Susan Abulhawa

Ochtend in Jenin

Vertaald uit het Engels door Marianne Gaasbeek

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Eerder bij De Geus verschenen onder de titel Het litteken van David (2007). Het oorspronkelijke manuscript is door de auteur herschreven.

Oorspronkelijke titel Mornings in Jenin, verschenen bij Bloomsbury usa, New York

Oorspronkelijke tekst © Susan Abulhawa, 2010

Nederlandse vertaling © Marianne Gaasbeek en De Geus bv, Breda 2012

Omslagontwerp © Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Corbis/HillCreek en Color Day Production/Getty Images

isbn 978 90 445 2227 3

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, microfilm of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Voor Natalie,

en voor Seif

Proloog

Jenin

2002

Amaal wilde de soldaat beter in de ogen kunnen kijken, maar de loop van zijn automatische geweer, die hij tegen haar voorhoofd drukte, maakte dat onmogelijk. Ze stond echter dicht genoeg bij hem om te zien dat hij contactlenzen droeg. Ze stelde zich voor hoe de soldaat zich naar een spiegel overboog om de lenzen in te doen voor hij zijn gevechtstenue aantrok. Merkwaardig, ging het door haar heen, de dingen waar je aan denkt wanneer je tussen leven en dood verkeert.

Ze vroeg zich af of ambtenaren het ‘per abuis’ vermoorden van haar, een Amerikaans staatsburger, zouden ‘betreuren’. Of dat haar leven slechts zou culmineren in verontwaardiging over ‘collateral damage’.

Een enkele zweetdruppel gleed van het voorhoofd van de soldaat langs de zijkant van zijn gezicht naar beneden. Hij knipperde hevig met zijn ogen. Haar blik gaf hem een onbehaaglijk gevoel. Hij had al eerder gedood, maar nooit wanneer zijn slachtoffer hem in de ogen keek. Dat zag Amaal en ze voelde dat zijn ziel was bezwaard door het bloedbad dat rondom hen plaatsvond.

Vreemd ook, dat ik niet bang ben voor de dood. Misschien omdat ze wist, door de blik van de soldaat, dat ze in leven zou blijven.

Ze sloot haar ogen, herboren, terwijl het koude staal nog tegen haar voorhoofd drukte. Herinneringen voerden haar terug, en nog verder terug, naar een thuis dat ze nooit had gekend.

Deel I -

an-Nakba

(de ramp)

1 De oogst

1941

In een ver verleden, voor de geschiedenis de heuvels overtrok en het heden en de toekomst aan gruzelementen sloeg, voor de wind het land bij een punt oppakte en de naam en het karakter ervan eruit schudde, voor Amaal was geboren, leidden de bewoners van een klein dorpje ten oosten van Haifa een onopmerkelijk bestaan van vijgen en olijven, open grenzen en zonneschijn.

Het was nog donker, alleen de baby’s sliepen nog toen de dorpelingen van Ein Hod zich klaarmaakten voor de ochtend-salaat[1], het eerste van de vijf dagelijkse gebeden. De maan stond laag, als een gesp die hemel en aarde verbond, en was bijna vol, op een dun schijfje na. Ontwakende ledematen strekten zich uit, met spetterend water werd de slaap verjaagd, hoopvolle ogen gingen wijder open. Tijdens de woedoe[2], de rituele reiniging voor de salaat, werden gemompelde sjahada’s[3] de ochtendlijke mist in gezonden, als honderden fluisteringen die verklaarden dat er maar één God is en dat Mohammed Zijn profeet is. Vandaag vond het gebed buiten plaats en baden ze met bijzondere eerbied, want het was het begin van de olijvenoogst. Bij zo’n belangrijke gebeurtenis kon je de rotsige heuvels maar beter met een zuiver geweten beklimmen.

En zo gebeurde het dat vlak voor de dageraad, bij het concert van krekels, ander klein gedierte en ontwakende vogels – waar zich al gauw hanen bij zouden aansluiten – de dorpelingen maanschaduwen wierpen vanaf hun gebedsmatjes. De meesten vroegen simpelweg om vergeving van hun zonden, sommigen deden een extra rak’a[4]. Elk op hun eigen manier zeiden ze: ‘Mijn God Allah, laat op deze dag Uw wil geschieden. Ik onderwerp me aan U en ben U dankbaar’, alvorens ze westwaarts naar de boomgaarden liepen, de voeten hoog optillend om niet in de cactussen te blijven hangen.

Ieder jaar in november schonk de oogstweek nieuwe levenskracht aan Ein Hod, en Jahja, Aboe[5] Hassan, kon het in zijn botten voelen. Samen met zijn zoons ging hij vroeg van huis. Net als ieder jaar kreeg hij hen zover door hun een voorsprong op de buren voor te spiegelen, waar ze later over zouden kunnen opscheppen. Maar de buren dachten in grote lijnen hetzelfde en de oogst begon altijd omstreeks vijf uur.

Jahja wendde zich schaapachtig tot zijn vrouw, Basima, die de mand met canvas kleden en dekens op haar hoofd droeg, en hij fluisterde: ‘Oemm[6] Hassan, laten we volgend jaar vroeger dan zij opstaan. Ik wil graag een uur eerder beginnen dan die tandeloze ouwe knakker, Salem. Een uur maar.’

Basima sloeg haar ogen ten hemel. Haar echtgenoot kwam ieder jaar met dat briljante idee op de proppen.

Terwijl de donkere hemel plaatsmaakte voor licht, klonken de geluiden waarmee het oogsten van de edele vruchten gepaard ging op uit de zongebleekte heuvels van Palestina. De doffe klappen van de stokken waarmee de boeren tegen de takken sloegen, het sidderen van de bladeren, de plofjes waarmee de olijven op de kleden en dekens vielen die onder de bomen waren uitgespreid. Tijdens het harde werken zongen de vrouwen eeuwenoude liedjes, terwijl de kleintjes speelden en door hun moeder berispt werden als ze in de weg liepen.

