Simone van der Zee

Het staatshotel

De bajes, stortplaats van de samenleving

Uitgeverij De Geus

breda 2012

© Simone van der Zee, 2012

Omslagontwerp total italic (Thierry Wijnberg), Amsterdam – Berlijn

Achtergrond omslag www.cgtextures.com

ISBN 978 90 445 2232 7

NUR 740

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Voor mijn moeder Jannèt Anne Noordanus

en mijn man Ruud Hamers, omdat ik niet kan kiezen

en ik niet weet of ik nog een kans krijg om een boek
op te dragen.

1 De politiecel

Het ene moment loop je nog op straat, sta je te koken, lig je te slapen, ben je verwikkeld in een vechtpartij of breng je een partij pillen ergens naartoe en het volgende moment zit je als verdachte in een politiecel. Dit overkwam een kleine 170.000 mensen in 2010. De politie kan iemand maximaal zes uur vasthouden voor verhoor. Die termijn start op het moment dat de hulpofficier van justitie beveelt dat je moet worden opgehouden voor onderzoek. De nachtelijke uren tellen niet mee. Kevin, de eerste hoofdpersoon, is rond half elf ’s avonds aangehouden en een half uur later voorgeleid aan de hulpofficier. Uiterlijk de volgende middag om twee uur zal hij weer buiten staan. Tenminste, als de hulpofficier hem niet meteen in verzekering stelt. De inverzekeringstelling duurt maximaal drie dagen, te verlengen met drie dagen. Kevin moet dan worden gehoord door de hulpofficier en het moet gaan om een strafbaar feit waarvoor voorlopige hechtenis is toegestaan, zoals misdrijven met een celstraf van vier jaar of meer of een aantal andere misdrijven, zoals mishandeling, opzetheling, opruiing, vernieling en computervredebreuk. Ook moet uit feiten en omstandigheden blijken dat er ‘ernstige bezwaren’ tegen hem bestaan. Met andere woorden: er moet meer zijn dan een vage verdenking. Kevin bijvoorbeeld is op heterdaad betrapt terwijl hij iemand in elkaar sloeg, bij Toine is er een partij drugs aangetroffen in zijn auto. Het valt niet te ontkennen dat er ernstige bezwaren tegen hen zijn.

Er kunnen diverse redenen zijn om verdachten langer vast te houden dan de tijd voor verhoor: er is bijvoorbeeld vluchtgevaar, het verhoor is nog niet afgerond of de politie wil voorkomen dat ze contact hebben met eventuele medeverdachten die nog op vrije voeten zijn. Gezien het misdrijf waarvan Kevin wordt verdacht, is het niet te verwachten dat hij op korte termijn vrijkomt, en dat geldt ook voor de andere hoofdpersonen. Tijdens de inverzekeringstelling blijven ze waarschijnlijk op het politiebureau. Het verblijf daar is zwaarder dan in een huis van bewaring (HvB) omdat er geen faciliteiten zijn. Het is kale opsluiting in een betonnen cel met net voldoende eten om geen honger te hebben en alleen een paar stukgelezen tijdschriften om de ergste verveling te verdrijven. Je bed bestaat uit een plastic matras, een versleten paardendeken en papieren lakens. Het enige sanitair is een roestvrijstalen wc-pot die je niet zelf kunt doortrekken. Alle hoofdpersonen van dit boek zitten in een vergelijkbare cel op een politiebureau ergens in Nederland.

Kevin

‘Koffie of thee?’ Ik hoor een stem boven me. ‘Wil je koffie of thee?’ Ik probeer mijn hoofd te draaien om omhoog te kijken, maar dat gaat bijna niet. Er trekt een enorme pijn door mijn nek. In de deur staat een luikje open en daarachter zie ik het gezicht van een man. Hij vraagt nog een keer: ‘Wil je koffie of thee?’ ‘Doe maar koffie’, zeg ik. Het kost moeite om te praten. Mijn mond is uitgedroogd en het voelt alsof mijn tong van schuurpapier is. ‘Melk en suiker?’ ‘Ja, allebei’, zeg ik. De man zet een bekertje op het luikje. Ik probeer op te staan om de koffie aan te pakken, maar ik knik door mijn knieën. Het lukt me maar net om te blijven staan. De man zegt: ‘De rechercheur komt er zo aan, hij zal met je praten.’ Voorzichtig laat ik me weer zakken op de betonnen bank.

