolven door haar witte jurk. Zo op het eerste oog had het iets ongerijmds. In feite bezat Lisa een klassieke schoonheid – waarvan ze zich maar al te zeer onbewust was – waardoor ze meer verbonden leek met de kunst dan met de aarde. Ze deed denken aan onsterfelijke dingen, niet aan de cycli van de natuur. Haar ogen bijvoorbeeld leken wel door Giotto geschilderd: ze waren langwerpig en zo blauw als de fresco’s in de Scrovegni-kapel van Padua. En haar profiel was Renaissance. Nu ze ook nog haar haar had opgestoken, leek ze zo uit een vijftiende-eeuws schilderij te zijn gestapt. Maar dat kon haar niets schelen, en ze had de grootste lol daar in die kruiwagen.

Vervolgens kwam de boomstam. Die moest de bruidegom eerst doorzagen, en dan pas kon het feest beginnen. Dat werd dus een ramp, want die boomstam gaf niet mee. Alberto stond zich een ongeluk te zagen, nat van het zweet, maar het leverde niets op. Een kerf in de schors, meer niet. Lisa begon haar geduld te verliezen. Ze glimlachte nog wel onder haar kapsel, terwijl ze liep te ijsberen, maar ze had het helemaal gehad met Romagna en zijn tradities. ‘Wat een gedoe met die boomstam.’ De gasten konden er in het begin nog om lachen, maar uiteindelijk werden zij het ook beu. Ze wilden gaan zitten, gaan eten en drinken. Maar nee. Ze moesten wachten op die stam, die wist van geen wijken. Ik begon me al zorgen te maken, want ik wist hoe Lisa was – direct, kort lontje. Straks wordt ze nog kwaad. O jee. Maar toen kwam er een kettingzaag en deed de stam eindelijk wat hij moest doen.

Wat waren we vrolijk. We zongen, we dansten op blote voeten, we proostten. En we lachten om alles. Toen we voor de kerk op haar hadden staan wachten, kwam er een auto aanrijden die met strikken was versierd. ‘Daar zal je haar hebben.’ Maar het was een grap. Er stapte een vriend van Alberto uit, een beer van een vent verkleed als bruid, met een witte jurk en een blonde pruik. Wat een goeie. Niemand bracht een pruik in verband met chemotherapie.

Een pruik die Lisa overigens weinig zou dragen. Ze zette liever een wollen muts op, om die vervolgens af te doen en haar hoofd te laten zoals het was, ook in een restaurant. Het leek of ze wilde zeggen: ik heb wel ergere problemen. Ik heb net een kind gekregen, wat zal ik me druk maken om mijn haar?

Later, tegen februari, veranderde ze van idee. Ze koos een nonchalant kapsel, helemaal in laagjes, in een natuurlijk blond dat op haar eigen kleur leek. Maar wij, haar vrienden, hebben haar maar één avond zo gezien. Het was trouwens ook al meteen helemaal verkeerd begonnen. Terwijl haar werd uitgelegd hoe ze die pruik moest opzetten – met twee handen, plop, heel simpel – barstte Lisa in tranen uit, midden in de winkel. Want ze had geen twee handen. Haar linkerarm was verlamd door de uitzaaiing in haar hersenen. ‘Met één hand krijg ik het nooit voor elkaar’, zei ze. ‘Héél simpel, nou, echt niet!’

Soms realiseer ik me dat ik aan de jeugd terugdenk als een oude vrouw. Alsof ik geen vierendertig ben. Ik heb het idee dat het heel lang geleden is. Misschien omdat ik het nooit een fijne tijd heb gevonden, mijn jeugd. Ik begreep hem niet, denk ik. Maar nu overkomt me iets vreemds: ik heb zin om hem te idealiseren.

De glorieuze tijd als twintigers, denk ik dan. Maar eigenlijk was er niets glorieus aan. Het was een kloteleeftijd, met af en toe een moment van extase. En die extase kwam voort uit het feit dat we de gevolgen niet kenden. We wisten niet dat je later alles moet aflossen, betalen, betalen, en nog eens betalen, angstaanjagende toeslagen voor alles wat je beleeft en niet beleeft.