Jahja stopte even om zijn stijve nek te masseren. Het is bijna twaalf uur, dacht hij, toen hij zag dat de zon vrijwel zijn hoogste punt aan de hemel had bereikt. Bezweet stond Jahja op zijn land, een robuuste man met een zwart-witte kaffiya[7] om zijn hoofd gewikkeld en de zoom van zijn lange gewaad achter de sjerp gestoken die hij om zijn middel droeg, zoals de fellahien[8] gewoon zijn. Hij overzag de pracht die hem omgaf. Mossig groen gras lag als een waterval over de heuvels en de rotsen en slingerde zich om de bomen heen. De sanasiel[9]-muurtjes kronkelden door het landschap, hij had zijn grootvader nog geholpen bij het herstel van sommige ervan. Jahja draaide zich om om naar Hassan en Darwiesj te kijken. Bij elke klap die ze met hun stok gaven om de olijven los te slaan, spanden hun borstspieren zich onder hun gewaad. Mijn zoons! Jahja’s hart zwol van trots. Hassan wordt sterk, ondanks zijn zwakke longen. Allah zij gedankt.

De zoons werkten telkens aan weerszijden van een boom, terwijl hun moeder in hun kielzog volgde en dekens vol verse olijven opzij trok, die later die dag geperst zouden worden. Jahja zag hoe Salem zijn oogst binnenhaalde in de aangrenzende boomgaard. Tandeloze ouwe knakker, glimlachte Jahja, hoewel Salem jonger was dan hij. Zijn buurman had inderdaad altijd al een zekere wijsheid bezeten en zijn gezicht, dat getekend was door de vele jaren dat hij buitenshuis olijfhout sneed, straalde een grootvaderlijk geduld uit. Na zijn pelgrimstocht naar Mekka was hij Hadji[10] Salem geworden, en die nieuwe titel verleende hem een ouderdom welke die van Jahja oversteeg. Tegen het vallen van de avond zouden de beide vrienden samen hoeka’s[11] roken en kibbelen over wie het hardst gewerkt had en wiens zoons het sterkst waren. ‘Liegbeesten zoals jij gaan naar de hel, ouwe man’, zou Jahja zeggen, terwijl hij de pijp naar zijn lippen bracht.

‘Ouwe man? Jij bent ouder dan ik, ouwe sok’, zou Salem terugzeggen.

‘Ik heb tenminste nog al mijn tanden.’

‘Oké, ga het speelbord maar halen, dan zal ik je voor de zoveelste keer laten zien wie er beter is.’

‘Afgesproken, jij leugenachtige, tandeloze, zwakke zoon van je vader.’

Dit jaarlijks terugkerende meningsverschil zou met spelletjes backgammon bij borrelende hoeka’s worden beslecht, en ze zouden koppig blijven doorspelen tot hun vrouwen hen al een paar keer hadden laten roepen.

Tevreden over de vorderingen die ze die ochtend hadden gemaakt, verrichtte Jahja het dzoer[12]-gebed en ging op de deken zitten waarop Basima de linzen en de makloeba[13] met lamsvlees en yoghurtsaus had uitgestald. Een klein stukje verderop zette ze een andere maaltijd klaar voor de seizoenarbeiders, die het voedsel dankbaar in ontvangst namen.

‘Lunch!’ riep ze naar Hassan en Darwiesj, die net klaar waren met het tweede gebed van die dag.

Gezeten rond het stomende ronde blad met rijst en de kommetjes met saus en tafelzuur wachtte het gezin tot Jahja het brood zou breken in de naam van Allah. ‘Bismillah ar-Rahmaan ar-Rahiem[14]’, begon hij, gevolgd door de jongens, die hongerig hun hand naar de rijst uitstaken, waar ze hapklare balletjes van maakten die ze in de yoghurt doopten. ‘Niemand kan zo lekker koken als jij, Ja-oemm[15]!’ Darwiesj, de vleier, wist wel hoe hij bij Basima in een goed blaadje kon komen.

‘Allah zegene je, mijn zoon’, zei ze met een brede glimlach en ze schoof een mals stukje vlees naar zijn kant van het blad met rijst.

‘En ik dan?’ protesteerde Hassan.

Darwiesj boog zich plagerig naar het oor van zijn broer: ‘Jij kunt niet zo goed met vrouwen omgaan.’

‘Alsjeblieft, lieverd’, en Basima scheurde ook voor Hasan een mooi stukje vlees af.

De maaltijd was snel voorbij zonder de gebruikelijke nazit met halwa[16] en koffie. Er was nog werk te doen. Basima had haar grote manden gevuld en de arbeiders zouden ze naar de olijfpers brengen. Haar zoons moesten ieder hun deel van de olijvenoogst van die dag persen, want anders zou de olie misschien een ranzige smaak krijgen.

Maar voor ze weer terugliepen werd er gebeden.

‘Laat ons eerst dankzeggen voor Allahs overvloed’, verordonneerde Jahja, terwijl hij een oude koran uit de zak van zijn disjdasja[17] tevoorschijn haalde. Het heilige boek was van zijn grootvader geweest, die vóór hem deze boomgaarden had verzorgd. Hoewel Jahja niet kon lezen, keek hij graag naar de mooie kalligrafie terwijl hij uit zijn hoofd soera’s[18] reciteerde. Vol ongeduld zaten de jongens met gebogen hoofd te luisteren naar de koranverzen die hun vader voordroeg, en zodra ze toestemming van hem kregen om naar de olijfpers te gaan, renden ze de heuvel af.

Basima tilde een mand met olijven op haar hoofd, pakte in elke hand een geweven tas met vaatwerk en overgebleven eten en liep samen met andere vrouwen de heuvel af, die ook allemaal kaarsrecht liepen met urnen en andere spullen op hun hoofd. ‘Allah zij met je, Oemm Hassan’, riep Jahja naar zijn vrouw.

‘En met jou, Aboe Hassan’, riep ze terug. ‘Blijf niet te lang weg.’