Ik zit in een cel. Er is vannacht iets gebeurd. Alles doet zeer. Mijn handen liggen helemaal open, er kleeft vuil en donker bloed aan en ze trillen zo erg dat ik het bekertje moet neerzetten. Mijn ringen zijn weg en mijn Feyenoordarmband ook. Ik heb een papieren overall aan en papieren sloffen. Vaag herinner ik me dat er vannacht een paar mensen mijn cel in kwamen en mijn kleren uitdeden. Na een tijdje gaat mijn celdeur open. Er komt een man binnen. Hij stelt zich voor als Richard en zegt dat hij de rechercheur is die mijn zaak behandelt en hij vraagt of ik mee wil lopen. We lopen een lange gang door met allemaal deuren. Mijn rechterknie doet zeer bij elke stap die ik zet. We gaan een klein kamertje in. De rechercheur gebaart dat ik moet gaan zitten. Hij kijkt me aan en zegt: ‘Ik heb slecht nieuws. De man die je vannacht hebt aangevallen, is vanmorgen overleden.’

Dan pas dringt het tot me door wat er is gebeurd. Een man in uniform die op me afkwam, de vechtpartij, het busje. De rechercheur wacht even voor hij verdergaat. ‘Je wordt verdacht van doodslag en daarom ben je in verzekering gesteld. Dit betekent dat je voorlopig niet naar huis gaat. We gaan je vandaag nog horen. Ik wil je nu alvast zeggen dat je niet verplicht bent te antwoorden op de vragen die we je gaan stellen. Je hebt het recht om je te laten bijstaan door een advocaat. Heb je een advocaat die we voor je kunnen bellen?’ Ik schud mijn hoofd. ‘Of wil je dat we een piketadvocaat inschakelen?’ Geen idee wat een piketadvocaat is, maar ik knik. ‘Is er verder nog iemand die we voor je kunnen bellen? Iemand die schone kleren kan brengen? De kleren die je vannacht droeg, hebben we veiliggesteld in verband met het sporenonderzoek.’ Ik geef het nummer van mijn moeder, maar ik weet al dat ze niet zal komen. Mijn moeder komt nooit. ‘Oké, straks praten we verder’, zegt hij. Hij brengt me terug naar de cel. Voordat hij de deur dichtdoet, legt hij een hand op mijn schouder en zegt: ‘Ja jongen, dit moet niet gemakkelijk voor je zijn.’

Er zijn veel Kevins in Nederland. Ze zijn een bekend gezicht in het straatbeeld van Rotterdam. Kale kop. Dure jas van Burberry of een ander merk dat in is, Nike’s, petje, spijkerbroek, Lacosteshirt, Lonsdalesweater, piercing door zijn wenkbrauw. Hij is lid van FIIIR: Feyenoord derde generatie Rotterdam. De letters staan getatoeëerd op zijn onderarm. De club is alles voor hem, zijn vrienden zijn zijn leven. Kevin is een hooligan. Een doorsnee-Feyenoordhooligan. Toch ziet Kevin er net iets anders uit dan zijn vrienden. Je moet goed kijken om het te zien en het is nu ook minder opvallend dan toen hij nog een kind was. Hij heeft korte, horizontale oogspleten. Zijn neus is plat en het puntje staat omhoog, zijn bovenlip is smal en hij heeft een kleine kin. Wat je niet aan hem kunt zien, is dat hij een slecht geheugen heeft, maar moeizaam leert van opgedane ervaringen, niet goed is in het beoordelen van sociale situaties en weinig controle heeft over zichzelf. Kevin lijdt aan het Foetaal Alcohol Syndroom (FAS). Dit is een patroon van lichamelijke en neurologische beschadigingen dat is ontstaan doordat Kevins moeder tijdens de zwangerschap veel alcohol is blijven drinken. Volgens de FAS-stichting zijn er in Nederland ongeveer dertigduizend mensen met FAS en er zijn rond de honderdzestigduizend mensen die lijden aan het Foetaal Alcohol Spectrum Disorder (FASD). Bij deze laatste groep zijn niet alle kenmerken van FAS aanwezig.

Mensen met FAS of FASD kampen hun hele leven met een scala aan problemen op het emotionele en verstandelijke vlak en ze ontwikkelen vaak gedragsproblemen. Ze vertonen bijvoorbeeld antisociaal of opstandig gedrag, dat kan uitmonden in het plegen van misdrijven en overmatig alcohol- of drugsgebruik. Hun gevoel voor goed en kwaad is slecht ontwikkeld, ze kennen weinig schuldbesef, ze kunnen last hebben van depressies, angsten en woedeaanvallen, hun frustratietolerantie is laag, ze zijn erg gevoelig voor groepsdruk en ze hebben moeite met grenzen. Doorgaans ligt hun IQ rond de zeventig. Omdat dit syndroom niet altijd wordt herkend of niet juist wordt gediagnosticeerd, is niet bekend hoe groot de groep is die met politie en justitie in aanraking komt, maar vermoedelijk zijn het er veel. Op basis van Amerikaans onderzoek wordt geschat dat zestig procent van de mensen met FASD die ouder zijn dan twaalf jaar te maken krijgt met justitie. Met heel veel zorg, toezicht en structuur is het mogelijk dat deze mensen een ‘normaal’ leven leiden. Maar Kevin komt uit een beroerde gezinssituatie. Zijn ouders zijn gescheiden. Hij heeft zijn vader nauwelijks gekend en zijn moeder is alcoholist. Daarbij komt dat hij tot een gewelddadige groep hooligans behoort en grote hoeveelheden alcohol en drugs gebruikt. Kevin is een wandelend kruitvat: het was wachten op ellende.

