Patti Smith

Just Kids

De geschiedenis van een vriendschap

Vertaald uit het Engels door Kathleen Rutten

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Oorspronkelijke titel Just Kids, verschenen bij HarperCollins

Oorspronkelijke tekst © Patti Smith 2010

Nederlandse vertaling © Kathleen Rutten en De Geus bv, Breda 2012

Omslagontwerp Berry van Gerwen naar een ontwerp van

Allison Saltzman

Omslagillustratie © Patti Smith

isbn 978 90 445 2225 9

nur 320/661

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, microfilm of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Het is de zomer van 1967. Terwijl de hippiecultuur zijn hoogtepunt bereikt, ontmoeten Patti Smith en Robert Mapplethorpe elkaar in Brooklyn. Het is het begin van een intense liefdesverhouding en een levenslange vriendschap. Gedreven door ambitie en een passie voor kunst zoeken ze erkenning en beroemdheid. Ze vinden ze hun weg naar het beroemde Chelsea Hotel, waar de crème de la crème van de artistieke wereld resideert. Uiteindelijk breekt Smith door als zangeres en wordt Mapplethorpe een zeer succesvol fotograaf.

Er is al veel over Robert gezegd en er zal nog meer gezegd worden. Jongemannen zullen zijn gang overnemen. Jonge meisjes zullen een witte jurk dragen en om zijn krullen rouwen. Hij zal verdoemd worden en aanbeden. Zijn uitwassen vervloekt of geromantiseerd. Ten slotte zal de waarheid gevonden worden in zijn werk, het stoffelijk lichaam van de kunstenaar. Dat zal niet wegvallen. De mens kan er niet over oordelen. Want kunst verheerlijkt God en behoort uiteindelijk hem toe.

Voorwoord

Toen hij stierf, sliep ik. Ik had het ziekenhuis gebeld om hem nog een keer welterusten te wensen, maar hij was kopje-onder gegaan onder lagen morfine. Ik had de hoorn in mijn hand en luisterde door de telefoon naar zijn moeizame ademhaling, in de wetenschap dat ik hem nooit meer zou horen.

Daarna ordende ik rustig mijn spullen, mijn aantekenboekje en vulpen. De kobaltblauwe inktpot die van hem was. Mijn Perzische beker, mijn paarse hart, een bakje met melktandjes. Toen ik langzaam de trap af liep, telde ik een voor een de veertien treden. Ik trok het dekentje over de baby in haar ledikantje, kuste mijn slapende zoon, ging naast mijn man liggen en zei mijn gebeden. Ik herinner me dat ik fluisterde: ‘Hij leeft nog.’ Toen viel ik in slaap.

Ik werd vroeg wakker en toen ik naar beneden ging, wist ik dat hij dood was. Afgezien van het geluid van de televisie, die ’s nachts aan was gebleven, was het stil. De kunstzender stond op. Er was een opera aan de gang en ik werd naar het scherm getrokken toen Tosca krachtig en vol smart haar hartstocht verklaarde aan de schilder Cavaradossi. Het was een kille ochtend in maart en ik deed mijn trui aan.

Ik trok de jaloezieën op en hel licht viel de studeerkamer in. Ik streek de dikke, linnen bekleding van mijn stoel glad en koos een boek over de schilderijen van Odilon Redon uit. Ik sloeg het open bij de beeltenis van een vrouwenhoofd dat op een kleine zee drijft. Les yeux clos. Een nog niet verkend universum achter de bleke oogleden. De telefoon ging en ik stond op om op te nemen.

Het was Edward, Roberts jongste broer. Hij vertelde me dat hij Robert, zoals beloofd, een laatste kus van mij had gegeven. Ik stond roerloos en verstard en keerde toen, langzaam als in een droom, terug naar mijn stoel. Op dat moment begon Tosca aan de geweldige aria: ‘Vissi d’arte’. Ik heb voor de liefde geleefd, ik heb voor de kunst geleefd. Ik sloot mijn ogen en vouwde mijn handen. Het lot bepaalde hoe ik afscheid zou nemen.

Maandagskinderen

#

Toen ik nog heel klein was, ging mijn moeder met mij wandelen in Humboldt Park, langs de oever van de rivier de Prairie. Ik heb vage herinneringen, als afdrukken op glasplaten, aan een oud boothuis, een muziekkiosk, een stenen boogbrug. De waterlopen van de rivier kwamen uit in een groot meer en op het water zag ik iets buitengewoon wonderlijks. Een lange, gebogen hals rees op uit een witte verentooi.

‘Zwaan’, zei mijn moeder, die mijn opwinding aanvoelde. De zwaan pletste met zijn poten op het heldere water, flapte met zijn grote vleugels en steeg op.

Het woord alleen getuigde amper van de pracht noch bracht het de opgeroepen emotie over. De aanblik ervan wekte een aandrang op waar ik geen woorden voor had, een wens om over de zwaan te spreken, iets te zeggen over de witheid, de explosieve aard van de beweging en het trage slaan van de vleugels.

De zwaan werd één met de lucht. Ik zocht naar woorden om mijn eigen gevoel ervan te omschrijven. ‘Zwaan’, herhaalde ik, niet helemaal tevreden en ik voelde een steek, een vreemde hunkering, onmerkbaar voor voorbijgangers, mijn moeder, de bomen of de wolken.