Jahja, alleen achtergebleven, leunde tegen de wind in, blies zachtjes in het mondstuk van zijn naaj[19] en voelde de muziek door de kleine gaatjes onder zijn vingers opkomen. Zijn grootvader had hem op die oeroude fluit leren spelen en de melodieën die hij voortbracht gaven Jahja een gevoel van verbondenheid met zijn voorvaderen, de talloze oogsten, het land, de zon, tijd, liefde en met alles wat goed was. Zoals altijd bij de eerste noot, trok Jahja zijn wenkbrauwen op terwijl hij zijn ogen sloot, alsof hij voortdurend verbaasd was over de verheven schoonheid die zijn eenvoudige, handgesneden naaj met behulp van zijn adem kon voortbrengen.

Enkele weken na de oogst werd Jahja’s oude open vrachtwagentje volgeladen. Met olie, maar vooral met amandelen, vijgen, diverse citrusvruchten en groenten. Hassan legde de druiven bovenop, zodat ze niet geplet zouden worden.

‘Je weet dat ik liever niet heb dat je helemaal naar Jeruzalem gaat’, zei Jahja tegen Hassan. ‘Toelkarim ligt maar een paar kilometer verderop en benzine is duur. Zelfs Haifa is dichterbij en daar zijn de markten net zo goed. En je weet nooit of een schofterige zionist zich in de struiken heeft verstopt of dat je door een Britse schurk wordt tegengehouden. Waarom deze reis?’ Maar hij wist het antwoord op zijn vraag al. ‘Maak je zo’n lange tocht om Ari te kunnen zien?’

‘Jaba[20], ik heb hem beloofd dat ik zou komen’, antwoordde Hassan, enigszins smekend.

‘Goed, je bent nu een man. Kijk goed uit onderweg. Geef je tante alles van de wagen wat ze nodig heeft en zeg tegen haar dat we haar hier binnenkort hopen te mogen begroeten’, zei Jahja. Vervolgens riep hij naar de vrachtwagenbestuurder, die iedereen goed kende en wiens gelaatstrekken hun verwantschap verrieden: ‘Rij onder de bescherming van Allah, jongen.’

‘Moge Allah u een lang leven schenken, oom Jahja.’

Hassan kuste eerst de hand van zijn vader en toen zijn voorhoofd, eerbiedige gebaren die Jahja met liefde en trots vervulden.

‘Moge Allah naar je glimlachen en je je hele leven beschermen, mijn zoon’, zei hij, terwijl Hassan achter op de vrachtwagen klauterde.

Toen ze vertrokken reed Darwiesj in korte galop een stukje met hen mee op Ghanoesj, zijn geliefde arabier. ‘Zullen we doen wie er het eerst is? Ik geef jullie een uur voorsprong omdat de wagen zo volgeladen is’, daagde hij Hassan uit.

‘Ga jij maar om het hardst met de wind racen, Darwiesj. Die is beter tegen je opgewassen dan deze oude rammelkast. Ga maar, ik zie je wel in Jeruzalem, bij Amtoe[21] Salma thuis.’

Hassan zag zijn jongere broer snel wegrijden, zonder zadel, zijn hatta[22] zat strak om zijn hoofd gewikkeld en de losse eindjes fladderden in de wind achter hem aan. Darwiesj was de beste ruiter in de wijde omgeving, misschien wel de beste in het hele land. En Ghanoesj was het snelste paard dat Hassan ooit had gezien.

Aan weerszijden van de stoffige weg rezen de velden op in een landelijke stilte, betoverd door de geuren van citrusbloesems en hennastruiken. Hassan trok het buideltje open dat zijn moeder elke dag voor hem vulde, brak een stukje af van de plakkerige koek die erin zat en hield dat onder zijn neus. Hij snoof de geur ervan zo diep op als zijn astmatische longen hem toestonden. Zuurstof verspreidde zich door zijn aderen. Vervolgens sloeg hij een van de boeken open die mevrouw Perlstein, Ari’s moeder, hem in het geheim had opgedragen te bestuderen.

[1] Gebed.

[2] Rituele reiniging, afwassing.

[3] Islamitische geloofsbelijdenis: ‘Er is geen God dan Allah, en Mohammed is Zijn profeet’.

[4] Eenheid van gebed; gebedshandeling.

[5] Vader; vader van.

[6] Moeder van.

[7] Palestijnse hoofdtooi, meestal zwart-witgeruit en anders rood-wit.

[8] Boeren

[9] Stenen muurtjes die over de heuvels in Palestina kronkelen en die zijn opgetrokken om erosie tegen te gaan.

[10] Mannelijke Mekkaganger.

[11] Waterpijp.

[12] Middaguur.

[13] Palestijns gerecht met lamsvlees, rijst en aubergine met een specerijenmengsel van kaneel en komijn.

[14] ‘In de naam van Allah, de meest Barmhartige, de meest Genadevolle.’

[15] Mama.

[16] Zoetigheden.

[17] Lang traditioneel gewaad, dat zowel door mannen als door vrouwen wordt gedragen.

[18] Elk van de honderdveertien hoofdstukken van de Koran.

[19] Traditionele fluit uit het Midden-Oosten.

[20] Jaba.

[21] Tante van vaderskant.

[22] Hoofdtooi voor mannen.

2 Ari Perlstein

1941

Ari wachtte hem op bij de Damascuspoort, waar de jongens elkaar vier jaar eerder voor het eerst hadden ontmoet. Hij was de zoon van een Duitse professor die al vroeg voor de nazi’s was gevlucht en zich in Jeruzalem had gevestigd, waar hij met zijn gezin een huisje huurde van een vooraanstaande Palestijn.

De twee jongens raakten bevriend in 1937, bij de handkarren met vers fruit, groenten en gedeukte olieblikken aan de voet van Baab al-Amoed[23], waar Hassan een boek zat te lezen met Arabische sonnetten. De kleine Joodse jongen met zijn grote ogen en een onzekere glimlach liep naar Hassan toe. Hij liep mank, het gevolg van een slecht genezen been dat een bruinhemd had gebroken. Hij kocht een grote, rode tomaat, haalde een zakmes tevoorschijn en sneed hem doormidden. Hij hield de ene helft voor zichzelf en bood Hassan de andere aan.