Wat gaat er nu door Kevin heen? Het is niet de eerste keer dat hij in een politiecel zit. Hij belandde al eerder in de cel wegens een vechtpartij in de omgeving van de Kuip. Dat heeft hem een stadionverbod opgeleverd. Op dit moment beseft hij waarschijnlijk nog niet helemaal wat er is gebeurd. Zijn bloed zit nog vol alcohol en drugs. Het kan zijn dat hij in paniek raakt of dat hij alles zegt wat hij denkt dat de politie wil horen. Een goed verhoor afnemen zal bij Kevin niet eenvoudig zijn. Zijn geheugen is slecht, zowel het korte- als het langetermijngeheugen. Hij heeft een gebrekkig tijdsperspectief en moeite met het onderscheid tussen feit en fictie. Ook het leggen van verbanden tussen oorzaak en gevolg is lastig voor hem. Het zal even duren voordat hij beseft dat er door zijn toedoen een man om het leven kwam.

Toine

Ik kan mezelf wel voor mijn kop slaan. Wat een stomme fout. Henk is nog niet klaar met me. Hij gaat boeten. Het kan even duren, maar ik pak hem. Klootzak, onbeschrijfelijke klootzak. In mijn eigen auto, met die zooi bij me, dit geloof je toch niet. Eerst maar kijken wat de politie allemaal weet. Het kan nooit veel zijn. Als er iemand voorzichtig is, ben ik het wel. En zo slim zijn die gasten ook weer niet. Mijn celdeur gaat open en er komt een vrouwelijke arrestantenbewaarder binnen. ‘Meneer Van Boxtel, uw advocaat is er. Loopt u met me mee?’ We lopen een gang door en komen bij een kamertje. Joris zit er al. Hij kijkt ernstig. Als hij me ziet springt hij op, geeft me een hand en kijkt me onderzoekend aan. Joris is al meer dan vijftien jaar mijn advocaat. Hij heeft me altijd goed geholpen en ik heb er alle vertrouwen in dat hij me hier ook wel weer uithaalt. De arrestantenbewaarder sluit de deur.

‘Goed je te zien’, zeg ik tegen Joris. Joris zegt: ‘Ik ben meteen gekomen. Ik maak me zorgen over je. Hoe ben je hier in godsnaam beland, kerel?’ Ik breng mijn wijsvinger naar mijn lippen, wijs naar de muur en vervolgens naar mijn oren. Ik weet wel dat ze communicatie met mijn advocaat niet mogen afluisteren, maar je weet het nooit met ze. Joris krijgt de officiële versie. ‘Henk en ik zouden een dagje weggaan voor zaken. Toen ik hem ophaalde, had hij die sporttas al bij zich. Ik heb geen idee wat er in zat en ik heb het hem ook niet gevraagd. In de auto krijgen we een zakelijk meningsverschil en Henk gaat helemaal uit zijn dak. Het ging nergens over, maar Henk zat zowat te schuimbekken.

Eind van het liedje is dat Henk bij een stoplicht uit de auto stapt en wegloopt. De tas laat hij achter in de kofferbak. Ik ben ook laaiend en scheur weg. Vervolgens zet de politie me aan de kant. En de rest weet je.’ Joris kijkt me nog steeds bezorgd aan. ‘Toine,’ zegt hij, ‘dit ziet er niet goed uit. Mijn advies is: beroep je op je zwijgrecht. Laten we eerst eens kijken wat ze hebben. Zo gauw ik de stukken binnen heb, maken we een plan. Laat je niet verleiden om wat te zeggen.’ ‘Uiteraard’, zeg ik. We praten nog wat en na een half uurtje druk ik op de knop om naar mijn cel te worden gebracht. Eenmaal terug in mijn cel voel ik pas hoe moe ik ben. Ik ga liggen en ben meteen weg.

