Anne Swärd

Het huis van de parelvisser

Vertaald uit het Zweeds door Edith Sybesma

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Deze uitgave is mede mogelijk gemaakt dankzij een bijdrage van de Zweedse Cultuurraad te Stockholm

Oorspronkelijke titel Till sista andetaget, verschenen bij Weyler Förlag

Oorspronkelijke tekst © Anne Swärd 2009

Published by arrangement with Nordin Agency, Sweden

Nederlandse vertaling © Edith Sybesma en De Geus bv, Breda 2012

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Corbis/HillCreek

isbn 978 90 445 2230 3

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Voor Nadja

Voor Samuel

Ter herinnering aan L.

Zonuren

Elke dag zat ze in een luie stoel op het terras zonuren te tellen, ijswater te drinken en te soezen. Ze probeerde niet aan sigaretten te denken. De zoete geur van verse tabak, de milde smaak van rook, het lieflijke geritsel van een pas geopend pakje Silk Cut en de sensuele warmte in haar mond. Ze leek wel zwanger van een gigantische abrikoos. Haar dikke, gespannen buik was donzig en vertoonde een onwillige zachtheid wanneer de aanstaande vader en zijn broers er met hun vieze vingers aan zaten. Hij rook naar een zonnewarme, oogstrijpe vrucht, ze wilden zo graag een hapje nemen, maar zij hield hen tegen: Nee! Nog niet helemaal rijp. Nog drie weken in de zon. Drie weken? Ze hadden al een hele eeuwigheid geduld gehad, meer van dit wachten konden ze toch nooit aan? Maar ze duwde hem en zijn broers opzij, ze mochten kijken, meer niet. De magische vrucht was nog even alleen van haar.

Terwijl ze daar zat, zag ze haar buik donker worden en opzwellen, zich in een hoge boog spannen naar het licht. Ze genoot van de laatste kwistige warmte van de zomer, ze probeerde niet aan sigaretten, aan de toekomst of aan hem te denken. Aan die ander. Want verliefdheid is een folie à deux, had ze ergens gelezen. Nu kon ze daar zelf over meepraten, en het ergste was dat je allebei maar half gek hoefde te worden, dan werd het geheel toch volslagen waanzin.

Haar verliefdheid was gegroeid tot er geen zachtheid meer in zat, net als haar buik. Ze bekeek ze allebei alsof ze van iemand anders waren: de maanberg boven haar heupen, en de afgrond van haar ongelukkige verliefdheid, zo diep dat ze de bodem er nog niet van had gezien. Hou je kop erbij, zei ze tegen zichzelf. Hou je kop erbij, hou je kop erbij … niet aan hem denken. Maar steeds als ze probeerde niet aan hem te denken, dacht ze natuurlijk al aan hem.

Liefde overkomt je, net zoals koorts of een faillissement, nee, het was een koorts die in haar lichaam woedde, hoe ze ook haar best deed de buitenkant ervan te verkoelen. De liefde kent geen wetten, ze beweegt zich tussen minnaars zoals het haar uitkomt. Ze haatte hem. Had hem lief. Had hem zo lief dat ze hem haatte. Alleen al omdat hij er was, dat was erg genoeg – zo dichtbij dat ze in sommige nachten dacht dat ze gek werd, als ze dat niet al was, dat wist ze niet eens zeker.

Het terras werd die zomer haar vaste stek, de rest van het huis was te warm, aan nachten binnenshuis viel niet te denken toen de warmte onder het eternieten dak was gekropen en de bovenverdieping in een droge sauna veranderd had. In de stenen muren zat de hele verzamelde warmte van de zomer, je kreeg geen lucht daar binnen, daarom had David een bed voor hen opgemaakt op de hoek van het terras die ’s ochtends in de schaduw lag. Ze sliepen dicht naast elkaar op een matras bij het geluid van het weinige nachtverkeer op de snelweg in de verte, de ijle geluiden van de boomkikkers bij de overwoekerde vijver achter het huis, af en toe een goederentrein en een eenzame nachtzwaluw boven de velden. Tot in haar droom probeerde ze niet aan hem te denken. Dat lukte niet, hoe stevig David haar ook vasthield. Hoe ze ook geoefend had in zelfoverwinning wanneer ze de koelkelder in ging om limonade te halen terwijl ze een panische angst voor vleermuizen had en wist dat die aan het lage plafond hingen. Dit was zo veel moeilijker, haar wil was niet sterk genoeg om de gedachte aan hem te weerstaan.

’s Nachts was Davids aanwezigheid verzachtend, zijn arm om haar heen belette haar een koude, donkere kosmos in te zweven, met haar buik als een bolle heliumballon. Maar overdag was ze trots en soeverein en wilde alleen maar met rust gelaten worden. Ze joeg hem en zijn broers weg wanneer ze als honden om haar heen scharrelden. Ze had hen niet meer nodig, ze wilde hun beluste blikken, hun nieuwsgierigheid niet. Alsof ze dachten dat zij de drager was van een geheim, terwijl iedereen gewoon kon zien wat er komen zou: een abrikoos, kingsize. Ze was onvoorstelbaar dik aan het worden.