‘Ana ismi[24] Ari. Ari Perlstein’, zei de jongen.

Geïntrigeerd nam Hassan het stuk tomaat aan.

‘Goo day sa! Sjalom!’ Hassan probeerde de enige niet-Arabische woorden die hij kende en gebaarde de jongen dat hij bij hem kon komen zitten.

Hoewel Ari wel wat Arabisch kende, sprak geen van beiden de taal van de ander. Maar ze vonden al gauw iets gemeenschappelijks in hun wederzijdse besef tekort te schieten.

‘Ana ismi Hassan. Hassan Jahja Abulheja.’

‘Salaam alaikoem[25]’, antwoordde Ari. ‘Was liest du denn da?’ – met een wijzende vinger.

‘Book.’ Engels. ‘Dis, book.’

‘Yes.’ Engels. ‘Kitaab.’ Boek, Arabisch.

‘Ja.’ Ze lachten en aten nog wat tomaat.

En zo ontstond er een vriendschap in de schaduw van het nazisme in Europa en in de groeiende kloof tussen Arabieren en Joden thuis, en deze werd hechter in de zorgeloosheid van hun twaalf jaren, de poëtische eenzaamheid van boeken en hun desinteresse voor politiek.

Tientallen jaren nadat de oorlog de twee vrienden had gescheiden, vertelde Hassan zijn jongste kind, een klein meisje dat Amaal heette, over zijn jeugdvriend. ‘Hij was als een broer voor me’, zei Hassan, terwijl hij een boek dichtsloeg dat Ari hem in de herfst van hun jongensjaren had gegeven.

Hoewel Hassan lichamelijk nog enorm zou groeien, was hij op zijn twaalfde een ziekelijk onderdeurtje wiens longen bij elke ademtocht een fluitend geluid maakten. Zijn zwoegende ademhaling maakte dat hij werd buitengesloten van de weinig tolerante jongensverbonden en hun ruwe spelletjes. Ari, die vanwege zijn manke been meedogenloos werd bespot door zijn klasgenoten, verging het net zo. Ze hadden daardoor allebei een wat teruggetrokken manier van doen, die ze in elkaar herkenden, en beiden hadden ze op jonge leeftijd en in hun eigen wereld en taal hun toevlucht gevonden in de rijpe woordkeus van dichters, essayisten en filosofen.

Wat voorheen een onaangename maar incidentele reis naar Jeruzalem was, werd een welkom wekelijks uitstapje. Ari wachtte Hassan altijd op en samen brachten ze urenlang door met het elkaar leren van de Arabische, Engelse en Duitse woorden voor ‘appel’, ‘sinaasappel’, ‘olijf’. ‘De uien kosten een piaster per pond, mevrouw’, oefenden ze. Van achter de rijen fruit en groenten op de kar staken ze de draak met de Arabische stadsjongens, met hun aanstellerige manier van spreken en chique kleding, die in wezen getuigden van een slaafse bewondering voor de Britten.

In de weekends begon Ari zelfs traditionele Arabische kledij te dragen en vergezelde hij Hassan vaak naar Ein Hod. Ondergedompeld in de melodieën van de Arabische taal en zang en de aroma’s van Arabische gerechten en dranken, verwierf hij zich een goede beheersing van de taal en raakte hij thuis in de cultuur van zijn vriend, hetgeen tientallen jaren later ongetwijfeld bijdroeg aan zijn benoeming tot professor aan de Hebreeuwse Universiteit. Van zijn kant leerde Hassan Duits te spreken, moeizaam enkele Engelse boeken uit de bibliotheek van dr. Perlstein te lezen en de Joodse tradities te waarderen.

Mevrouw Perlstein was dol op Hassan en ze was hem dankbaar voor zijn vriendschap met haar zoon. Basima ontving Ari met hetzelfde moederlijke enthousiasme. Hoewel ze elkaar nooit ontmoetten, leerden de vrouwen elkaar via hun zoons kennen, en ze zonden de zoon van de ander altijd beladen met voedsel en bijzondere traktaties naar huis, een ritueel waaraan Hassan en Ari zich met frisse tegenzin onderwierpen.

Op zijn dertiende, een jaar voordat er een eind kwam aan Hassans formele schoolopleiding, vroeg hij aan zijn vader toestemming om met Ari in Jeruzalem naar school te gaan. Bang dat zijn zoon door verdere studie vervreemd zou raken van het land dat hij zou erven en bewerken, gaf Jahja hem geen toestemming.

‘Boeken zullen alleen maar tussen jou en het land komen. Je gaat niet met Ari naar school en daarmee is het laatste woord hierover gezegd.’ Jahja was er zeker van dat hij de juiste beslissing had genomen. Maar jaren later verweet hij zich verslagen en vol berouw dat hij niet aan Hassans innigste wens tegemoet was gekomen. En op een dag, toen ze overgeleverd aan de weersomstandigheden in een kampement verbleven, niet ver van hun thuis, waarnaar ze nooit konden terugkeren, zou Jahja zijn zoon om vergiffenis vragen voor zijn besluit. Jahja, een wegkwijnende vluchteling, ontredderd omdat hij van huis en haard verdreven was, weende tegen Hassans vergevende schouders. ‘Vergeef me, mijn zoon. Ik kan het mezelf niet vergeven’, huilde hij. En vanwege diezelfde beslissing, en de spijt en het hartzeer die erop gevolgd waren, nam Hassan, die hard werkte voor een schamel inkomen, zich vastberaden voor dat zijn kinderen wel een goede opleiding zouden krijgen. Om die reden zou Hassan vele jaren later tegen zijn dochtertje Amaal zeggen: ‘Habiebati[26], het enige wat ons nog rest is scholing. Beloof me dat je daarin zo ver mogelijk probeert te komen.’ En dat beloofde het kleine meisje aan haar vader, die ze adoreerde.