In ons persoonlijke vocabulaire had die straffeloze extase een naam. ‘De kolder’ heette die. Vaak kwam de scooter eraan te pas. De hele nacht rondrijden op de Vespa, met z’n tweeën, zonder helm, met allebei dezelfde kleren aan. We hebben er nog een foto van: spijkerhesje en een wit T-shirt. Een foto die bij de rand van onze minirokjes was afgeknipt omdat we niet tevreden waren over onze dijen. We waren niet tevreden.

Bij de scooter hoorde ook de kreet. Dat kon een brutale uitroep zijn in de richting van de voorbijgangers terwijl wij god weet waarnaartoe scheurden, of het was een schreeuw van angst. Maar dan wel een onbewuste angst, die niets te maken had met echte angst. Het waren bevrijdende kreten, als op de kermis. Bijvoorbeeld in Rome, toen we op een geleende scooter de tunnels van de Lungotevere namen, totaal onvoorbereid, terwijl de auto’s in volle vaart langs ons heen raasden en wij, twee bliksemschichten, ons in de tunnel stortten als in het onbekende. We hadden geen flauw idee van het onbekende.

We schreeuwden ons de longen uit het lijf – Aaaah – alsof we in een achtbaan zaten. Voorovergebogen door de wind en de snelheid, leek het gewoon een weddenschap. Zullen we het einde halen? Het tegendeel leek ons onmogelijk. We waren zo onsterfelijk.

En er was de alcohol. De kolder was altijd een beetje een aangeschoten geluksgevoel. Misschien was het, als je er goed over nadenkt, eerder een ongeluksgevoel. Maar wij bedekten dat met een laagje verrukking. Ook al stelde onze losbandigheid eigenlijk bar weinig voor.

We gingen naar de Piazza Verdi om hasj te kopen, maar vervolgens wisten we niet hoe je een joint moest draaien. ‘En nu? Hoe moet dat?’ Dus gingen we weer de deur uit, op zoek naar iemand die ons wilde helpen. Maar we vonden het te gênant om te vragen. ‘Wat een afgang, dat kan echt niet.’

Dus met onze marok op zak, waar we niet van gerookt hadden, gingen we dan maar op zoek naar een brioche. In Bologna had je altijd wel een bar die nog open was, ook om vier uur ’s nachts. ‘Met chocoladevulling, alstublieft.’ We gingen op een stoepje zitten, maakten de papieren zak open en besmeurden onze neus en broek met poedersuiker.

Eén keer zijn we stomdronken met z’n tweeën bij dezelfde man in bed beland. Maar we waren te naïef om ook maar iets klaar te spelen. We vielen gewoon in slaap. Hij kuste degene die nog wakker was, terwijl de ander al lag te snurken. Het volgende moment lagen we allebei te snurken: zo eindigde het.

We vonden het prettiger om de jongens uit te wisselen. Daarbij gaven we elkaar ook aanwijzingen. Hoe praktisch vrouwen wel niet kunnen zijn. ‘Je moet hem nooit in je mond nemen, hij smaakt heel zuur.’ ‘Bedankt voor de tip.’ We wisten niet wat een orgasme was.

In een tijdschrift hadden we gelezen dat je dat pas op je vijfendertigste kon krijgen, en zo kregen we weer een nieuwe gevleugelde uitspraak. ‘Binnenkort zijn we vijfendertig’, zeiden we. Daar moesten we heel erg om lachen. Zij is op haar drieëndertigste gestorven.

Op een middag hadden we ontdekt wat het was, een orgasme. We lagen nog in bed, in de armen van onze respectievelijke vriendjes, onze ogen afdwalend naar het plafond, en meteen al dachten we: Dat moet ik meteen aan Lisa vertellen. Dat moet ik meteen aan Clara vertellen. Door een wonderlijk toeval overkwam het ons op dezelfde zaterdagmiddag. Op maandag troffen we elkaar voor een dringende keukensessie. ‘Twee biertjes en twee pizza met ui, alstublieft.’ Gelukkig bleek dat tijdschrift vol onzin te staan. Binnenkort zijn we vijfendertig? Wij waren vierentwintig, joechei! ‘Gefeliciteerd’, we schudden elkaar de hand. ‘Hartelijk gefeliciteerd.’