Toine is niet onder de indruk van het feit dat hij in de cel is beland. Niet dat hij nou zo vaak heeft gezeten. Hij zorgt er wel voor uit handen van justitie te blijven, maar hij weet dat dit het risico is van zijn vak, een bedrijfsrisico. Toine is een echte beroepscrimineel. Een keiharde jongen, die vrijwel zijn hele leven al bezig is met criminaliteit. Het begon op de lagere school. Eerst was het vooral kattekwaad, maar in de zesde klas, zoals het toen nog heette, pleegde hij met een aantal vriendjes al een inbraak in hun school en bij de voetbalclub. Een van die vriendjes was Henk. Henk was toen al zijn maat in het kwaad. Ze vormen een perfect duo. Henk is de goedlachse, dommere kracht die het vuile werk doet en altijd onvoorwaardelijk trouw is aan Toine. Waarom is een raadsel, want Toine is geen fijn mens. Het is iemand die alleen denkt aan zijn eigen belang. In anderen is hij niet geïnteresseerd, maar hij weet dat met zijn gladde praatjes uitstekend te verbergen. Diezelfde gladde praatjes zorgen ervoor dat Toine altijd krijgt wat hij wil. Hij weet ook heel goed wat hij wil en laat geen middel onbenut om zijn doel te bereiken. Dit was op de middelbare school al duidelijk. In die tijd werden de misdrijven van de groep rond Toine en Henk steeds serieuzer. Autokraak, woninginbraak en later overvallen op kleine bedrijven. Toine was het brein achter de misdrijven en hij bleef zelf steeds meer op de achtergrond. Vaak zette hij jongere jongens in om de delicten te plegen. Die gaf hij dan een klein deel van de opbrengst. Op een gegeven moment ontdekte hij de drugshandel. Met het geld dat hij met criminaliteit verdiende, kocht hij zijn eerste kilo’s. Anderen liet hij het spul weer doorverkopen. De winst gebruikte hij om meer drugs te kopen.

Toen de housescene eind jaren tachtig in Nederland opkwam, ontdekte hij als een van de eersten de handel in xtc. Dat beviel zo goed dat hij zich daarin specialiseerde. In het begin ging het alleen om import, later ook om productie en export. Om het drugsgeld te kunnen witwassen en een dekmantel te hebben, begon hij in de jaren negentig een vastgoedbedrijf. De buitenwereld denkt dat Toine in vastgoed zit. Dit beeld heeft hij zorgvuldig opgebouwd, zoals hij alles zorgvuldig doet. Hij is heel intelligent en zeer georganiseerd. Daarom is het ook zo vreemd dat Toine het risico nam om zelf het transport te doen. Dat is niets voor Toine. De laatste tijd komt het wel vaker voor dat hij onvoorzichtig is. Volgens Henk wordt Toine een beetje paranoïde. Hij vertrouwt niemand meer en probeert de zaken zo veel mogelijk in eigen hand te houden. Vroeger lieten ze anderen de transporten verzorgen, maar sinds kort wil hij alleen dat Henk het doet en nu vertrouwt hij zelfs Henk niet meer.

Hoe is Toine zo geworden? Tijdens zijn geboorte had hij gebrek aan zuurstof. De dokter was bang voor een hersenbeschadiging, maar hij leek zich redelijk normaal te ontwikkelen. Hij plaste wel lang in bed en leed aan ongecontroleerde woedeaanvallen. Deze gingen na verloop van tijd over, hoewel hij nog steeds gemakkelijk boos wordt. Zijn moeder omschrijft hem als koud en ongevoelig. ‘Maar ja,’ zegt ze, ‘hij is toch ons Toine.’ En ze herkent het wel, want de vader van Toine is ook bepaald geen warme, hartelijke Brabander. En diens vader was net zo. Opa was fout in de oorlog. In het dorp waar de familie vandaan komt, zeggen ze dat opa zijn kapitaal vergaarde door te collaboreren met de Duitsers. Als je Toines familiegeschiedenis bekijkt, dan zie je in elke generatie wel een zwart schaap. Een oom van opa diende in het vreemdelingenlegioen en is spoorloos verdwenen. Toines betovergrootvader is ter dood veroordeeld omdat hij een rijke boer heeft vermoord, en in de achttiende eeuw was een voorvader van Toine lid van een van de bendes die het Brabantse platteland teisterden met overvallen. Mogelijk ligt de oorzaak van Toines criminele gedrag deels op het genetische vlak. Misschien heeft hij genen geërfd die een rol kunnen spelen bij crimineel gedrag, bijvoorbeeld doordat ze het risico op agressief of impulsief gedrag vergroten of de kans op een persoonlijkheidsstoornis als narcisme of psychopathie. Deze stoornissen zijn op hun beurt weer een risicofactor voor crimineel gedrag. Toine is nooit onderzocht, maar het is niet ondenkbaar dat hij lijdt aan een narcistische persoonlijkheidsstoornis, psychopathische trekken heeft of misschien wel een echte psychopaat is.