Hoewel Hassan na de achtste klas officieel geen opleiding meer volgde, kreeg hij voortreffelijk onderwijs van mevrouw Perlstein, die haar leergierige jonge student iedere week beladen met boeken, lessen en huiswerk naar huis stuurde. Dit privé-onderwijs begon als een complot tussen Basima en mevrouw Perlstein om Hassan uit zijn neerslachtigheid te halen, een paar maanden nadat Jahja zijn veto over vervolgonderwijs had uitgesproken.

‘Hé, broer!’ Naar Arabisch gebruik omhelsden de jongemannen elkaar, vlochten hun handen ineen en kusten elkaar op beide wangen. Ze laadden de vrachtwagen uit en lieten de chauffeur achter bij de andere straathandelaren. Zigzaggend door de smalle kasseienstraatjes van de Oude Stad gingen de vrienden op weg naar hun stamcafé, voordat ze naar Ari’s huis zouden gaan. Van Baab al-Amoed liepen ze richting al-Kijama. Vanuit de winkels dreven de geuren van aardewerken potten, melasse en diverse oliën naar buiten en op de trottoirs riepen verkopers de voorbijgangers toe dat ze moesten blijven staan om te proeven. Ze sloegen de Khaan az-Zait[27] in, waar hun hoofden langs de lederen en zijden koopwaar streken die aan de buitenmuren van de winkels was opgehangen. Nog een paar stappen en ze liepen café al-Mahfoez binnen.

‘Twee koppen honingappel’, riep Hassan naar de bediende.

‘Dat kan niet goed zijn voor je longen, Hassan’, waarschuwde Ari. ‘Weet oom Jahja dat je rookt?’

‘Nee, natuurlijk niet!’

Bij de Perlsteins leverde Hassan twee schalen met halwa en koenafa[28] af.

‘Het gebruikelijke van moeder’, zei hij in het Duits.

‘Dank je wel’, zei mevrouw Perlstein, toen ze de zoetigheden in ontvangst nam.

Ze was een gereserveerde vrouw met lange armen en benen en Hassan vond dat haar verschijning totaal niet overeenkwam met de hartelijkheid die hij van haar ondervond. Telkens als hij haar zag, kon hij het niet laten om te kijken naar het familie-erfstuk dat altijd op haar borst gespeld zat. Een, twee, drie, vier … achttien. Hij ontwikkelde de gewoonte de pareltjes in haar broche te tellen terwijl zij zijn huiswerk nakeek.

Door de jaren heen bewees Hassan een vlijtige leerling en een goede student te zijn. Het mentorschap van mevrouw Perlstein duurde voort tot hij in 1943 tegelijk met Ari ‘afstudeerde’, het jaar waarin de beide jongemannen elkaar een poosje uit het oog verloren omdat Ari een kleine groep vrienden op school had gekregen en Hassan smoorverliefd was geworden op Dalia, een jong bedoeïenenmeisje dat Ghanoesj, het paard van zijn broer, had gestolen.

[23] Damascuspoort (Jeruzalem).

[24] Ik heet.

[25] Vrede zij met u; een zeer gangbare begroeting.

[26] Lieveling, schat, lieverdje (voor een vrouw of meisje).

[27] Straatnaam in de oude stad van Jeruzalem.

[28] Een lekkernij van kaas en korstdeeg in siroop.

3 Het bedoeïenenmeisje dat niet wilde deugen

1940-1948

Anders dan de meeste huwelijken in die tijd, die bij de geboorte werden gearrangeerd binnen de familieclan, was Hassans verbintenis met Dalia voortgekomen uit een verboden liefde. Hij was een afstammeling van de oorspronkelijke stichters van Ein Hod en hij zou uitgestrekte stukken in cultuur gebracht land, fruittuinen en vijf indrukwekkende olijfboomgaarden erven. Dalia daarentegen was de dochter van een bedoeïen die tot een stam behoorde die elk jaar naar het dorp kwam om tijdens de oogst te werken en die zich daar uiteindelijk gevestigd had.

Dalia, de jongste van twaalf zussen, was eigenzinnig en liet zich weinig gelegen liggen aan conventies. Hoewel ze er regelmatig ongenadig met haar vaders riem van langs kreeg, vergat ze nogal eens haar hoofd op de traditionele manier te bedekken met haar hidjab[29] en liet ze de wind door haar haren waaien. En ze trok haar thaub[30] op om hagedissen achterna te zitten – iets wat een fatsoenlijk meisje nooit zou doen – waardoor de fleurige bedoeïenenpatronen op de kaftan overdekt raakten met moddervlekken en cactusdoornen. Vaak vergat ze de zak met vreemde, nieuwe kevers en andere insecten die ze die dag had verzameld leeg te gooien, wat haar klappen opleverde van haar moeder. Maar de natuurkracht die in haar huisde, bracht haar steeds weer tot haar eigenaardige gedrag. Ze genoot van de tijd die ze doorbracht met haar zes- en achtpotige geheimpjes, dat wil zeggen, tot ze een vierbenig wezen in het oog kreeg, een paard met de naam Ghanoesj.

De jonge meester van het paard, een jongen die naar ze wist Darwiesj heette, een zoon van Jahja Abulheja, bood haar een ritje aan toen hij haar op een keer over de heuvels naderbij had zien komen. Maar ze kon het aanbod niet aannemen. Als haar vader hoorde dat ze met een jongen op een paard had gezeten, zou ze zeker slaag krijgen.

‘Nee.’ Ze zei het met alle overtuigingskracht die een elfjarige kan opbrengen, maar zodra ze haar mond opendeed, ontspande haar gezicht al in een ‘misschien’. Darwiesj zei zachtjes: ‘En als ik voor je uitloop en op mijn woord van eer zweer dat ik niet naar je achterom zal kijken wanneer je op het paard zit?’ Hij kwam betrouwbaar over en in de heuvels was verder in geen velden of wegen iemand te bekennen geweest. Ze keek om zich heen naar de uitgestrekte verlatenheid van het golvende landschap. Haar hart was zuiver. ‘Hoe kom ik erop?’