We hadden de manie om elkaar te prijzen. Het sleutelwoord was ‘geweldig’. Dat moest heel nadrukkelijk worden uitgesproken, lettergreep voor lettergreep. ‘Ge-wel-dig’, zo dus. Het was een methode die we hadden verzonnen om onze momenten van onzekerheid te overwinnen.

Op een gegeven moment begonnen we elkaar zelfs te feliciteren met de onbenulligste dingen. Expres. Het werkte aanmoedigend als we om onszelf lachten. Als de een bijvoorbeeld haar veters strikte, zei de ander: ‘Wauw, je bent geweldig. Je hebt je veters echt supergoed gestrikt.’ Als we het op die ironische manier gebruikten was het nog doeltreffender. Dan werd elke angst de kop in gedrukt.

En op ons twintigste hadden we er daar een heleboel van, angsten. We waren roekeloos, akkoord, en onverantwoordelijk, maar we waren doodsbang voor de toekomst, want die was te onbepaald. Soms hadden we het idee dat al onze wensen in vervulling konden gaan, ook als ze met elkaar in tegenspraak waren; andere keren waren we ervan overtuigd dat we niets te verwachten hadden. We vinden nooit werk, we komen nooit de juiste man tegen, we komen nergens. En dan trad het ironisch gebruikte compliment in werking: ‘Maar jij bent geweldig (in veters strikken).’

Er was ook een variant die speciaal was bedoeld voor als we ineens onzeker waren over onze vrouwelijkheid: ‘Je bent bloedmooi.’ Ons gezicht had nog geen eigen intensiteit gevonden, onze verleidingstechniek was nog onhandig, we stonden wel met twee benen op de grond, maar we wisten nog niet wat we daarmee aan moesten. We hadden nog geen mimiekrimpels, akkoord, maar we hadden ook nog geen mimiek. Onze spieren waren nog fit, maar we wisten niet hoe we ons moesten bewegen. Ons lichaam was nieuw, het was er alleen voor ons, en we misten de rest. En dus beklaagden we ons. We zijn dik. We zijn lelijk. Al die pukkels.

Pas toen we eind twintig waren begonnen we het te begrijpen. Op een gegeven moment hoefden we niet meer tegen elkaar te zeggen: ‘Je bent bloedmooi.’ Dat wil zeggen, we gingen er wel mee door, vooral in tegengestelde zin – op ironische wijze – wanneer een van ons in een dip zat, als we ons down voelden of zelfs depri, als we ongewassen haar hadden, geen goed teken, als we wallen onder de ogen hadden van vermoeidheid, als we geen puf meer hadden om in de smaak te vallen, ons aan te kleden, ons te wassen, te verleiden, te beminnen, te leven. Op die momenten, ja, ‘Je bent bloedmooi’ als je diep in de put zat – om lachend weer boven te komen. Maar we hadden het steeds minder nodig. We hadden inmiddels geleerd dat sensualiteit iets anders is, iets meer onderhuids. Dus liepen we ondanks alles nog best zelfbewust rond. En gebruikten we het ‘geweldig’ alleen nog voor de tegenslagen van het leven, de echte. ‘Heb je een hoop frustraties op je werk? Sla je je erdoorheen? Ga je er weer tegenaan? Nou, je bent geweldig.’

Maar niemand had verwacht dat die formule ook zo’n dramatische kant zou krijgen. Het was winter. Op een avond vertelde ze me dat het haar was gelukt haar veters te strikken. Wat betekende dat ze zich moest bukken, de knoop moest leggen met één hand, eentje maar, haar rug weer rechten zonder uit balans te raken en zonder te vallen, leunend op één been, eentje maar. Ze glimlachte naar me en richtte haar wijsvinger op me. Dat was een kenmerkend gebaar van haar, die priemende wijsvinger. ‘De priemer’ noemden we die. Ze verwachtte een reactie, ze wilde dat ene. Het codewoord, dat altijd zo geruststellend was geweest, en dat nu elke norm overschreed, en alle grenzen ervan aantoonde, de voorstelbare en de onvoorstelbare, waardoor elke zekerheid werd weggevaagd. Ik haalde diep adem: ‘Geweldig’, zei ik. En zij lachte: ‘Niet te geloven, nu is veterstrikken ineens echt een prestatie geworden.’