*

Ik ben geboren in Noord-Chicago op een maandag, tijdens de zware sneeuwstorm van 1946. Ik was een dag te vroeg, aangezien baby’s die op Oudejaarsavond werden geboren bij hun vertrek uit het ziekenhuis een ijskast meekregen. Ondanks mijn moeders inspanningen om mij binnen te houden, kreeg ze krachtige weeën toen de taxi met een slakkengangetje door de woest wervelende sneeuw langs Lake Michigan reed. Volgens mijn vader was ik een lang, mager ding met bronchiale longontsteking en heeft hij mijn leven gered door me boven een stomende wastobbe te houden.

Mijn zus Linda volgde in 1948, tijdens weer zo’n sneeuwstorm. Er zat niets anders op dan snel mijn achterstand inhalen. Mijn moeder deed thuis strijkwerk terwijl ik op de stoep van ons huurhuis zat te wachten op de ijsman en de laatste van de paard-en-wagens. Hij gaf me brokken ijs gewikkeld in bruin papier. Ik stak er een in mijn zak voor mijn kleine zusje, maar toen ik het later wilde pakken, was het weg.

Toen mijn moeder in verwachting was van mijn broer Todd, zijn we van onze krappe behuizing in Logan Square verhuisd naar Germantown, Pennsylvania. De volgende paar jaar woonden we in een tijdelijk onderkomen dat was opgezet voor militairen en hun gezin – witgekalkte barakken die uitkeken op een braakliggend veld vol wilde bloemen. We noemden het veld het Landje en in de zomer zaten de volwassenen er te praten en te roken, terwijl ze potjes met paardenbloemwijn lieten rondgaan en wij kinderen speelden. Mijn moeder leerde ons de spelletjes uit haar jeugd: beelden trekken, Chinese muur en alle vogels vliegen. We vlochten kransen van madeliefjes, hingen ze om onze hals en legden ze als kroon op ons hoofd. ’s Avonds vingen we vuurvliegjes in weckflessen, haalden het vuur eruit en maakten er ringen voor onze vingers van.

Mijn moeder leerde me bidden; ze bracht me het gebed bij dat ze zelf van haar moeder had geleerd. ‘Ik ga nu liggen op mijn bed/ Ik vraag of Jezus op mij let.’ ’s Avonds knielde ik voor mijn bedje, terwijl zij met haar eeuwige sigaret luisterde hoe ik haar nazei. Ik wilde niets liever dan mijn gebeden zeggen, maar de woorden verontrustten me en ik bestookte haar met vragen. Waarom moet Jezus op mij letten? Wat is een ziel? Wat voor kleur heeft hij? Ik was bang dat mijn ziel, die ondeugend was, zou wegglippen terwijl ik lag te dromen en niet meer zou terugkomen. Ik deed mijn best niet in slaap te vallen, om hem binnen in me te houden waar hij thuishoorde.

Misschien om mijn nieuwsgierigheid te bevredigen schreef mijn moeder me in voor de zondagsschool. We moesten bijbelverzen en de woorden van Jezus uit ons hoofd leren. Naderhand stonden we in de rij en kregen als beloning een lepel honing. Er was maar één lepel om veel hoestende kinderen te bedienen. Intuïtief deinsde ik terug voor de lepel, maar de notie van God aanvaardde ik meteen. Ik vond het prettig me een aanwezigheid, als vloeibare sterren voortdurend in beweging, boven ons voor te stellen.

Omdat ik niet tevreden was met mijn kindergebed vroeg ik mijn moeder of ik er zelf een mocht maken. Ik was opgelucht toen ik de woorden ‘Als ik sterf voor ’t ontwaken/ Is God voor mij een baken’ niet meer hoefde te herhalen en in plaats daarvan kon zeggen wat ik op mijn hart had. Bevrijd lag ik op mijn bed bij de kolenkachel en galmde krachtdadig lange brieven aan God. Ik sliep niet veel en ik moet hem geërgerd hebben met mijn eindeloze beloftes, droombeelden en plannen. Maar mettertijd kwam ik op een andere vorm van bidden uit, een zwijgende vorm die eerder luisteren dan spreken vereiste.

Mijn kleine woordenstroom ging over in een uitvoerig besef van krimpen en uitdijen. Het was mijn entree in de schittering van de verbeelding. Dit proces werd vooral versterkt wanneer ik koorts had door de griep, de mazelen, de waterpokken en de bof. Ik heb alle ziektes gehad en bij elke werd ik gezegend met een nieuw niveau van bewustzijn. Terwijl ik diep in mezelf lag weggezonken en de symmetrie van een sneeuwvlok boven me rondtolde, geïntensiveerd door mijn oogleden, greep ik een zeer waardevol souvenir, een scherf van de caleidoscoop van de hemel.