De Canadese psychiater Robert Hare ontwikkelde een checklist om te beoordelen of iemand een psychopaat is.[1] De hoogste score is veertig en dan ben je echt het prototype van een psychopaat, maar bij een score van dertig of meer kom je al in aanmerking voor de diagnose psychopaat. Criminelen scoren hoger op de lijst dan mensen zonder criminele achtergrond, ook als ze geen psychopaat zijn. Een paar kenmerken: welbespraaktheid en oppervlakkige charme, overdreven gevoel van eigenwaarde, sluw en manipulatief, gebrek aan berouw en schuldgevoel, parasitaire levensstijl, ongevoeligheid, ontbreken van empathie, en gedragsproblemen in de vroege jeugd. Veel mensen denken bij psychopaten vooral aan bloeddorstige seriemoordenaars zoals Hannibal – the Cannibal – Lecter uit Silence of the Lambs, maar dit beeld is lang niet volledig. Hare meent dat de meeste psychopaten gewoon onopvallend onder ons leven en niet zelden zeer succesvol zijn in het bedrijfsleven. Je zou ze vooral in the boardroom veel zien. Volgens schattingen lijdt ongeveer vier tot zes procent van de mensheid aan een psychopathische persoonlijkheidsstoornis. Het komt ook veel vaker voor onder mannen dan onder vrouwen.

Het is goed mogelijk dat Toine inderdaad een psychopaat is. Uit onderzoek blijkt dat psychopaten een afwijkende hersenstructuur hebben. Ze missen verbindingen tussen bepaalde hersengebieden, waardoor ze geen schuldgevoelens hebben en geen geweten ontwikkelen. Hun autonome zenuwstelsel reageert minder goed op prikkels, vooral op negatieve prikkels als straf. Ze reageren ook niet op fouten of pijn van anderen. Dit kan hun gedrag verklaren, maar het zegt nog niets over de oorzaak van de afwijkingen. Er zijn drie groepen oorzaken te onderscheiden: erfelijke factoren, organische oorzaken en ontwikkelingsstoornissen. Meestal ontstaat psychopathie uit een combinatie van factoren. Wat genetische factoren betreft: om welke genen het gaat, is nog niet helemaal duidelijk. In ieder geval wordt het zogenaamde warrior gene aangetroffen bij psychopaten. Dit is een gen dat via een ingewikkeld proces een rol speelt bij agressief gedrag. Bij organische factoren valt te denken aan hersenbeschadigingen die bijvoorbeeld zijn ontstaan in de baarmoeder of tijdens de bevalling, maar ook op latere leeftijd, als gevolg van ongevallen of ziektes. Bij factoren die te maken hebben met het ontwikkelingsproces valt te denken aan verwaarlozing en misbruik, een inconsistente opvoeding of een kil en liefdeloos gezinsklimaat. Momenteel is er veel aandacht voor de rol van trauma’s in de vroege jeugd bij het ontwikkelen van psychopathie

Toines jeugd was echter redelijk gelukkig. Wel was er weinig toezicht op hem. Zijn ouders bezaten diverse bedrijven en waren altijd aan het werk. Vader bemoeide zich op geen enkele manier met de opvoeding en was zowel fysiek als emotioneel afwezig. Zijn familiegeschiedenis doet vermoeden dat een genetische factor in het spel is. Het is niet eenvoudig om erachter te komen of Toine een psychopaat is. Een hersenscan kan een indicatie geven. Psychopaten vertonen namelijk weinig hersenactiviteit in hersengebieden die onder andere te maken hebben met emoties en gevoel. Als je een psychopaat een foto toont van een gruwelijke verkrachting, zie je bij hem niet dezelfde hersenactiviteit als bij anderen. Hij ziet wel dat er iemand wordt verkracht, maar het roept bij hem geen gevoelens op van afschuw van de dader en medelijden met het slachtoffer. Voor criminelen is dat een handige eigenschap. Het gebrek aan emoties zorgt ervoor dat je dingen kunt doen die voor veel mensen ondenkbaar zijn, zoals kalm en goed georganiseerd een moord plegen bijvoorbeeld. Waarschijnlijk komen we er niet achter wat er nou precies met Toine aan de hand is, want er zal weinig aanleiding zijn om hem ten behoeve van zijn strafzaak uitgebreid te laten onderzoeken. Hij weet feilloos wat hij moet zeggen en hij zal het spelletje van justitie en politie tot op zekere hoogte meespelen om zo snel mogelijk weer vrij te komen.