Ze raakte dagen en weken over tijd. De volle vrucht werd steeds overrijper. De navel, die eerst nog een bleek knoopje was geweest, ontwikkelde zich tot een roos van dunne huid en werd bruin tot in de kleinste plooi. Haar benen, die ze niet meer kon zien, vulden zich met water, en een rivierdelta van aderen vertakte zich zwellend en kronkelend langs de binnenkant van haar bovenbenen naar beneden.

Björn, die de opa van het kind zou worden, gaf haar tijgerbalsem om haar opzwellende enkels mee in te smeren, maar ze kon er niet bij, alle afstanden en proporties waren verschoven en hij moest het voor haar doen. Dat mocht hij van haar, als de daad van tederheid die het was. Ze voelde zich net Farah Diba op haar pauwentroon, ook al roken haar eigen voeten niet echt naar maagdenmelk, ze waren zwart en vol kloven na een hele zomer op blote voeten. Idun, die de oma van het kind zou worden, had stevige, voorgevormde bh’s van het nieuwste model besteld bij postorderbedrijf Swegmark. Zelf had ze zich nooit eerder druk gemaakt om bh’s, maar van de aanstaande grootmoeder kreeg ze te horen dat het nu toch echt wel nodig was. Haar buik was niet het enige wat groeide, dat had ze toch wel gemerkt? ‘Hou je die daarna ook?’ vroeg David met een hoofdknik naar haar nieuwe en totaal andere bekoorlijkheden. ‘Ik mag hopen van niet’, antwoordde ze, want ze had totaal geen zin om daar de rest van haar leven mee rond te zeulen; het handzame formaat dat ze hiervoor hadden gehad beviel haar prima.

Ondanks haar nieuwe gewicht had ze genoten van de lange, benauwde zomer, in een merkwaardige toestand verheven boven alle trivialiteiten. Warmte, honger, verveling, rusteloosheid, vliegen, niets van wat haar anders altijd ergerde, kon haar nu deren. Aangezien ze nooit eerder een kind had gekregen, maakte ze zich ook geen zorgen. Het was iets natuurlijks, dacht ze. Dieren doen het min of meer tussen de bedrijven door en ze had zich feitelijk altijd net een dier gevoeld, een vrouwtjesvos, soepel en onbevangen. Ze doen het gewoon en gaan na het werpen meteen weer op jacht – ze stelde zich voor dat het bij haar ook zo zou gaan. Wanneer het zover was, zou ze als het nog kon, als het niet te snel ging, het beeld oproepen van de vrouwtjesvos die haar jongen alleen ter wereld bracht in het koele duister van het hol, zo had ze besloten.

Ze besteedde veel tijd aan pogingen niet aan sigaretten te denken. Vooral niet aan Silk Cut, de lichte tabak met de zachte geur van bacon. Als ze geen driehonderd kilo had gewogen en niet die benen als mangrovebomen had gehad, dan had ze zich elk moment van de dag naast de snelweg kunnen posteren om naar de kust te liften, de veerpont over de Sont te nemen, een pakje te kopen en weer terug te liften. Hoe gevaarlijk kon dat zijn? Aanstaande moeders hadden altijd gerookt, voorzover zij wist. Waarom waren er nu opeens zo veel dingen gevaarlijk geworden, die eerst niet gevaarlijk waren? Waarschijnlijk omdat het ene decennium over zou gaan in het volgende, je kon een soort hoopvolle mobilisatie in de lucht waarnemen. Een nieuwe moraal? Ze had in ieder geval geen zin eraan mee te doen. Ze wilde alleen zijn met haar sigaretten en haar gewoontes, net als anders. Pas wanneer iets je ontzegd werd, dacht je er continu aan.

De dagen werden heter en droger, totdat ze uiteindelijk overgingen in iets wat op herfst leek. Herfst betekende oogsttijd, het is bijna zover, dacht ze. Hoe langer een abrikoos aan de boom hangt, des te zachter valt hij. Björn, de vader van de aanstaande vader, had drie abrikozenbomen, die tegen een spalier aan de zonkant van het huis klommen, en juist in deze tijd van de nazomer waren de vruchten zo rond, zo zoet, zo rijp en zo af, dat je er maar naar hoefde te kijken of ze raakten al los en vielen in je hand. Dingen gebeuren als de tijd er rijp voor is, je hoefde niet religieus te zijn om dat te geloven.

Ze wachtte, terwijl ze genoot van de laatste warmte van het jaar; die verzamelde ze zoals je kracht verzamelt zonder te weten hoe hard je die nodig zult hebben.

De bevalling duurde verschrikkelijk lang.

Het kind dat uiteindelijk naar buiten kwam, had weinig weg van een roze glinsterende, gouddonzige abrikoos, meer van een eskimo. Het gevoel dat het het waard was – de maanden van wachten, de schokkende verandering van het lichaam, de angst die al bij de eerste wee begon, de waanzinnige rit naar de kraamkliniek in dichte mist, de pijn die onuitsprekelijk was, het gevoel van verlatenheid, dat ze de laatste mens op aarde was en daar moederziel alleen in een vreemde verloskamer in een leeg ziekenhuis zo goed mogelijk lag te bevallen ook al had ze geen idee hoe dat moest, bevallen, en de leugens achteraf toen iedereen beweerde dat ze helemaal niet alleen was geweest, ook al hadden ze er geen idee van hoe eenzaam ze werkelijk geweest was – het gevoel dat het dat waard was, dat was er niet meteen.