Naarmate we ouder werden veranderde onze dialoog. De uitwisseling was minder direct, we voelden niet langer de behoefte aan expliciete of vulgaire details. Als er duidelijkheid vereist was spaarden we elkaar niet, maar we werden nu gedreven door een andere nieuwsgierigheid, een subtielere, zou ik zeggen. We probeerden de wereld te begrijpen: door middel van gevoelens en verlangens, frustraties en fantasieën.

Bij complicaties raakten we ook weleens de weg kwijt. Bijvoorbeeld in theorieën, die wel volwassen waren maar niet genoeg, anders waren het geen theorieën geweest. In vragen, die de kern benaderden zonder hem ooit echt te raken. Zeer in beslag genomen door onze zoektocht, die niet altijd zin had. Ach ja, dat was de leeftijd. De leeftijd die ik nu nog steeds heb. En Lisa niet.

Op een avond vierden we echter de tijd. Het was januari 2004 en wij proostten op ons eerste grote jubileum. Tien jaar vriendschap. In feite kenden we elkaar al langer, al vanaf het lyceum – toen zij me liet afkijken van haar vertalingen uit het Latijn en Grieks, zodat ik een acht kreeg terwijl ik er zelf niets van bakte – maar die jaren telden niet, vonden we. En ook 1993 telde niet, ook al ontbeten we toen al elke dag samen voordat we naar de universiteit gingen, in een bar in de Via Zamboni, ‘een cappuccino en een brioche met honing, alstublieft’. Nee. Toen was de liefde nog niet echt losgebarsten. Dus hadden we gekozen voor januari 1994, een datum waarover geen discussie mogelijk was. Zo zaten we in elkaar, allebei heel precies.

Maar met al onze precisie hadden we tien jaar later dan ook echt wat te vieren. We zeiden: ‘Op naar de twintig jaar’ – en we proostten – ‘en dan op naar de dertig’ – en we proostten – ‘en dan op naar de veertig.’ Zo overtuigd van onze decennia. En we zagen onszelf al als oude vrouwtjes, nog altijd proostend.

We dachten terug aan die zoen. ‘Om je dood te lachen,’ zeiden we, ‘wat waren we toen toch jong.’ We hadden absoluut niet in de gaten dat we dat nog steeds waren. Sterker nog, we hadden het idee dat we de last van het leven met ons meedroegen, vrijwel in zijn totaliteit.

Wat me vandaag bijblijft, in zijn totaliteit, is dit: volgens mij is het niet het leven geweest dat ons heeft onderbroken. In de grote discontinuïteit die je tegenkomt, het ene na het andere decennium, met droefheden en teleurstellingen, bijstellingen en plotselinge verwijderingen, waren wij in wezen een uitzondering. We hielden regelrecht van elkaar, van begin tot eind. Zonder ooit enige inzinking.

Al met al was het iets heel eenvoudigs. We kwamen elkaar tegen, we kozen elkaar, we luisterden naar elkaar, we begrepen elkaar. En die eenvoud doet me versteld staan. Lisa was helemaal geen eenvoudig iemand. En ik evenmin. Maar toch. We hadden het niet eens in de gaten, denk ik. Als we tegen elkaar hadden gezegd: ‘Dit is wel heel eenvoudig’, dan hadden we er misschien niet in geloofd. In onze ogen was vriendschap juist gebaseerd op het tegenovergestelde, op complexiteit, op nuance, op een vraag in een vraag, die je samen moest zien te doorgronden.

Maar nee. Als ik er even van een afstand naar kijk – ik, die nog kan kijken – als ik het geheel dat me rest analyseer – tja, dan ben ik sprakeloos. Er zijn geen knopen te ontwarren. Er zijn geen puzzelstukjes die op hun plaats moeten worden gelegd. Er zijn geen raadsels. We waren er gewoon.