Ruben

Ik kan niet meer stoppen met huilen. De sluizen zijn opengezet en gaan niet meer dicht. Slapen is uitgesloten. Ik slaap toch al moeilijk als ik niet in mijn eigen bed lig, laat staan dat ik op deze betonnen bank een oog dichtdoe. Ik geloof niet dat ik hier zit. Dit is de ergste nachtmerrie die me ooit is overkomen. Mijn darmen zijn heel erg van streek. Ik ben vandaag al voor de derde keer naar het toilet geweest, maar ik durf er niet op te gaan zitten. Ik gruwel van alle bacteriën. Dat ik niet zelf kan doortrekken is nog het ergst. Het lijkt uren te duren voordat de bewakers op mijn bel reageren en al die tijd zit ik in mijn eigen stank. Ik heb het koud. Ze hebben me een papieren laken gegeven en een paardendeken met gaten erin. De deken ruikt alsof-ie rechtstreeks uit een oudemannenopvang van het Leger des Heils komt. En ik word gek van de herrie op de cellengang. Ieder geluid wordt wel tien keer versterkt. Ik kan alle gesprekken van het personeel letterlijk volgen.

Vandaag word ik voorgeleid voor de rechter-commissaris, want ze willen me nog langer vasthouden. De rechter-commissaris is een vrouw van middelbare leeftijd. Ze stelt zich voor: ‘Ik ben Sophie Toledo, de RC, gaat u maar vast zitten, we wachten nog even op uw advocaat.’ Achter de rechter-commissaris hangt een modern portret van koningin Beatrix. Na een minuut of vijf komt mijn advocaat binnenstormen, met een rood hoofd en zijn armen vol papieren. ‘Excuses, mevrouw de rechter, ik was op zitting’, zegt hij terwijl hij naar mij knikt. ‘Geen probleem. Ik wil wel graag meteen beginnen, want u bent niet de enige vandaag.’ Ze neemt mijn personalia door en vervolgt: ‘U bent hier vandaag als verdachte. Ik ga u zo dadelijk wat vragen stellen, maar ik wil u eerst meedelen dat u niet verplicht bent te antwoorden. Uiteraard mag het wel. De officier van justitie die uw zaak behandelt, heeft een vordering gedaan tot inbewaringstelling. Dat wil zeggen dat u in ieder geval nog veertien dagen vast blijft zitten. Kort gezegd komt het erop neer dat u wordt verdacht van het meermalen plegen van ontucht met een van uw leerlingen, een jongen van dertien jaar. U zou uw leerling onder meer in zijn kruis hebben betast. Daarnaast hebt u samen met hem een video of andere gegevensdrager bekeken waarop seksuele gedragingen zijn te zien van kinderen die duidelijk nog niet de leeftijd van achttien jaar hebben bereikt. Tevens is een grote hoeveelheid kinderpornografisch beeldmateriaal aangetroffen op de computer die in uw woning in beslag is genomen en het vermoeden bestaat dat u dit beeldmateriaal ook heeft verspreid. Om precies te zijn gaat het om de artikelen 249, 240a en 240b van het Wetboek van Strafrecht.’ Hierna laat de RC een stilte vallen.

‘Meneer Vermeer, het is niet niks waar u van wordt verdacht. Hebt u iets te zeggen?’ De rechter kijkt me indringend aan. Mijn advocaat raadde mij aan zo min mogelijk te verklaren, maar ik wilde wel dat ze weet dat ik niets tegen de zin van de jongen heb gedaan. ‘Mevrouw de rechter, ik besef dat hij minderjarig was, maar het gebeurde op zijn initiatief.’ ‘Dus u ontkent de feiten niet?’ vroeg de rechter. ‘Nee, nou, dat wil zeggen … Hij is diverse malen bij mij thuis geweest, maar dat was omdat ik hem bijles heb gegeven. Ik heb een keer mijn arm om hem heen geslagen. De jongen had het moeilijk thuis.’ De rechter vervolgt: ‘En het kinderpornografisch materiaal dat op uw computer staat, hebt u daar nog iets over te zeggen?’ ‘Ik was nieuwsgierig. Ik had erover gehoord en ik wilde eens met eigen ogen zien wat het nou eigenlijk was.’ ‘Dan bent u wel heel erg nieuwsgierig geweest, want ik begrijp uit uw dossier dat de politie ruim tienduizend foto’s en tweehonderd filmpjes op uw harde schijf vond. U kunt toch moeilijk volhouden dat dit alleen maar nieuwsgierigheid is.’ Mijn advocaat kijkt me aan met gefronste wenkbrauwen. Ik had ook mijn mond moeten houden.

Ruben valt op jongens, jonge jongens, bij voorkeur in de leeftijd van tien tot veertien jaar. Hij vindt ze het mooist vlak voordat hun puberteit begint. Waarschijnlijk is Ruben een klassieke pedofiel, maar helemaal zeker is dat niet. Hij is nog nooit onderzocht en hij is nog nooit met de politie in aanraking geweest. Ook niet toen hijzelf jong was. Deze periode ging grotendeels aan hem voorbij. Ruben was vaak ziek. Een belangrijk deel van zijn jeugd bracht hij thuis op de bank of in ziekenhuizen door. Alle kinderziektes die er maar zijn, vielen hem te beurt. Als puber kreeg hij de ziekte van Pfeiffer. Het duurde lang voordat hij weer beter was. Hij werd liefdevol verzorgd door zijn moeder. Ruben is enig kind en grootgebracht door zijn moeder, met wie hij een diepe band had. Zijn vader overleed toen hij nog heel jong was. Hij heeft geen herinneringen aan hem, anders dan uit de verhalen van zijn moeder. Rubens schoolprestaties leden niet onder alle ziektes. Na de middelbare school volgde hij een lerarenopleiding en op jonge leeftijd stond hij al als leraar Engels voor de klas. Op zijn huidige school werkt hij nu tien jaar. Soms heeft hij wat moeite met orde houden, maar het lesgeven gaat hem goed af.