Toen de zwaardwalvisbaby na bijna drie dagen eindelijk uit zijn moeder was gerold als een veel te grote bal van pijn, staarde ze met glanzende ogen van de schok naar het resultaat. Het had een jongen moeten worden. Iemand die op de vader leek. Door zijn toedoen was er iets ongecontroleerd in haar gaan groeien, en dus zou wat eruit kwam op zijn minst enige overeenkomst moeten vertonen met de oorsprong ervan. Maar nee, in de eerste plaats was het een meisje en in de tweede plaats … had het kind zulk donker haar dat het in een bodemloos meer gedoopt leek.

Toen het later de beurt van de nieuwbakken vader was om de oogst te inspecteren, stond ook hij raar te kijken. Het meisje leek op niemand, op hem het minst, maar ook niet op haar moeder. Hij kon geen woord uitbrengen, overweldigd door de ernst of misschien de teleurstelling van het moment. Aan beide kanten van de familie was verder iedereen Scandinavisch blond in verschillende gradaties. De verpleegsters keken pas verbaasd toen ze het kind in de armen van haar vader zagen, maar het was eerder vertoond, met al die nieuwe gastarbeiders in de streek. En soms kwamen er kinderen uit met pikzwart babyhaar dat na een paar weken discreet uitviel. De mens dankte zijn overleven per slot van rekening aan zijn aanpassingsvermogen.

De gynaecoloog was ergens op de achtergrond zijn handen aan het wassen en stond er misschien nog even bij stil dat zijn baan meer het grove werk was dan het fijne; vrouwen die schreeuwden, trapten en kotsten alsof ze niets menselijks meer in zich hadden. Zoals deze. ‘Wat een dikke buik voor zo’n kleintje’, zei hij zonder zich om te draaien en duidelijk te maken of hij de moeder of het kind bedoelde, waarschijnlijk allebei.

De moeder herstelde, maar het kind had iets weeks. Geen wolk van een baby, wat bleekjes, wat zwakjes, ze werd met de dag minder energiek, de bloedwaarden waren te laag, een duidelijk geval van bloedarmoede. Tegen het zwarte haar en de donker glanzende ogen lichtte haar huidje bleekblauw op, de kinderarts vond een bloedtransfusie noodzakelijk. Maar de moeder wilde hem geen naalden en slangen in het kleintje laten steken en hij gaf het kind schoorvoetend een paar weken de tijd om erbovenop te komen.

Geelzucht in de vrouwenkliniek en een bezoekverbod. De twee families stonden in het ziekenhuispark te zwaaien, toen de moeder haar dochter optilde op het zeembalkon. Een bleek kind met een donker koppie, dat was alles wat ze van die afstand konden zien. Alles in miniatuur behalve de ogen, of creëerde alleen de kleur, donker zeewatergroen, de illusie dat het meisje zulke grote ogen had?

Misschien was het geen wonder, maar zo voelde het wel – de waarden werden beter. Ook al was het geboortecertificaat maar een stukje papier, het bewees dat haar dochter bestond, dat bleekneusje dat onder de ziekenhuisdeken naar het verblindend witte septemberlicht lag te kijken. Angela Rafaela zou ze heten. ‘Huh?’ zei de nieuwbakken vader weifelend. Maar het besluit was al genomen, zodra de gedachte opkwam, viel die al niet meer terug te nemen. Dat zou ongeluk betekend hebben. Angela Rafaela, naar de engel Rafael met zijn genezende krachten, want hier lag een kind dat zichzelf had genezen en je mocht ervan uitgaan dat een hogere macht een vinger in de pap had gehad. Misschien maar het puntje van een vleugel, maar dat had alles uitgemaakt. ‘Ze moet ook een naam hebben die je kunt uitspreken’, vond de nieuwbakken oma. ‘Oké … Lo’, zei de moeder geïrriteerd. Was dat eenvoudig genoeg? Die naam lag gewoon voor het grijpen toen ze snel iets moest zeggen. ‘Angela Rafaela Lo Mård[1]? Dat klinkt nergens naar’, protesteerde de vader. Dat ze alleen Lo Mård genoemd zou worden, maakte het er niet echt beter op.

Hoe kon iemand denken dat hij het recht had zich te bemoeien met hoe haar kind moest heten – ze was niet van plan de naam terug te nemen die ze zojuist had gegeven, dat was het noodlot tarten, dan was het net alsof ze het leven weer uit de piepkleine neusgaten zoog. ‘David, het is al besloten,’ zei ze, ‘de volgende bevalling mag jij doen en dan mag je ook de naam uitkiezen.’ Terwijl ze de hele zomer in de zonnestoel een kind zat te telen, had ze de erotische herinneringen van Anaïs Nin gelezen, en haar volle naam, Angela Anaïs Juana Antolina Rosa Edelmira Nin Culmell, was schaamteloos lang.