Zo ben ik erachter gekomen dat opgeloste zaken pijnlijker zijn dan de onopgeloste. Ik hoefde niets te proberen te doorgronden. Er was geen enkele inspanning die ik kon verrichten. Niets om uit elkaar te halen en weer in elkaar te zetten om enige verlichting te vinden. Lisa ging dood, en ik bleef roerloos achter.

Op een gegeven moment realiseerde ik me dat mijn roerloosheid te veel weghad van de hare. Als reactie op haar afwezigheid was ik ook afwezig geworden. Natuurlijk probeerde ik wel in beweging te komen, maar alles werd gereduceerd tot een onuitputtelijke redenering over haar einde, naakt en rauw, misschien omdat dat het enige grote mysterie was dat ze voor me had achtergelaten. En dus wentelde ik me in de leegte. En ik merkte dat ik zelf steeds leger werd, exponentieel leeg.

Toen zette ik echter een stap. Ik begon de dood te bekijken vanaf de enige kant waarvandaan ik hem kon bekijken, namelijk vanaf de kant van het leven.

Maar dat was niet gemakkelijk. Ook niet omdat die twee meteen vanaf het begin nauw verweven waren met elkaar. Het nieuws van haar ziekte bijvoorbeeld was op hetzelfde moment gekomen als het nieuws van de geboorte van haar zoontje. Hij weegt bijna twee kilo, Lisa heeft drie uitzaaiingen in haar hersenen, hij is achtenveertig centimeter lang, tijdens de keizersnee hebben ze een eierstok bij haar weggehaald, hij ligt in de couveuse maar hij doet het goed, misschien zit de primaire tumor in haar lever, hij heeft de lange vingertjes van zijn moeder, ze moet nog verder onderzocht worden om te kijken of er nog andere uitzaaiingen zijn. Zij weet zelf van niets.

We waren allemaal totaal van de kaart. We moesten opgetogen zijn, de komst van de baby vieren, doen alsof, doen alsof. En dat leidde tot nogal schizofrene taferelen. Maar die komedie was noodzakelijk. Lisa leefde immers nog. Dat had zij ook wel begrepen. En ik denk dat ze stilletjes had besloten de regie in eigen hand te nemen. Wij logen haar voor, in de overtuiging dat we dat voor haar bestwil deden. Maar misschien was het andersom. Ze wist het maar al te goed, ze wist zo veel dat ze besloot dat ze beter kon doen alsof ze van niets wist. Ze maakte zich meer zorgen om de anderen dan om zichzelf.

Toen ze na een paar maanden te horen kreeg dat ze uitzaaiingen in haar hersenen had, deelde ze dat aan ons mee (aan haar man en aan mij) via een sms’je. Eerst vertelde ze van alles, en toen gooide ze het nieuws ertussendoor. Zomaar. ‘Misschien hadden ze het me al verteld en was ik het vergeten.’

Al die tijd bleef ze lemma’s bedenken voor haar persoonlijke vocabulaire. Zelfs voor het infuus van de chemotherapie had ze een bijnaam verzonnen. ‘De ham’, noemde ze die, omdat hij in vetvrij papier zat gewikkeld.

Maar het belangrijkste woord, hét woord van die periode, was ‘bosbes’. Toen ze aan de voetjes van haar zoontje rook, vond ze die naar bosbessen ruiken. ‘Bosbes’ noemde ze hem. ‘Ik heb je onder een bosbessenstruik gevonden’, vertelde ze hem.

Zo begon de bosbessenmanie. Haar vader bracht elke avond een bakje bosbessen voor haar mee. En wij, haar vrienden, overlaadden haar met slagroomtaarten bedekt met bosbessen. Taarten die we kochten bij een restaurant, als voor een verjaardag, of in het ziekenhuis, zodat er zich een bosgeur door haar kamer verspreidde, gebak dat dagenlang de koelkast bij haar thuis vulde, tussen de salami’s en de kaasjes, alleen maar bosbessen, afgeschoten als kogels, een vreemd gevecht, met hun bittere smaak en die donkere kleur, die een beetje afgaf op je tong. Toverbessen leken het voor ons. Maar het was gewoon fruit.