Mijn liefde voor het gebed werd geleidelijk aan naar de kroon gestoken door mijn liefde voor boeken. Ik zat vaak aan mijn moeders voeten te kijken hoe ze met een boek op schoot koffiedronk en sigaretten rookte. Het intrigeerde me dat ze er zo in opging. Hoewel ik nog niet naar de kleuterschool ging, hield ik ervan haar boeken te bekijken, het papier te voelen en het vloeipapier van de titelplaat op te lichten. Ik wilde weten wat erin stond, wat haar aandacht zo gevangen hield. Toen mijn moeder erachter kwam dat ik haar karmozijnrode exemplaar van Het boek der martelaren van Foxe onder mijn kussen had verstopt, in de hoop dat ik zo de inhoud zou opzuigen, begon ze aan het inspannende proces van mij leren lezen. Met grote volharding vorderden we van Moeder de gans naar Dokter Seuss. Toen ik zover was dat ik geen les meer nodig had, mocht ik naast haar op de gestoffeerde bank komen zitten terwijl zij De schoenen van de visser en ik De rode schoentjes las.

Ik was weg van boeken. Ik wilde ze dolgraag allemaal lezen en de dingen waarover ik las, veroorzaakten nieuwe hunkeringen. Misschien zou ik naar Afrika gaan en mijn diensten aan Albert Schweitzer aanbieden of uitgedost met een kruithoorn en muts van wasberenbont net als Davy Crockett het volk verdedigen. Ik zou de Himalaya kunnen beklimmen, in een grot gaan wonen en met mijn gebedsmolen de aarde draaiende houden. Maar de drang om mezelf uit te drukken was mijn sterkste verlangen en mijn broer en zussen waren de eersten die gretig met mij samenspanden om de oogst van mijn verbeelding binnen te halen. Ze luisterden aandachtig naar mijn verhalen, speelden bereidwillig mee in mijn toneelstukken en vochten dapper in mijn oorlogen. Met hen aan mijn zij leek alles mogelijk.

Tijdens de lentemaanden was ik vaak ziek, derhalve veroordeeld tot mijn bed en gedwongen door het openstaande raam te luisteren naar mijn spelende vriendjes. Tijdens de zomermaanden kwamen de jongsten naar mijn bed om verslag uit te brengen over hoeveel van ons terrein voor de vijand was beveiligd. In mijn afwezigheid verloren we vele veldslagen en mijn vermoeide manschappen verzamelden zich rond mijn bed om mijn zegen te ontvangen uit de bijbel van kindsoldaten: Een kindertuin vol versjes van Robert Louis Stevenson.

In de winter bouwden we sneeuwforten en leidde ik als generaal de veldtocht, kaarten makend en strategieën opstellend terwijl we aanvielen of ons terugtrokken. We voerden de oorlogen van onze Ierse grootvaders, de oranje en de groene. Wij droegen oranje, maar hadden geen idee van de betekenis. Het was gewoon onze kleur. Wanneer de aandacht verslapte, sloot ik een wapenstilstand en ging op bezoek bij mijn vriendin Stephanie. Ze was herstellende van een vorm van leukemie, een ziekte die ik niet echt begreep. Ze was ouder dan ik, misschien dat ze twaalf was en ik acht. Ik had haar niet veel te zeggen en waarschijnlijk bood ik weinig troost, toch vond ze het heel fijn dat ik er was. Ik geloof dat het niet zozeer mijn goede inborst was die me naar haar toe dreef, maar omdat ik gefascineerd werd door haar bezittingen. Haar oudere zus hing mijn natte kleren op en bracht ons chocolademelk en volkorenkoekjes op een blad. Stephanie leunde achterover tegen een berg kussens en dan vertelde ik stoere verhalen en las haar stripverhalen voor.

Ik verbaasde me over haar verzameling stripboeken, stapels ervan die een in bed doorgebrachte jeugd haar had opgeleverd, alle nummers van Superman, Kleine Loeloe, de Classics Illustrated en Het huis der mysteriën. In haar oude sigarenkistje zaten alle gelukbrengende amuletten van 1953: een roulettewiel, een typemachine, een schaatsfiguurtje, het rode gevleugelde paard van Mobil, de Eiffeltoren, een balletschoentje en amuletten in de vorm van alle achtenveertig staten. Ik kon er eindeloos mee spelen en soms, wanneer er een dubbele bij zat, gaf ze me er eentje.

Vlak bij mijn bed had ik onder de vloerplanken een geheime bergplaats. Daar bewaarde ik mijn spullen – de winst van het knikkeren, sportkaarten, religieuze voorwerpen die ik uit katholieke vuilnisbakken had gered: oude bidprentjes, versleten scapulieren, gipsen heiligenbeeldjes met afgebrokkelde handen en voeten. Daar stopte ik ook mijn buit van Stephanie in. Iets zei me dat ik geen presentjes aan moest nemen van een ziek meisje, maar dat had ik wel gedaan en enigszins beschaamd borg ik ze weg.

Ik had beloofd op Valentijnsdag bij haar langs te gaan, maar dat deed ik niet. Mijn plicht als de generaal van mijn troep zussen, broer en buurjongens vergde veel van me en we moesten ons door een dik pak sneeuw heen worstelen. Het was een strenge winter dat jaar. De volgende middag verliet ik mijn post om bij haar te zitten en chocolademelk te drinken. Ze was heel stil en smeekte me te blijven, zelfs toen ze in slaap sukkelde.