Met de roepnaam Lo was oma in ieder geval tevreden. Die was gemakkelijk te onthouden en dat was toch het belangrijkste aan een naam.

*

Ik ben gedoopt op de dag van de beschermengelen in oktober 1969, een jaar waarin er hoop met een vleugje zelfoverschatting in de lucht hing. De maan was niet meer zo ver weg; het licht dat hij verspreidde, was nog even troosteloos, maar aangeraakt door mensen leek hij minder ver verwijderd in het planetaire duister. Het jaar van de maanlanding was volgens oma het laatste jaar waarin de mens zichzelf in iets anders dan domheid kon overtreffen.

Mijn eerste herinnering is een fel schijnsel dat recht op mij gericht was. De zon, heb ik altijd gedacht, maar het moet de lamp aan het plafond geweest zijn, van onderaf gezien, terwijl ik van de ene arm naar de andere werd doorgegeven in een keuken vol mensen. Zo veel armen en toch voelde ik me niet gevangen. Zulk fel licht en het scheen alleen op mij. De volwassenen warmden hun handen aan mij, snuffelden in mijn nek om de geur van nieuw leven op te snuiven, kusten me een voor een alsof ik een heilig sleutelbeen in een schrijn was.

Niemand begreep hoe ik had kunnen ontstaan, in welk donker hoekje van het grote huis dat had kunnen gebeuren, het huis waarin mijn ouders en hun broers en zussen als één familie woonden. Ze moesten gewoon aan het idee zien te wennen. De jonge broers en zussen van mijn ouders trokken van alle kanten aan me. Het was niet de bedoeling geweest dat ik zou komen, maar nu ik er toch was, werden er dromen en verwachtingen rond mijn donkere hoofd gesponnen waar ik me gelukkig zelf niet van bewust was. Een koffer zo propvol verwachtingen zou voor een klein kind te veel zijn geweest om mee op reis te gaan.

De tere wortels in de nieuwe grond, in de vette, zwarte aarde die zo anders was dan de armere grond waar ze vandaan gekomen waren. Mijn worteldraden zouden hen binden aan de plaats waar ze zich op eigen kracht nog niet thuis voelden. Iemand moest hier geboren worden, zodat de anderen mee konden liften op het vanzelfsprekende bewijs van het geboortecertificaat dat je erbij hoorde. De volwassenen moesten goed op mij passen zodat er niets naars zou gebeuren. Mij beschermen, voeden, grootbrengen en zindelijk maken, hier en daar een rekbare grens stellen en het door de vingers zien als ik die overschreed. Zodra ik groot genoeg was, glipte ik weg om aan al hun blijken van genegenheid te ontkomen. Als ik lang genoeg stil bleef staan om ze in ontvangst te nemen, zou ik merken dat ze er waren. Daar vertrouwde ik op.

Geboren onder een gelukkig gesternte, zo was het verhaal me verteld. Iemand wees het sterrenbeeld van de lynx aan in het noordelijk halfrond, ik vond het fijn om in de tuin te staan met de broers van mijn vader als ze zo’n verheven bui hadden, waarbij ze naar vallende sterren keken en droomden dat ze daar waren waar ze eigenlijk thuishoorden. Soms waren ze neerslachtig en hooggestemd tegelijk en dan bood alleen de sterrenhemel uitkomst. Soms waren ze niet ingetogen, maar opgetogen en gedroegen ze zich alsof ze van het ministerie van Rare Loopjes kwamen. Op zulke avonden konden de sterren ons gestolen worden.

Ik was gelukkig als kind. En als ik niet gelukkig was, dan had ik dat niet door. Als er iets niet goed zat, dan zag ik het niet, ik dacht dat wat wij hadden geluk was. Het korte geluk, dat zo snel tussen de bomen door rent, is misschien wel het enige geluk dat er is. Ik was gelukkig zolang ik vrij mocht rondrennen, gelukkig met mijn puppyvet, gelukkig als ik onder het bed lag en mijn jonge tantes afluisterde die het een hele zomer lang alleen maar over seks hadden, gelukkig als mijn jongste oom Rikard mij door het arboretum achternazat, ook al wist ik dat het niet grappig zou blijven als hij mij te pakken kreeg. Ik merkte niet eens dat het geluk zo kort was, want de geluksmomenten volgden elkaar in zo’n hoog tempo op dat ze naadloos in elkaar over leken te gaan.

Van de tijd op het terras, van de kunst niet te denken aan wat verboden is, wist ik nog niets.

*

‘Pas op voor de liefde’, zei mijn moeder en ze zoog het gif uit mijn opzwellende kindervoet, spuugde een lange, gelige straal in het gras en spoelde haar mond met melk.

Voor liefde en voor slangen.

Voor liefde, slangen en de snelweg.

Voor liefde, slangen, de snelweg en het meer. En vuur.

Vleermuizen.

Hoogspanningsleidingen.

Griezelfilms.