‘Kijk eerst maar hoe ik het doe en daarna, als ik me heb omgedraaid, probeer je het zelf’, zei Darwiesj. Ghanoesj liet het kleine figuurtje op zijn rug klimmen en begon stapvoets te lopen. Plotseling werd ze overmand door de angst dat ze met een jongen en zijn paard zou worden betrapt. Ze vroeg of ze stil konden houden en zo gauw ze was afgestegen, ging ze er als een pijl uit de boog vandoor.

Weken later keerde ze naar diezelfde plek terug, waar ze op haar schitterende vierbenige geheim bleef wachten tot het met Darwiesj aankwam en ze opnieuw betoverd raakte. Ruim twee jaar lang deelden ze hun geheim en in die tijd leerde Dalia zelfstandig te rijden. Darwiesj zou alles voor haar hebben gedaan, als ze het maar had gevraagd. In al die tijd wisselden ze nooit een woord, behalve op die eerste dag. Wanneer Darwiesj haar zag aankomen keek hij, uit respect voor haar, de andere kant uit; hij keerde haar de rug toe en hield Ghanoesj bij de teugel terwijl zij haar thaub, waar ze een lange broek onder droeg, ophees en op het paard klom en wegreed. Darwiesj wachtte dan tot ze terugkwam en volvoerde het fatsoensritueel in omgekeerde volgorde.

In de ogen van de dorpelingen was Dalia net een wilde zigeunerin, geboren uit bedoeïense poëzie en kleuren in plaats van vlees en bloed. Sommigen dachten dat het kind iets duivels had en overtuigden Dalia’s moeder ervan dat ze een sjeik[31] moest laten komen om verzen uit de Koran over haar uit te spreken. De meesten gingen er vooralsnog van uit dat het meisje haar vreemde gewoonten vanzelf zou ontgroeien. Maar uiteindelijk was men het erover eens dat Dalia zou moeten worden ‘gebroken’. Ze was nu bijna veertien en zou van haar kinderlijke onnadenkendheid moeten worden afgeholpen.

‘Breek haar, sla haar, leer haar een lesje’, zei iemand tegen haar moeder. ‘Kijk toch hoe ze die sinaasappel eet! Ze is een schande voor haar familie. Alle jongens kijken naar haar.’ De dorpelingen hadden geen goed woord voor haar over. De vrouwen stoorden zich aan het gerinkel van haar enkelbanden. Erger nog, ze konden het niet hebben dat hun venijn Dalia niet leek te raken. De argeloze levenskracht die haar huid uitstraalde en die uit haar haren opsteeg, herinnerde hen aan een voor altijd verloren vroeger geluk, waarvan ze gewillig afstand hadden gedaan. Dalia’s wat vulgaire nonchalance had een seksueel tintje, temeer daar ze zich er niet van bewust was.

Oemm Hassan, Basima, beschouwde Dalia als een goddeloze dievegge zonder schaamtegevoel sinds Dalia het paard van haar zoon Darwiesj eens had ‘gestolen’ voor een stiekeme onderbreking van de uitputtende monotonie van de olijvenoogst. Als Dalia niet was gevallen en haar enkel had gebroken, zou niemand er ooit iets van geweten hebben, maar nu veroorzaakte het een schandaal dat Hassans belangstelling wekte. Het hele dorp was in rep en roer. Darwiesj probeerde manieren te bedenken waarop hij Dalia kon verdedigen, maar hij wist dat ze nog veel erger gestraft zou worden als bleek dat hij erbij betrokken was.

Dalia’s vader, te schande gemaakt, zwoer de schaamteloosheid van zijn jongste dochter voorgoed de kop in te drukken. Om in zijn eer hersteld te worden bond hij Dalia midden in het dorp aan een stoel vast en hield een gloeiend heet brandijzer bij de hand die, zoals ze gedwongen was te bekennen, het paard had gestolen.

‘Deze? Steek je hand uit, zodat ik hem goed kan branden’, zei haar vader ziedend van woede toen Dalia haar rechterhandpalm ophield. ‘En als je schreeuwt, brand ik de andere hand ook’, voegde hij eraan toe, terwijl hij zich naar de menigte toeschouwers omdraaide voor bijval.

Dalia gaf geen kik toen het hete ijzer de huid van haar rechterhandpalm schroeide. Iedereen hield zijn adem in. ‘Wat zijn die bedoeïenen toch wreed’, zei een vrouw, en sommige mensen smeekten Dalia’s vader om op te houden, in de naam van Allah, om zich barmhartig te tonen, omdat Allah barmhartig is. Ar-Rahma[32]. Maar een man moet in zijn huis de heerser zijn. ‘Het is een erezaak. Ga achteruit, dit is mijn recht’, eiste de bedoeïen. Het was zijn recht. La haul wa-la koewwa illa bi-Allah[33].

Dalia trok de pijn naar binnen, de akelige stank van verbrand vlees deed het leven in haar binnenste verschrompelen. Haar verbondenheid met de natuur, de intimiteit tussen haar haren en de wind, het rinkelen van haar enkelbanden, de zoete geur van haar zweet als ze zich inspande, haar zigeunerkleuren … dit alles veranderde op die dag, in het centrum van het dorp onder de diepblauwe lucht, in een ashoop. Als ze had geschreeuwd was het vuur misschien niet zo diep in haar gedrongen. Maar dat deed ze niet. Ze zag een konijn en hield hen beide gevangen in een hopeloze starende blik. Ze greep de marteling in haar hand en hield die daar met haar kaken stijf op elkaar geklemd, terwijl de tranen over haar wangen rolden. De rest van haar leven zou Dalia de onbewuste gewoonte hebben om al tandenknarsend met de vingertoppen van haar rechterhand over de palm te wrijven, wat de indruk wekte dat ze iets levends in haar greep hield dat probeerde te ontsnappen.

Basima was van haar stuk gebracht door het stoïcisme van het bedoeïenenmeisje en ze wilde niets met ‘die familie’ te maken hebben. Het was haar niet ontgaan dat Hassan de jonge Dalia met de ogen volgde wanneer ze haar dagelijkse werk in het dorp en op de velden deed.