Ik rommelde in haar sieradenkistje. Het was roze en als je het opendeed, draaide er een balletdanseresje als een toverfee rond. Ik vond een speciaal schaatsspeldje zo mooi dat ik het in mijn want liet glijden. Lange tijd zat ik verstard naast haar en ik vertrok stilletjes toen ze sliep. Ik begroef het speldje bij mijn andere spullen. Die nacht sliep ik onrustig en voelde grote wroeging over wat ik had gedaan. ’s Ochtends was ik te ziek om naar school te gaan en bleef geplaagd door schuldgevoelens in bed. Ik zwoer dat ik het speldje zou teruggeven en haar om vergeving zou vragen.

De volgende dag was mijn zus Linda jarig, maar er zou geen feestje voor haar worden gegeven. Stephanies toestand was verslechterd en mijn vader en moeder waren naar het ziekenhuis gegaan om bloed te geven. Toen ze terugkwamen, huilde mijn vader en mijn moeder knielde naast me en vertelde dat Stephanie gestorven was. Haar verdriet maakt snel plaats voor ongerustheid toen ze mijn voorhoofd voelde. Ik gloeide van de koorts.

Onze flat werd in quarantaine geplaatst. Ik had roodvonk. In de jaren vijftig een gevreesde ziekte, aangezien die zich vaak ontwikkelde tot een fatale vorm van acuut reuma. De voordeur van de flat werd geel geschilderd. Gekluisterd aan bed kon ik niet naar de begrafenis van Stephanie. Haar moeder bracht me een stapel stripboeken en haar sigarenkistje vol amuletten. Nu had ik alles, al haar schatten, maar ik was veel te ziek om er zelfs maar naar te kijken. Toen ervoer ik de last van de zonde, zelfs een zonde zo klein als een gestolen schaatsspeldje. Ik dacht na over het feit dat ik, hoe goed ik ook probeerde te zijn, nooit volmaakt zou worden. De vergeving van Stephanie zou ik ook niet krijgen. Maar terwijl ik daar nacht na nacht lag, kwam bij me op dat ik misschien met haar kon praten door tot haar te bidden, of in elk geval God te vragen een goed woordje voor me te doen.

Robert vond het een prachtig verhaal en soms, op een koude, lome zondag, smeekte hij me het nog eens te vertellen. ‘Vertel me het Stephanie-verhaal’, zei hij dan. Ik was niet zuinig met details op onze lange ochtenden onder de dekens, terwijl ik over mijn jeugd vertelde, over de treurnis en de magie, en we net deden of we geen honger hadden. En altijd, als ik bij het moment kwam dat ik het sieradenkistje opendeed, riep hij uit: ‘Patti, nee …’

We lachten vaak om toen we nog klein waren en zeiden dat ik een slecht meisje was dat probeerde goed te zijn en hij een goed jongetje dat probeerde slecht te zijn. In de loop van de jaren zouden deze rollen worden omgekeerd, en weer omgekeerd, tot we onze dualiteit accepteerden. We hadden tegengestelde principes, licht en donker, in ons.

Ik was een dromerig, slaperig kind. Ik werkte mijn docenten op hun zenuwen met mijn voorlijke vermogen om te lezen dat gepaard ging aan het onvermogen dit toe te passen op iets wat zij praktisch vonden. De een na de ander noteerde in mijn rapport dat ik veel te veel dagdroomde en altijd ergens anders was. Waar dat dan was kan ik niet zeggen, maar het liep er vaak op uit dat ik in het volle zicht van de anderen met een papieren puntmuts op mijn hoofd op een hoge kruk in de hoek moest zitten.

Later maakte ik voor Robert grote gedetailleerde tekeningen van deze komisch vernederende momenten. Hij genoot ervan en leek alle eigenschappen die mij van anderen afstootten en vervreemdden te waarderen. Door middel van deze visuele dialoog werden mijn jeugdherinneringen ook van hem.

*

Ik was bedroefd toen we van het Landje werden verdreven en ons boeltje bij elkaar moesten pakken om een nieuw leven te beginnen in het zuiden van New Jersey. Mijn moeder beviel van een vierde kind, een ziekelijk maar vrolijk meisje dat Kimberly heette en dat we allemaal mee hielpen opvoeden. Ik voelde me geïsoleerd en aan mezelf overgelaten te midden van de ons omringende moerassen, perzikgaarden en varkensboerderijen. Ik stortte me op boeken en op het opzetten van een encyclopedie, waarmee ik niet verder kwam dan het lemma Simón Bolívar. Mijn vader liet me kennismaken met sciencefiction en een tijdlang onderzochten hij en ik samen de lucht boven de plaatselijke volksdanszaal op bewegingen van vliegende schotels, want hij trok voortdurend de oorsprong van ons bestaan in twijfel.

Toen ik net elf was, vond ik niets leuker dan met mijn hond lange wandelingen maken in de afgelegen bossen. Overal groeiden aronskelken, zwammen en stinkdierkool op de rode kleigrond. Ik zocht een goed plekje om alleen te zijn en ging zitten met mijn hoofd tegen een gevallen boomstam bij een stroompje dat wemelde van de kikkervisjes.