‘En honden dan?’ vroeg ik. ‘Daar ook voor.’ ‘Verder niet?’ Ze tilde de bijl op. ‘Verder?’ ‘Ja.’ ‘Slecht klaargemaakt kippenvlees. Bacteriën’, antwoordde ze en ze zwaaide de kloofbijl met al haar kracht, zodat de berkenblokken spleten. Met de kracht in haar pezige armen viel niet te spotten. ‘En muizenkoorts’, voegde ze eraan toe. ‘Hier heb je geen muizenkoorts, mama. Alleen verder naar het noorden.’ ‘De rest. Pas op voor de rest’, vermaande ze me.

Ik schreef alles op in het Chinese boekje van groene zijde met de ijzergeur van smeltsneeuw en bloed tussen de bladzijden. Het boek voor het mooie en het gevaarlijke, ik wist alleen nog niet wat wat was. Angst is iets wat je moet leren als je die niet bij je geboorte hebt meegekregen, zei mijn moeder. Ik moest beschermd worden tegen mezelf, aangezien ik geen angst in mijn lijf had. Er werden pogingen gedaan mij met angst in te enten. ‘Je zou met iedereen mee kunnen gaan zonder dat iets in jou “ho” zei. Je zou tot van alles in staat zijn en in grote moeilijkheden raken.’ Dat was niet waar. Ik raakte nooit in moeilijkheden.

Mijn moeder probeerde mij te leren wat angst was.

Mijn vader probeerde het.

Mijn opa’s en oma’s probeerden het.

Al mijn ooms en tantes.

En Lukas.

Nee, Lukas misschien niet. Maar de anderen wel.

Of Lukas toch ook. Vertrouw op je angst, zei hij altijd. De keuken vol bloed uit zijn neus. Rennen, Lo, rennen … Ik wilde het niet, maar ik rende toch. Het was niet mijn bloed, niet mijn keuken, niet mijn angst.

[1] Lo, lodjur of lokatt betekent ‘lynx’. Mård betekent ‘marter’.

Veldbrand

Op een van die droge, nietszeggende dagen midden in een eindeloos lange zomer brak er een veldbrand uit langs het spoor dat het landschap doorsneed. Een landschap dat al door de zon verschroeid was, mijn landschap, dat open en licht glooiend naar het meer afliep.

Het brandde op de gersteakker en langs het talud, het rook naar verbrand onkruid en teer, wit gloeiende rails, beroet prikkeldraad. Insecten en veldmuizen verbrandden. De aarde verbrandde. De sleedoorns knapperden, de kalkoenenhokken gloeiden en krijsten. Er veranderde iets, er ging een gevoel van veiligheid verloren, dat zou plaatsmaken voor iets anders.

Het nieuws verspreidde zich even snel als het vuur. Het was midden in de bouwvakvakantie, de meeste mensen waren thuis van de fabrieken en kwamen van alle kanten toegesneld. Toen het hele dorp gemobiliseerd aan de rand van het veld stond, leek het wel een oefening van de Bescherming Burgerbevolking, op de angst in de ogen van de mensen na. De vlammen gingen snel alle kanten op met behulp van de wind; als ze het vuur zijn gang lieten gaan, zou het de huizen snel bereiken. De brandweer liet op zich wachten, het was een ongewoon droge zomer midden in de oogsttijd, misschien was er op meer plaatsen tegelijk brand. Maar wij konden niet wachten, het vuur wachtte niet. Mijn moeder en mijn oma begonnen grote bladertakken af te breken langs het talud, voor iedereen die handen had om mee te helpen. Samenwerking was nu geboden, ze moesten de handen ineenslaan – net als vroeger, zoals een van de oudere mensen zei.

Mijn hele familie was er, en waar zij waren wilde ik ook zijn. Eerst probeerden ze me weg te duwen, maar algauw hadden ze het zo druk met hun pogingen het vuur in toom te houden dat ze me niet meer zagen. Ik rende met water, net als iedereen. Ik zag mijn moeder gevaarlijk dicht naar de plek lopen waar het vuur het hevigst brandde, ik zag de broers van mijn vader, die met legerdekens en dekzeilen in hun handen de vlammen zo goed en zo kwaad als het ging smoorden. Over het talud liepen twee lange vrouwen, een zus van mijn moeder en de zus van mijn vader, op hoge rubberen mannenlaarzen, waar ze de gloed mee uittrapten. Opa Björn en opa Aron werkten zij aan zij met snelle, slingerende passen. Net broers met dezelfde overall aan, maar opa Björn was een kop groter, zo groot als de beer waar hij naar was genoemd. Ze wilden laten zien dat ze niet voor hun zonen onderdeden en ze waren een brandlaan aan het maken opdat het vuur zijn houvast zou verliezen. Ik zag oma Anna met een lege zinken teil onder haar arm op de glooiing staan, alsof ze niet wist waarom ze daar stond. Alsof iemand haar had wijsgemaakt dat ze vanaf daar het werk van de ploegen kon leiden, alleen om ervoor te zorgen dat ze niet in de weg liep. Mijn vader had zijn handen verbrand en werd verbonden door de broer van mijn moeder, die zonder pardon brede stroken van mijn vaders lievelingsoverhemd scheurde om zijn gewonde handpalmen te beschermen. Mijn tantes stonden in de lange levende kettingen die water doorgaven vanaf de dichtstbijzijnde huizen.