In de ogen van Basima was Dalia een ‘bedoeïenenmeisje dat niet wilde deugen’ en dat het vredige dorp alleen maar ellende zou bezorgen. Haar angsten werden bewaarheid toen bleek dat haar zoon, de jonge Hassan Jahja Abulheja, geen weerstand kon bieden aan Dalia’s vrijpostige schoonheid en ongetemde geest en zich had voorgenomen om met haar te trouwen.

Met de vastbeslotenheid die Hassan zijn hele leven zou kenmerken en met de aarzelende zegen van zijn vader, legde Hassan zijn besluit aan zijn moeder voor.

‘Ja-oemm, het huwelijk is geen zonde’, probeerde Hassan een verzoenende benadering.

‘Nee, nee, nee, nee, en nog eens nee!’ Basima was woest. Het zou een schandaal veroorzaken. Dramatisch zwaaide ze met haar armen, rukte aan haar thaub terwijl ze Allah aanriep, sloeg zich op haar borst en in haar gezicht. Ze weeklaagde over de vernedering en berouwde de dag dat ‘die bedoeïen’ voet in Ein Hod had gezet. Haar onbehagen zou uitgroeien tot schaamte toen ze gedwongen was het nieuws over te brengen van haar zoons opstandigheid en zijn afwijzing van zijn eigen nicht, met wie hij al verloofd was.

‘Ya[34] Aboe Hassan, wat zullen de mensen over ons zeggen?’ probeerde ze haar man te overreden.

‘Laat hem toch, Oemm Hassan. Hij is nu een man. We kunnen hem niet dwingen’, trachtte Jahja zijn vrouw tot rede te brengen.

Maar ze ging door alsof haar man niets had gezegd. ‘Dat we mensen zijn die hun woord niet houden? Dat we een meisje een huwelijk met onze zoon beloven en we ons erbij neerleggen dat hij ons niet gehoorzaamt? Wat heeft mijn onschuldige nichtje gedaan dat ze voor een vuile bedoeïenendievegge aan de kant wordt gezet?’

‘Het is Allahs wil. Laat hem toch, vrouw! Het land wordt in chaos gestort door zionisten en jij bent in een slecht humeur omdat je zoon wil trouwen met een mooi meisje dat jij niet mag. Hoor je dan niet elke dag het nieuws? Dat er elke vervloekte dag Britten en Palestijnen worden vermoord door zionisten? Ze ontdoen zich van de Britten zodat ze zich daarna van ons kunnen ontdoen, en iedereen is te stom om dat in te zien of er iets tegen te ondernemen.’ Jahja greep zijn stok in de ene hand, de naaj in de andere en liep naar buiten, zijn angsten verfoeiend die werden aangewakkerd door de vrijwel dagelijkse berichtgeving op de bbc over terreurdaden die door de steeds beter bewapende zionistische bendes werden gepleegd.

Gezeten voor het huis, op de marmeren treden van de veranda die hijzelf had ontworpen en betegeld, ademde Jahja uit door zijn dierbare naaj, bewoog zijn vingers en trok zijn wenkbrauwen op bij de eerste klank. Hij speelde voor zijn bomen, om eenvoud en vrede te doen herleven.

‘Hou daarmee op!’ Basima stormde de veranda op. Ze was woedend.

‘Een dezer dagen smijt ik dat ding nog kapot’, beet ze hem toe, maar niet te hard, zodat de buren het niet zouden horen, en ze beende weg, bang dat ze te ver was gegaan. Ze was nog steeds in zichzelf aan het mopperen terwijl ze over de Perzische tapijten in de hal liep, onder de betegelde grote bogen door de zitkamer in, waar ze zich moeizaam op haar knieën liet zakken om eventjes op een vloerkussen te gaan zitten. Jaren geleden had Jahja zitbanken willen kopen, net zoals de Britten hadden, maar Basima wilde dat toen absoluut niet en nu dacht ze dat banken misschien toch beter zouden zijn geweest. Rusteloos ontrolde ze haar gebedsmatje om zich aan Allah te onderwerpen. Toen ze twee rak’a’s had gebeden, hees ze zich overeind, liep over nog meer Perzische kleden die over de marmeren vloer verspreid lagen naar de keuken, waar ze om zich heen keek naar Jahja’s blauwe en groene tegelontwerp – hij is koppig, maar wel kunstzinnig, dacht ze. Ya Jahja, hoe kun je nou instemmen met dit huwelijk!

Hoe Basima ook smeekte of vloekte, haar zoon was niet op andere gedachten te brengen. Alleen Darwiesj begreep waarom Hassan zo vastbesloten tegen zijn moeder in ging, want hij hield ook van Dalia. En toen de familie om Dalia’s hand ging vragen, zocht Darwiesj het gezelschap van zijn geliefde Ghanoesj en Fatoema, een Arabische merrie met een kenmerkende witte streep tussen de ogen, en liet hij zijn tranen de vrije loop.

Dalia’s vader stemde maar al te graag met het huwelijk in, opgelucht dat hij van de last van zijn jongste dochter was bevrijd, en twee dagen later, zoals de gewoonte voorschreef, nam hij haar bruidsschat in ontvangst. Op die dag keek Dalia door de gaatjes in het opengewerkte scherm voor haar raam, dat haar privacy verschafte, toen een groep mannen haar vader geld en goud kwam brengen. Ze was minder ontroerd door de indrukwekkende bruidsschat dan door de aanblik van Darwiesj, die zich onder de mannen bevond.

Ze had zelf niets in te brengen in deze kwestie, maar het idee dat ze een aroesa[35] zou zijn sprak haar wel aan, in dezelfde geest als kleine meisjes zich graag als dames uitdossen; ze betreurde het echter dat ze niet Darwiesj’ bruid zou zijn.