Met mijn broer Todd als trouwe luitenant kropen we op onze buik over de stoffige zomerakkers bij de steengroeven. Mijn plichtsgetrouwe zus bleef op haar post om onze wonden te verbinden en ons van het noodzakelijke water te voorzien uit de legerveldfles van mijn vader.

Toen ik op zo’n dag onder het aambeeld van de zon naar huis strompelde, werd ik door mijn moeder aangesproken.

‘Patricia,’ mopperde mijn moeder, ‘doe een bloes aan!’

‘Het is te warm’, kreunde ik. ‘Niemand anders heeft er een aan.’

‘Warm of niet, het is tijd dat je een bloes gaat dragen. Je bent bijna een jongedame.’ Ik protesteerde heftig en verkondigde dat ik nooit iets anders zou zijn dan mezelf, dat ik bij de stam van Peter Pan hoorde en die werd niet volwassen.

Mijn moeder won de discussie en ik trok een bloes aan, maar ik kan het verraad dat ik op dat moment voelde niet genoeg benadrukken. Bedroefd sloeg ik mijn moeder gade terwijl ze haar vrouwelijke taken uitvoerde en nam nota van haar weelderig geschapen vrouwelijke lichaam. Het leek allemaal zo tegen mijn natuur in te gaan. De zware geur van parfum en de klodders rode lippenstift, zo sterk aanwezig in de jaren vijftig, boezemden me afkeer in. Een tijdlang koesterde ik een wrok jegens haar. Ze was de boodschapper en ook de boodschap. Verward en opstandig droomde ik met mijn hond aan mijn voeten over reizen. Over weglopen en bij het Vreemdelingenlegioen gaan, me tot officier opwerken en met mijn manschappen door de woestijn trekken.

Ik putte troost uit mijn boeken. Vreemd genoeg was het Louisa May Alcott die me een positief beeld verschafte van mijn bestemming als vrouw. Jo, de wildebras van de vier zusjes March in Onder moeders vleugels, schrijft om haar steentje bij te dragen aan het onderhoud van haar familie, die tijdens de Burgeroorlog moeite heeft de eindjes aan elkaar te knopen. Bladzijde na bladzijde vult ze met haar rebelse geschrijf, later gepubliceerd op de literaire pagina’s van de plaatselijke krant. Ze gaf me de moed van een nieuw doel, en niet lang daarna bedacht ik korte vertellingen en diste ik lange verhalen op aan mijn broer en zussen. Vanaf die tijd koesterde ik het idee dat ik nog een keer een boek zou schrijven.

Het jaar daarop nam mijn vader ons mee op een zeldzaam uitje naar het Museum voor Schone Kunsten in Philadelphia. Mijn ouders werkten heel hard en vier kinderen met de bus meenemen naar Philadelphia was uitputtend en duur. Het was het enige uitstapje dat we als gezin maakten en het markeerde de eerste keer dat ik met kunst in aanraking kwam. Ik had een gevoel van lichamelijke identificatie met de langgerekte, lome Modigliani’s; werd geroerd door de elegant stille onderwerpen van Sargent en Thomas Eakins, en verblind door het licht dat de impressionisten uitstraalden. Maar het werk dat in de zaal hing die aan Picasso was gewijd, van zijn harlekijnen tot het kubisme, schokte me het meest. Zijn brute zelfvertrouwen benam me de adem.

Mijn vader bewonderde de tekenkunst en de symboliek in het werk van Salvador Dalí, maar in dat van Picasso zag hij niets, wat tot onze eerste serieuze onenigheid leidde. Mijn moeder was druk bezig mijn zussen en broer, die de gladde marmeren vloeren als glijbaan gebruikten, bijeen te drijven. Ik weet zeker dat ik er toen we achter elkaar de grote trap af liepen hetzelfde uitzag als altijd, een mokkende twaalfjarige, een en al armen en benen. Maar heimelijk wist ik dat ik veranderd was, gegrepen door de onthulling dat mensen kunst scheppen, dat kunstenaar-zijn betekende dat je zag wat anderen niet konden zien.

Ik had geen bewijs dat ik het in me had om kunstenaar te worden, hoewel ik ernaar hunkerde. Ik beeldde me in dat ik de roeping voelde en bad dat het waar was. Maar op een avond, toen ik naar ‘Het lied van Bernadette’ met Jennifer Jones keek, viel me op dat de jonge heilige niet vroeg om geroepen te worden. Het was moeder-overste die naar heiligheid verlangde, terwijl juist Bernadette, een nederig boerenmeisje, werd uitverkoren. Dat baarde me zorgen. Ik vroeg me af of ik echt geroepen was om kunstenaar te worden. Tegen de beproeving van een roeping zag ik niet op, ik moest er niet aan denken dat ik niet geroepen zou worden.

Ik schoot de hoogte in. Ik was bijna één meter zeventig lang en woog amper vijftig kilo. Op mijn veertiende was ik niet langer de bevelhebber van een klein, maar trouw leger, maar een magere verliezer, het voorwerp van veel spot terwijl ik op de middelbare school op de onderste sport van de sociale ladder stond. Ik verdiepte me in boeken en rock-’n-roll, in 1961 de redding van een puber. Mijn ouders werkten ’s avonds. Nadat we ons huiswerk af hadden en klusjes hadden gedaan dansten Toddy, Linda en ik op de muziek van James Brown, de Shirelles en Hank Ballard and the Midnighters. In alle bescheidenheid kan ik zeggen dat onze prestaties op de dansvloer even goed waren als die op het slagveld.