Het vuur verspreidde zich over de glooiing alsof het zich nooit zou laten tegenhouden. Gehinderd door de wind probeerden wij de ramp te beperken totdat we na een eeuwigheid de sirenes hoorden naderen.

Het was gevaarlijk om in de harde waterstralen te komen, de mensen gingen allemaal aan de kant. Allemaal, op één na. Een jongen die me al was opgevallen, omdat hij als enige dichter bij het vuur kwam dan mijn moeder. Soms leek het wel of hij in de vlammen stond. Toen iedereen een stap terug had gedaan, ging hij door met het monotone bluswerk. Mijn moeder riep hem waarschuwend toe, maar daar trok hij zich niets van aan. Ze wist hem bij de vlammen weg te duwen, maar hij kwam meteen weer terug. Ze pakte hem steviger vast en schreeuwde iets tegen hem met de stem die ze altijd kreeg als ze bang was. Vervolgens gaf ze hem een klap; daar reageerde hij niet op, hij trok zich gewoon los en ging weer door. Toen pakte ze hem beet en schudde hem door elkaar alsof ze probeerde hem uit de betovering te wekken. Hij rukte zich weer los, maar hij was aan het eind van zijn krachten en zakte op het verbrande gras in elkaar, alsof van de ene seconde op de andere alle energie uit hem weg was gestroomd.

Van manische activiteit tot volledige onbeweeglijkheid binnen enkele seconden. Hij lag daar gewoon, van zijn haar tot aan zijn gymschoenen verkoold. Ik had nooit eerder een dode gezien, maar hij zag er in ieder geval niet levend uit. Je kon vergiftigd worden door rook, dat wist ik, tijdens de laatste herfststorm hadden mijn moeder en ik opa helpen opruimen in het arboretum, waar de wind als een tornado tekeer was gegaan, en nadat we de takken hadden verbrand, was ik ziek geworden van de rook en ik had de halve nacht overgegeven.

Nu leidde opa Björn mijn moeder door de mensenmenigte heen. Ik liep naar de vreemde jongen toe om te controleren of hij ademde. De borstkas onder het beroete T-shirt leek een klein stukje omhoog te komen, voor alle zekerheid ging ik toch een eindje van hem af zitten. Mijn vader had ooit een kind dat dood was leven ingeblazen. Dit was dan wel geen kind, maar mijn vader was de enige die ik kende die doden kon opwekken. Eén keer had hij een meisje gezien bij de vijvers bij de fabriek. Het was haar gelukt op de kant te komen, maar ze ademde niet meer. Mijn vader had mijn gezicht gezien in het hare, terwijl hij leven in haar blies, vertelde hij. Vanaf dat moment wist ik wie mij zou redden als mij iets overkwam. Totdat de zussen van mijn moeder zeiden dat dat niet de hele waarheid was. Mijn vader had dat meisje wel tot leven gewekt, maar lang geleden had hij een ander meisje niet kunnen redden. Het meisje over wie niet gesproken mocht worden als oma Anna het kon horen, de jongste dochter, die door het ijs was gezakt.

Het duurde een eeuwigheid voor de vreemde jongen zijn ogen opendeed en moeizaam rechtop ging zitten. Ik zou weg moeten gaan, maar toen hij me aankeek, kon ik dat niet. Mijn vader had me een pak melk gegeven, dat scheen goed te zijn als je rook had binnengekregen, ik dronk maar een paar slokken en gaf de rest aan de jongen, die het pak zonder een woord aannam en in één teug leegdronk.

Op de vraag welke mensen familie van hem waren, zei hij dat er geen familie van hem was. Ik kon niemand bedenken van het dorp die er niet was, iedereen was zijn huis uit gekomen om te helpen. ‘Woon je hier niet?’ vroeg ik. Met een hoofdknik wees hij in de richting van het meer. Daar stond geen huis, hij wees over het lege veld. Ik ging staan en tuurde tegen de zon in. Had daar een huis gestaan dat afgebrand was? ‘Zie je het niet?’ vroeg hij. Ik loerde naar hem om te kijken of hij me voor de gek hield. Ik scherpte mijn blik, tuurde ingespannen naar de plaats die hij had aangewezen, maar daar stond niets.

Als hij daar woonde, waarom had hij dan geprobeerd het vuur hier te bestrijden en niet vanaf zijn eigen kant? Was hij dan niet op een heel verkeerde plek aan het blussen geweest? Ik vertelde wie in de menigte familie van mij waren, alleen mijn moeder sloeg ik over, ik wilde niet dat hij wist dat wij bij elkaar hoorden. Ik had mijn moeder nog nooit zo meegemaakt, ik had haar nog nooit iemand zien slaan, op één keer na, toen ze alleen in de koude kamer was met iemand van wie ik zo gauw niet kon zien wie het was, waarschijnlijk mijn vader; die gebeurtenis was zo verwarrend dat ik het bijna was vergeten.