Al tijdens zijn puberteit werd Ruben zich bewust van zijn seksuele voorkeur voor kinderen. Later werd hij een enkele keer verliefd op een van zijn leerlingen, maar hij deed daar nooit wat mee. De komst van internet was een zegen en een ramp voor Ruben. Dankzij internet ontdekte hij dat er veel meer mannen zijn zoals hij. Wat begon met het af en toe downloaden van kinderporno, eindigde in een verslaving. Vanaf een gegeven moment ging het niet eens zozeer meer om seksuele bevrediging als wel om een verzamelwoede. Had hij maar postzegels verzameld. In de tijd dat zijn moeder nog leefde, moest het allemaal stiekem. Ruben is altijd bij zijn moeder blijven wonen. Dat kwam goed uit toen zijn moeder twee jaar geleden kanker kreeg. Hij verzorgde haar tot aan haar dood, een jaar later. Daarna ging het helemaal mis. Zijn seksuele fantasieën werden steeds heftiger en de drang om zelf seks met kinderen te hebben, nam toe.

Waar komt die drang vandaan? Is Ruben inderdaad pedofiel of is hij pedoseksueel? Pedofielen hebben een sterke seksuele voorkeur voor kinderen, maar dat betekent niet per definitie dat ze ook kinderen misbruiken. In het internationaal gehanteerde classificatiesysteem voor psychiatrische aandoeningen en ziektebeelden[2] wordt pedofilie geschaard onder de psychoseksuele stoornissen: de zogenaamde parafilieën, zoals exhibitionisme, voyeurisme, seksueel masochisme, seksueel sadisme en fetisjisme. Pedoseksuelen plegen wél misbruik, maar ze hebben geen uitgesproken voorkeur voor kinderen. Zij zijn seksuele omnivoren, die kinderen misbruiken bij gebrek aan beter of omdat zich een gemakkelijke gelegenheid voordoet. Er zijn sterke aanwijzingen dat Ruben geen pedoseksueel, maar een pedofiel is. Hij houdt oprecht van kinderen, het gaat hem niet alleen om lust en daarom is zijn gedrag ook zo moeilijk te begrijpen. Opvallend is dat hij nooit denkt aan al het kinderleed dat achter de plaatjes schuilgaat, terwijl hij geen gevoelloze man is.

Consensus over het ontstaan van pedofilie is er niet. Dick Swaab, de bekende neuro-onderzoeker, gaat ervan uit dat pedofilie is aangeboren. In een belangrijk gebied van het brein zijn er verschillen te zien tussen pedofielen en niet-pedofielen. Naast Swaab is er een keur aan andere wetenschappers die oorzaken aandragen. Zo is mogelijk sprake van een verstoorde psychoseksuele ontwikkeling. In dat geval is er iets misgegaan bij het doorlopen van de verschillende seksuele ontwikkelingsstadia in de kindertijd. Leerpsychologen denken dat het te maken heeft met seksuele conditioneringsprocessen: leerprocessen waarbij seksuele gevoelens door herhaling en associatie worden gekoppeld aan kinderen. Cognitieve psychologen zien pedofilie als het resultaat van slechte ervaringen met relaties met volwassenen, waardoor iemand zijn toevlucht zoekt tot kinderen. Een enkele wetenschapper vraagt zich af of er wel een verklaring nodig is. Het kan ook min of meer normaal seksueel gedrag zijn, dat echter door deze samenleving in deze cultuur en in deze tijd niet wordt geaccepteerd. De meeste wetenschappers zien het echter wel als een afwijking. En het is nog een strafbare afwijking ook. Je kunt beter een wat meer onschuldige parafilie hebben, zoals voetenfetisjisme of seksueel masochisme.