Ik tekende, danste en schreef gedichten. Ik was niet begaafd, maar ik had wel veel fantasie en mijn docenten moedigden me aan. Toen ik een wedstrijd won die was gesponsord door Sherwin-Williams, de plaatselijke verfwinkel, werd mijn werk in de etalage tentoongesteld en had ik genoeg geld om een houten tekendoos en een olieverfset te kopen. Ik stroopte de bibliotheken en kerkbazaars af voor kunstboeken. Toen was het nog mogelijk om prachtige exemplaren voor een grijpstuiver te vinden en ik vertoefde graag in de wereld van Modigliani, Dubuffet, Picasso, Fra Angelico en Albert Ryder.

Mijn moeder gaf me Het legendarische leven van Diego Rivera voor mijn zestiende verjaardag. Ik was in vervoering over de omvang van zijn muurschilderingen, de beschrijving van zijn reizen, beproevingen, zijn liefdes en zijn werk. Die zomer had ik een baantje in een fabriek die niet was aangesloten bij de vakbond. Het was mijn taak de sturen van driewielers te controleren. Het was rotwerk. Terwijl ik het stukwerk deed, vluchtte ik in mijn dagdromen. Ik snakte ernaar om lid te worden van het kunstenaarsgilde met hun drang, manier van kleden, handelwijze en gebeden. Ik pochte dat ik op een dag de maîtresse van een kunstenaar zou worden. In mijn jonge geest het toppunt van romantiek. Ik zag mezelf als een Frida voor Diego, zowel muze als maker. Ik droomde van een ontmoeting met een kunstenaar om van te houden, te steunen en zij aan zij mee te werken.

Robert Michael Mapplethorpe werd op maandag 4 november 1946 geboren. Hij groeide op in Floral Park, Long Island en was een guitig jongetje wiens zorgeloze jeugd subtiel was doortrokken met een fascinatie voor schoonheid. Zijn jonge ogen sloegen elke speling van het licht op, de fonkeling van een sieraad, de rijke bekleding van een altaar, de glinstering van de goudgetinte saxofoon of een veld blauwe sterren. Hij was vriendelijk, verlegen en nauwgezet van aard. Hij had al heel jong de bezieling en de wens te bezielen in zich.

Het licht viel over zijn kinderhanden op de bladzijden van zijn kleurboek. Kleuren wond hem op, niet zozeer het opvullen van vlakken, maar het kiezen van kleuren die niemand anders koos. In het groen van de heuvels zag hij rood. Paarse sneeuw, groene huid, een zilveren zon. Hij vond de uitwerking ervan op de anderen leuk, dat het zijn broers en zussen in de war bracht. Hij ontdekte dat hij goed was in schetsen. Hij was een geboren tekenaar en heimelijk verdraaide en abstraheerde hij zijn beelden, zich bewust van zijn groeiende talent. Hij was kunstenaar en dat wist hij. Het was geen kinderlijke notie. Hij erkende enkel wat van hem was.

Het licht viel op de onderdelen van Roberts geliefde sieradenbouwdoos, op de potjes vernis en de penseeltjes. Zijn vingers waren behendig. Hij schepte genoegen in zijn vaardigheid om broches voor zijn moeder in elkaar te zetten en ze te versieren. Het maakte hem niet uit dat dit eigenlijk iets voor een meisje was, dat een sieradenbouwdoos een traditioneel kerstcadeau voor meisjes was. Zijn oudere broer, een kei in sport, gniffelde om hem terwijl hij ermee bezig was. Joan, zijn moeder, kettingrookte en keek bewonderend naar haar zoon die aan tafel plichtsgetrouw nog een snoer van piepkleine Indiase kraaltjes voor haar zat te rijgen. Het waren de voorlopers van de halssnoeren waarmee hij zich later zou tooien, nadat hij zich had losgemaakt van zijn vader en zijn katholieke, commerciële en militaire opties had achtergelaten in de nasleep van lsd en de overtuiging zijn leven uitsluitend aan de kunst te wijden.

Het was niet makkelijk voor Robert om zich los te maken. Er zat iets in hem dat niet te ontkennen viel, toch wilde hij ook zijn ouders tevredenstellen. Robert sprak amper over zijn jeugd of zijn familie. Hij zei altijd dat hij een goede opvoeding had gehad, dat hij in praktisch opzicht beschermd en goed verzorgd was. Maar hij onderdrukte altijd zijn echte gevoelens in nabootsing van zijn stoïcijnse vader.