Zijn ogen werden steeds groter, bij elk van de twaalf familieleden die ik aanwees. ‘En jij? Woon jij alleen?’ vroeg ik. ‘Nee, natuurlijk niet,’ antwoordde hij zonder me aan te kijken, ‘ik ben nog maar dertien.’ Hij spuugde in het gras, zwart en rood.

Ik vond dat niet zo ‘nog maar’.

Hij tuurde over de velden, alsof hij zich afvroeg waar zijn huis was gebleven, maar hij scheen geen haast te hebben om erheen te gaan om te controleren of alles goed was met zijn familie. ‘En jij?’ vroeg hij. Waarschijnlijk kon je het wel aan me zien, maar toch kon ik de waarheid niet vertellen. Mijn vader zei altijd dat ik ouder was dan ik eruitzag. Helemaal niet, protesteerde mijn moeder, ik was gewoon klein van stuk. ‘Hoe oud?’ vroeg de jongen weer en hij mat mij met zijn blik. Er viel niet veel te meten, ik was nog geen zeven. Ik antwoordde niet, maar vroeg waar hij nou echt woonde. Toen voelde ik opeens zijn harde handen die me beetpakten. Ik verloor het contact met de grond, zonder waarschuwing tilde hij me recht omhoog, totdat ik boven hem uit kwam en daar … onder aan de heuvel, achter hoge bomen die beschutten tegen wind en inkijk, stond het huis. Achter mijn horizon, ver voorbij de grens die mijn moeder had gesteld aan de zwerftochten die ik op eigen houtje maakte, bijna aan de waterkant, de cirkelronde verwijding van de rivier, net een meer, zilverblauw, met twee smalle waterarmen die verder noord- en zuidwaarts kronkelden.

Hij zette mij weer op het gras neer en ik trok mijn mouwloze jurk recht, die opgekropen was en gekreukt, en waar afdrukken van zijn zwarte handen op stonden. Mijn gezicht voelde strak aan van het roet en de hitte.

Zodra de ergste catastrofe was afgewend, begonnen de speculaties over wat de brand had veroorzaakt. Of wie. Aangestoken, dacht mijn moeder. Vonken van de bovenleiding, zei mijn vader. Droog gras dat in de hitte spontaan was ontbrand, dachten de zussen van mijn moeder. Aangestoken, beaamde opa Björn – het was immers op meer plekken tegelijk begonnen, natuurlijke branden hadden zelden zo’n snel verloop. Opa Aron geloofde van alles een beetje, het was een vuurzomer, slangenzomer, een zomer van droogte en oververhitte gemoederen. Ik zei niets en er was ook niemand die vroeg wat ik dacht.

Met vereende krachten was het vuur bedwongen en gesmoord, maar het gevaar was niet geweken. De grond gloeide van de hitte die erin zat opgesloten, het vuur kon langs de wortels kruipen en zichzelf dagen in stand houden en elk moment weer oplaaien. De hele nacht moest er toezicht op worden gehouden. De dertien volwassenen die mij normaal gesproken in de gaten hielden, hadden het waarschijnlijk te druk of ze waren te moe om zich erover op te winden of ik in bed lag of niet. De rest van de nacht zat ik bij de vreemde jongen, in de buurt van zijn huis, met een zware zadeldeken om me heen die naar gas en oude hengst rook, vol met nieuwe, ongewone emoties.

De angst dat de ondergrondse gloed opeens weer zou opvlammen hield me wakker. Zijn aanwezigheid ook. Was hij iemand voor wie je moest oppassen? Ik wist het niet zeker. De brand, het duister, de vermoeidheid, het prikken van mijn hoornvlies, het gevoel dat ik nu voor mezelf moest zorgen, dat niemand me zo ver buiten mijn gewone territorium zou beschermen. In één klap zelfstandig. Niemand zou me herkennen als ik weer thuiskwam, áls ik ooit thuiskwam. Op dit moment was het een onwerkelijk idee dat ik überhaupt familie had, zo volwassen voelde ik me, zo ver van huis dat ik mijn gewone leven uit het zicht had verloren, het huis, het arboretum, de auto’s op het erf, de hoge zachte berk, mijn verstopplek. Waar zo’n eindeloze nacht als deze toe zou leiden, daar had ik geen idee van. Voor het eerst van mijn leven was ik alleen met iemand die ik niet kende, bij het verboden meer waarvan werd beweerd – dat wist ik, ook al was ik nog maar zeven – dat zich daarin mensen uit het dorp vrijwillig hadden verdronken. Ook mensen van een dorp verderop, omdat de rivier nergens dieper werd dan hier, waar de rivierader als het ware gebarsten was en uitgevloeid tot wat ‘het meer’ werd genoemd.