Op de dag van de trouwerij werd iedere vierkante centimeter van Dalia’s lichaam door vrouwelijke verwanten – haar moeder, tantes en getrouwde zussen en nichten – schoongeboend en opgewreven. Er werden verscheidene lagen aieda[36] op haar benen, dijen, armen, buik en billen aangebracht en met een ruk losgetrokken. Telkens rekte Dalia haar hals om de piepkleine bosjes zwart haar te bekijken die werden uitgetrokken; met elke ruk leek er een elektrische stroom door haar huid te gaan. Op de gevoelige huid tussen haar benen deed het het meest pijn. ‘Wees gerust, dochter’, zei haar moeder, terwijl ze de benen van haar dochter spreidde. Bismillah ar-Rahmaan ar-Rahiem. Met het zelfvertrouwen en de behendigheid van een vroedvrouw trok Dalia’s moeder bij haar dochter al het recente schaamhaar (waar Dalia zo trots op was) in één enkele beweging met de aieda los, waardoor Dalia van pijn overeind sprong. De vrouwen lachten goedmoedig. ‘Kom, dochter. Welkom in de wereld van de vrouwen.’ En toen een tante het vocht op Dalia’s dijen zag, riep ze naar haar zus: ‘Het ziet ernaar uit dat je dochter een prima echtgenote zal worden.’ Ze lachten weer, terwijl Dalia een gehoorzame toeschouwster was bij haar eigen transformatie.

Ze keek in de spiegel toen haar ogen verleidelijk waren gemaakt met kohl, die haar gezicht de leeftijd en rijpheid gaf die haar nog ontbraken. Ze was een aroesa, het aantrekkelijke middelpunt van haar cultuur, en alle kleine meisjes keken naar haar, zoals zijzelf ook vaak had toegekeken bij het gereedmaken van bruiden voor hun huwelijk.

Zwaar beladen met glimmende geschenken om haar hals en over haar voorhoofd of bungelend om haar polsen, enkels en aan haar oren, trad de veertienjarige Dalia met veel ceremonieel in het huwelijk met Hassan Jahja Abulheja. Het was een feest dat passend was voor het eerherstel van Dalia’s vader, de hevige verbittering van Basima en de droefheid in het hart van Darwiesj.

Behangen met de helft van haar eigen gewicht in goud woonde de kleine bruid ingetogen haar bruiloft bij, onophoudelijk wrijvend over haar handpalm, haar kaak bewegingloos aan strakgespannen spieren, zelfs wanneer ze gezoend werd door mensen die haar gelukwensten.

Alvorens zich bij de vrouwen te voegen vierden de mannen eerst onderling feest. Ze offerden een lam, dansten en maakten plezier met muziek en gezang. Met bloedend hart leidde Darwiesj een dabka[37] voor zijn broer en bracht een liefdevolle toost uit op de bruidegom, heimelijk bedroefd en zich schikkend naar Allahs wil.

‘Insjallah[38] ben jij de volgende, broertje’, zei Hassan in alle oprechtheid, terwijl hij Darwiesj omhelsde.

‘Insjallah.’ Als God het wil.

Binnen tien maanden na de bruiloft kwam Dalia in de gunst bij het dorp door een zoon te baren; ze noemde hem Joessoef. Sindsdien, vanaf haar vijftiende, werd Dalia respectvol ‘Oemm Joessoef’ genoemd en Hassan ‘Aboe Joessoef’.

Zelfs al voor de geboorte van Joessoef was Basima milder geworden jegens Dalia. Ondanks zichzelf was ze onder de indruk van het doorzettingsvermogen waarmee Dalia zich van haar taken kweet, de handigheid waarmee ze haar moeder in het dorp assisteerde bij haar werk als verloskundige en de vreugde die haar nieuwe echtgenoot aan haar gezelschap beleefde. Bovendien waren de families overeengekomen dat Darwiesj het nichtje zou trouwen dat door Hassan aan de kant was gezet, en zo was Basima’s eer gered.

Dalia’s onervarenheid wekte het moederinstinct van haar schoonmoeder, die haar bedoeïenendochter inwijdde in het moederschap, de routinehandelingen rond borstvoeding en de remedies tegen darmkrampjes. Ze bracht haar ook de schoonheidsgeheimen bij om haar lichaam weer stevig te maken en manieren om de interesse van haar echtgenoot na de bevalling levend te houden.

‘Uiteindelijk wordt het allemaal minder, de borsten, dijen, ze verzakken gewoon’, zei ze. ‘Maar het geheim is olijfolie.’ Basima’s toegeknepen ogen glinsterden samenzweerderig toen ze zich naar Dalia overboog en de schoonheidsmiddeltjes begon te beschrijven die ze zelf had ontdekt. ‘Dit zijn vrouwengeheimen die ik alleen aan jou en, insjallah, aan Darwiesj’ vrouw zal overdragen, omdat het niet in Allahs bedoeling lag dat ik dochters baarde.’

Basima leidde Dalia door haar kruidentuin en onthulde haar de geheimen van het gebruik van diverse planten. Ze was opgetogen, blij dat ze een erfgename had voor haar toverkruidenrijk. Ze had Dalia al geleerd hoe ze het medicijn voor Hassans borst moest maken. Maar ‘voor schoonheid is olijfolie het belangrijkste ingrediënt’, fluisterde ze. ‘Je moet munt en basilicum kneuzen en met de olie vermengen en daarmee je lichaam insmeren om de huid stevig te houden, en je hoofdhuid om je haar te laten glanzen.’

Tijdens zulke momenten leerden Basima en Dalia van elkaar te houden, en langzamerhand raakten ze aan elkaar verknocht met een loyaliteit en een genegenheid zoals ze die geen van beiden eerder hadden gekend.

[29] Hoofdbedekking voor vrouwen.

[30] Kaftan.

[31] Een vooraanstaand man in tribale tradities, islamitisch leermeester.

[32] Mededogen.

[33] ‘Er is geen macht noch kracht dan bij God’; iets wat men zegt om uit te drukken dat men niet bij machte is een tragedie te keren.

[34] O, ach.

[35] Bruid.

[36] Een kleverige pasta die gebruikt wordt voor het ontharen.

[37] Folkloristische dans uit Palestina, Syrië, Libanon en Jordanië.

[38] Als God het wil.