Het was zijn moeders droom dat hij priester zou worden. Hij vond het leuk misdienaar te zijn, maar dan vooral vanwege de toegang tot geheime plaatsen, de sacristie, verboden kamers, de gewaden en de rituelen. Zijn verhouding met de kerk was niet religieus of vroom, maar esthetisch. De spanning van de strijd tussen goed en kwaad trok hem aan, misschien omdat die zijn innerlijke conflict weerspiegelde en een grens blootlegde die hij mogelijk nog moest overschrijden. Maar tijdens zijn eerste, heilige communie was hij er trots op dat hij deze plechtige opdracht had volbracht en hij genoot ervan in het middelpunt van de belangstelling te staan. Hij droeg een enorme strik à la Baudelaire en een armband die identiek was aan de armband van een zeer opstandige Arthur Rimbaud.

In het huis van zijn ouders was geen besef van cultuur aanwezig en er heerste geen artistieke wanorde. Het was er netjes en proper, het toonbeeld van naoorlogse burgerlijke gevoeligheden, de tijdschriften in de tijdschriftenbak en de sieraden in het sieradenkistje. Harry, zijn vader, kon streng en veroordelend zijn en Robert had die eigenschappen van hem geërfd, evenals zijn sterke, gevoelige vingers. Zijn moeder gaf hem een gevoel voor netheid mee en haar scheve glimlach, waarmee hij er altijd uitzag alsof hij een geheim had.

Een paar van Roberts tekeningen hingen aan de muur in de gang. Toen hij nog thuis woonde, deed hij zijn best een plichtsgetrouwe zoon te zijn, hij koos zelfs de studierichting die zijn vader wilde: toegepaste grafische kunst. Als hij iets zelf ontdekt mocht hebben, dan hield hij het voor zich.

Robert luisterde graag naar de verhalen van mijn avonturen als kind, maar wanneer ik naar de zijne vroeg, had hij weinig te vertellen. Hij zei dat zijn familie nooit veel praatte, las of intieme gevoelens met elkaar deelde. Ze hadden geen gezamenlijke mythologie, geen verhalen over verraad, schatten en sneeuwforten. Het was een veilig, maar geen sprookjesachtig bestaan.

‘Jij bent mijn familie’, zei hij vaak.

Toen ik nog een jong meisje was, raakte ik in de problemen.

In 1966, aan het einde van de zomer, sliep ik met een jongen nog groener dan ik en ik was meteen zwanger. Ik ging naar de dokter die mijn ongerustheid in twijfel trok en me wegstuurde na een nogal verwarde lezing over de vrouwelijke cyclus. Maar naarmate de weken verstreken, wist ik zeker dat ik in verwachting was.

Ik ben opgevoed in een tijd dat seks en huwelijk absoluut synoniem waren. Voorbehoedsmiddelen waren niet te krijgen en op mijn negentiende was ik nog steeds naïef op het gebied van seks. Ons samenzijn was zo vluchtig en voorzichtig dat ik niet eens zeker wist of onze affectie wel echt was geconsummeerd. Maar de natuur met al haar kracht zou het laatste woord hebben. De ironie dat ik, die nooit een meisje had willen zijn of volwassen had willen worden, nu geconfronteerd werd met deze bezoeking, ontging me niet. Ik was door de natuur op mijn knieën gebracht.

De jongen was pas zeventien en zo onervaren dat het hem nauwelijks kon worden aangerekend. Ik zou het zelf moeten oplossen. Op de ochtend van Thanksgiving zat ik op het bed in de waskamer thuis bij mijn ouders. Daar sliep ik wanneer ik zomers in de fabriek werkte en de rest van het jaar wanneer ik naar het Glassboro State Teachers College ging. Ik kon mijn vader en moeder koffie horen zetten en mijn zussen en broer aan tafel horen lachen. Ik was de oudste en de trots van de familie omdat ik als werkstudente zelf mijn studie bekostigde. Mijn vader maakte zich zorgen dat ik niet aantrekkelijk genoeg was om een man te vinden en was van mening dat het onderwijs me zekerheid zou bieden. Het zou een zware slag voor hem zijn als ik mijn studie niet afmaakte.

Ik bleef lang zitten kijken naar mijn handen die op mijn buik lagen. Ik had de jongen van zijn verantwoordelijkheid ontheven. Hij was als een mot die in een cocon worstelt en ik kon me er niet toe brengen om zijn onbeholpen verschijning in de wereld te verstoren. Ik wist dat hij niets kon doen. Ik wist ook dat ik niet in staat was voor een kind te zorgen. Ik had de hulp van een welwillende docent ingeroepen, die een ontwikkeld echtpaar had gevonden dat naar een kind verlangde.

Ik overzag mijn onderkomen: een wasmachine, een droger, een grote rieten mand propvol vuil wasgoed, mijn vaders overhemden gevouwen op de strijkplank. Er stond een tafeltje waarop ik mijn potloden, schetsboek en een exemplaar van Illuminations had gelegd. Ik zat me voor te bereiden op de confrontatie met mijn ouders en bad binnensmonds. Heel even had ik het gevoel dat ik doodging en vervolgens wist ik even snel dat alles goed zou komen.

De rust die plotseling op me neerdaalde kan ik onmogelijk overdrijven. Een overweldigend gevoel van roeping verdreef mijn angst. Ik schreef het toe aan het kind en stelde me voor dat het zich inleefde in mijn situatie. Ik voelde me volkomen beheerst. Ik zou mijn plicht doen en sterk en gezond blijven. Ik zou nooit omkijken. Ik zou niet terugkeren naar de fabriek of de lerarenopleiding. Ik zou kunstenaar worden. Ik zou laten zien wat ik waard was en met dit nieuwe voornemen stond ik op en liep naar de keuken.