Waar hij woonde was nog steeds alles wat ik van hem wist, in het huis waar de hele nacht geen lamp aanging. Hij ging een deken voor me zoeken in de garage toen hij me in het donker hoorde klappertanden, maar hij ging het huis niet in, ondanks de honger, ondanks de dorst. Hoe hij heette wist ik niet, alleen hoe zijn handen voelden toen hij me van de grond optilde, het schrijnende gevoel in de dunne huid van mijn oksels, een koude scheut door mijn buik. Hij haalde geen jas voor zichzelf, hij had het nooit koud, zei hij, hij zat op zijn hurken ineengedoken te roken alsof hij nog niet genoeg rook had binnengekregen. Toen hij mij een sigaret aanbood, begreep ik dat het leven beslist nooit meer hetzelfde zou worden.

Ik had eerder alleen nog maar chocoladesigaretten gerookt en zelfs dat had ik stiekem gedaan. Nu kon ik geen nee zeggen, wat zou hij dan van me denken, dat ik een kind was? Ik wilde niet dat hij hem voor me zou aansteken, ik zat daar stijf als een koolrolletje in mijn deken gewikkeld met de sigaret voorzichtig in mijn hand. Ik wilde hem bewaren als een bewijs van … iets. Dat hij het me had gevraagd, daar ging het om.

Dit zou ik altijd onthouden. Het geluid van de brandende vogels was het enige wat ik uit mijn geheugen wilde wissen, maar dat was moeilijk omdat de geur ervan boven de velden hing. De kalkoenenhokken stonden al in lichterlaaie toen mijn moeder de hangsloten open wist te krijgen en de vogels die nog leefden als brandende fakkels wegvlogen en het koren aanstaken waar ze neervielen.

Het hele dorp was gehuld in een geur van iets levends dat verkoold was. Mijn prikkende longen hielpen me wakker te blijven. Door zwijgend bij een vreemde te zitten kleumen en beurtelings naar hem en naar de gloed van zijn sigaret te kijken en te weten dat je de belangrijke taak had om te voorkomen dat het hele dorp in brand vloog, werd het allemaal gemakkelijker te verdragen. Zelfs het heimwee dat ik voelde toen ik de vleermuizen boven het meer geluidloos achter insecten aan zag zoeven.

Hij vroeg niet hoe ik heette. Ik zei het toch. ‘Dat klinkt als een jongensnaam.’ ‘Nee, het is een roofdierennaam’, legde ik uit. ‘Ja, ja. Dat weet ik. Ik weet alles van roofdieren’, zei hij en hij keek me sceptisch aan toen ik vertelde wat mijn moeder me had verteld. Dat er in het noorden, waar mijn familie vandaan kwam, in de herfst een berin over het ijs naar een eilandje was gelopen – want het water was dat jaar ongewoon vroeg bevroren – en daar haar winterslaap had gehouden. Toen ze in het voorjaar wakker werd, was het ijs gesmolten en zat ze in de val. De mannen gingen er met bootjes heen en bekeken haar met ontzag. In die tijd zagen ze niet vaak een beer daar in het noorden en dit was een prachtexemplaar. Vervolgens schoten ze haar toch dood, want het was een hongerig voorjaar na de oorlog en iedereen wist dat die berin de vader van mijn opa had doodgemaakt, en daarom kreeg zijn gezin het grootste rantsoen vlees.

‘Een beer is geen roofdier’, protesteerde hij. ‘Dat weet ik, maar naar die beer, die mijn overgrootvader had gedood, is mijn opa Björn genoemd. En opa Björn heeft mijn moeder de naam Karenina gegeven. En mijn moeder heeft mij de naam Lo gegeven. ‘O, en …’ zei hij en hij keek me vragend aan, ‘ga je die nog oproken of mag ik hem hebben? Het was mijn laatste.’ ‘Die ga ik nog oproken,’ knikte ik, ‘maar nu niet.’

Lukács Zsolt. Zo heette hij. Of eigenlijk … Zsolt Lukács – een misverstand dat lang geleden had plaatsgevonden, toen hij hier met zijn vader was komen wonen. Voorzover hij wist, had zijn vader de naam op een briefje geschreven dat hij aan de crècheleiding had gegeven toen hij zijn zoon daar kwam brengen – zonder te weten dat je in Zweden met de voornaam begint. Toen hij zijn zoon later die dag had opgehaald, noemde iedereen hem Lukas.

En het bleef Lukas. Het klonk als een grap, maar zo vertelde hij het niet. Het maakte niet uit dat ze het hadden omgedraaid, zei hij. Lukács was de achternaam van zijn moeder, daarom vond hij hem wel mooi. En zoals hij die in het Hongaars uitsprak, klonk het bijna net als ‘lokatt’.

’s Nachts moest hij een paar keer weglopen om over te geven van alle rook die hij binnen had gekregen. Hij had dichter bij het vuur gestaan dan alle anderen, met een eigenwijsheid die deed denken aan de gevaarlijke lust in de ogen van mijn ouders als ze zich in de sterke branding in zee stortten. Telkens weer de golven in, de golven in, alsof elke keer de laatste zou zijn.

Hij weet alles van roofdieren, dacht ik, en ik zag hoe hij zijn mond afveegde en ging zitten. Ik had wel door dat hij de brand had aangestoken. Ik begreep alleen niet waarom. Toen we bij het uitgebrande veld zaten te spieden naar tekenen dat het weer zou oplaaien, besefte ik opeens dat hij daarop hoopte.