Ik werd van de hogeschool verwijderd, maar dat kon me niet meer schelen. Ik wist dat ik niet in de wieg gelegd was voor het onderwijs, hoewel ik ervan overtuigd ben dat het een bewonderenswaardig beroep is. Ik bleef in de waskamer wonen.

Mijn medestudente op de hogeschool, Janet Hamill, bood me morele steun. Haar moeder was overleden en ze kwam bij ons logeren. Ik deelde mijn kamertje met haar. Allebei koesterden we verheven dromen, maar ook een gewone voorkeur voor rock-’n-roll en vaak hadden we ’s avonds lange discussies over de Beatles versus de Rolling Stones. Uren stonden we in de rij bij Sam Goody om de plaat Blonde on Blonde te kopen en we speurden Philadelphia af naar dezelfde sjaal als die Bob Dylan op de hoes droeg. We staken kaarsen voor hem aan toen hij een ongeluk met zijn motor had gekregen. We lagen in het hoge gras te luisteren naar ‘Light My Fire’, dat naar ons toe dreef vanaf de radio in Janets gebutste auto, die met de portieren open aan de kant van de weg stond. We knipten onze lange rokken af tot de minilengte van Vanessa Redgrave in Blow-up en zochten in tweedehandswinkels naar een overjas zoals Oscar Wilde en Baudelaire die hadden gedragen.

Janet bleef al die tijd mijn trouwe vriendin, maar naarmate mijn zwangerschap vorderde moest ik mijn toevlucht elders zoeken. Veroordelende buren maakten mijn familie het leven onmogelijk door hen te behandelen alsof ze onderdak verleenden aan een crimineel. Verder naar het zuiden aan zee vond ik een plaatsvervangende familie, die ook Smith heette. Een schilder en zijn vrouw, die pottenbakster was, waren zo vriendelijk mij in huis te nemen. Ze hadden een zoontje en boden me een liefdevolle maar gedisciplineerde omgeving met macrobiotisch eten, klassieke muziek en kunst. Ik was eenzaam, hoewel Janet wanneer ze maar kon bij me langskwam. Ik kreeg een beetje zakgeld. Elke zondag maakte ik een lange wandeling naar een verlaten strandtent voor koffie en een donut met geleivulling, twee dingen die verboden waren in een huishouden dat geordend was rond gezond eten. Ik genoot van die kleine genoegens en stopte een kwartje in de jukebox om drie keer op rij naar ‘Strawberry Fields’ te luisteren. Het was mijn persoonlijke ritueel en wanneer ik wankelde, verleenden de woorden en stem van John Lennon me kracht.

Na de paasvakantie kwamen mijn ouders me ophalen. Mijn bevalling viel samen met vollemaan. Ze brachten me naar het ziekenhuis in Camden. Door mijn ongehuwde staat waren de verpleegsters heel gemeen en onverschillig, ze lieten me verscheidene uren op een tafel liggen voordat ze de arts ervan op de hoogte stelden dat de weeën waren begonnen. Ze bespotten me vanwege mijn beatnikuiterlijk en immorele gedrag, noemden me ‘de dochter van Dracula’ en dreigden mijn lange, zwarte haar af te knippen. Toen de arts kwam, was hij heel kwaad. Ik kon hem tegen de verpleegsters horen schreeuwen dat het een stuitgeboorte was en dat ze me niet alleen hadden moeten laten. Tijdens de bevalling kon ik door een openstaand raam jongens de hele nacht a capella horen zingen. Vierstemmige harmonie op een straathoek van Camden, New Jersey. Het laatste wat ik me herinnerde voordat de verdoving begon te werken was het bezorgde gezicht van de arts en het gefluister van zijn assistenten.

Mijn kind werd op de herdenkingsdag van het bombardement op Guernica geboren. Ik weet nog dat ik aan het schilderij moest denken, aan de huilende moeder die haar kind omhooghoudt. Hoewel mijn armen leeg zouden zijn en ik huilde, zou mijn kind in leven blijven, het was gezond en zou goed verzorgd worden. Daar had ik heel mijn vertrouwen en geloof op gevestigd.

Op Memorial Day nam ik de bus naar Philadelphia om naar het beeld van Jeanne d’Arc bij het Museum voor Schone Kunsten te gaan kijken. Toen ik er als jong meisje met mijn familie was geweest, had het er nog niet gestaan. Wat zag ze er prachtig uit, schrijlings op haar paard gezeten, haar banier hoog naar de zon geheven, een tienermeisje dat haar bedreigde prins op de troon in Rheims helpt en vecht om haar land te bevrijden, vervolgens wordt verraden en op deze dag op de brandstapel wordt gezet. De jonge Jeanne die ik door middel van boeken had leren kennen en het kind dat ik nooit zou kennen. Aan beiden zwoer ik dat ik iets van mezelf zou maken, waarna ik naar huis ging en in Camden de liefdadigheidswinkel binnenliep om een lange, grijze regenjas te kopen.