Hoeveel pedofielen er in Nederland zijn, is niet bekend. Schattingen variëren van 0,2 tot 1 procent van de bevolking. Het gaat vrijwel uitsluitend om mannen. Er zijn wel vrouwelijke pedofielen, maar het taboe daarop is mogelijk nog groter dan bij mannen. Wat veel voorkomt bij pedofielen is dat ze de feiten ontkennen en bagatelliseren. Ze lijden vaak aan cognitieve vervormingen: denkfouten die hun toestaan dingen te doen die de samenleving afkeurt. Zo denken ze soms oprecht dat het niet schadelijk is voor kinderen, dat kinderen recht hebben op een goede seksuele vorming en dat het kind het ook graag wilde. Kinderen zijn soms nieuwsgierig en aanhankelijk. Pedofielen geven daar ten onrechte een seksuele lading aan. Onderling versterken ze dit soort denkbeelden en dankzij internet vinden ze elkaar wereldwijd. Regelmatig rolt de politie een internationale pedofielenbende op. De leden van dergelijke bendes zijn vaak gerespecteerde figuren in de samenleving: dokters, advocaten, ICT-specialisten, en leraren zoals Ruben. In de politieverhoren van deze verdachten komen de verstoorde denkbeelden naar voren. Ook bij Ruben. Hij blijft de ernst van de feiten voorlopig ontkennen; een houding die hem veel onbegrip zal opleveren tijdens de rechtsgang.

Youssef

‘Hé, Youssef, waarom heb je niet even laten weten dat je kwam? Ik geef net je favoriete kamer weg. Celletje vier dan maar?’ zegt Marjolein. Marjolein is oké, soms geeft ze me een extra rookpauze. Maar vandaag heb ik geen zin in grapjes. Ik weet dat ik de lul ben. Vorige keer heb ik mijn waarschuwing gehad. Op mijn ketenkaart staat dat ik ISD-scherp ben. Deze keer kom ik er niet zo makkelijk meer vanaf, tenzij er iemand zit te slapen. ‘We hoeven de procedure niet meer met je door te lopen, toch? Je weet het wel. Je kijkt niet zo blij vandaag. Is er wat met je?’ vraagt Marjolein. ‘Nee, gewoon mijn dag niet.’ Ik haal mijn spullen uit mijn zakken, doe mijn riem af en trek mijn sneakers uit. ‘Zullen we die maar even in een plastic tas doen en opbergen?’ Marjolein trekt een vies gezicht. ‘Ze stinken een uur in de wind.’ Als ze mijn sokken ziet trekt ze een nog viezer gezicht. ‘Dat zijn toch geen sokken meer, man. Meer gaten dan sokken. Ik zal even kijken of iemand nog wat voor je heeft achtergelaten.’ Ze duikt een kast in en haalt er een paar sokken uit. Voor ik het weet zit ik weer in de cel.

Een tijdje later gaat mijn celdeur weer open. Het is Feenstra, de baas van El Houdi. Feenstra geeft me een hand. Hij zegt: ‘Youssef, ik ben vandaag de hulpofficier van justitie en ik beoordeel of je rechtmatig bent aangehouden. Je kent het verhaal. Je bent niet tot antwoorden verplicht en je hebt recht op een advocaat. Je bent aangehouden wegens mishandeling van een controleur. Hij heeft zojuist aangifte tegen je gedaan. Daarnaast verdenken we je van auto-inbraak. We denken dat de spullen die je bij je had afkomstig zijn van diefstal. De eigenaar van de auto deed eerder deze avond aangifte. Heb je hier nog wat op te zeggen?’ Ik schud mijn hoofd. ‘Oké, ik ben van mening dat je aanhouding rechtmatig is’, vervolgt Feenstra. ‘Het is nu tien uur ’s avonds. We gaan pas morgenochtend met je verder.’

Even denk ik dat hij het vergeten is, maar Feenstra is nog niet klaar. ‘En er is nog iets anders. We hebben je de vorige keer gewaarschuwd. Je bent ISD-scherp. Morgen gaan we je voorgeleiden aan de rechter-commissaris. Ik heb net overleg gehad met de officier van justitie en zij is van plan een ISD-maatregel tegen je te eisen. Youssef, we weten niet meer wat we met je aan moeten. Het kan zo niet langer. De laatste keer hebben we je weer hulp aangeboden, maar daar heb je geen gebruik van gemaakt. Ik maak me zorgen over je, want je ziet er niet goed uit. Ik denk dat we je een tijdje tegen jezelf moeten beschermen. Wil je nog wat zeggen?’ Ik schud nee. Wat moet ik zeggen dan? Ik wil rust aan mijn kop, weet je. ‘Moeten we nog iemand voor je bellen?’ vraagt Feenstra. ‘Nee’, antwoord ik. Hij wil de celdeur uit lopen. ‘Wanneer krijg ik mijn methadon?’ vraag ik voordat hij de deur dichtdoet. ‘Zo dadelijk, we hebben de dokter al voor je gebeld. Hij komt straks.’ Ik ga op het plastic matras liggen en bereid me voor op het afkicken; op de ontwenningsverschijnselen waar zelfs methadon niet tegen helpt.

Youssef is een ‘stelselmatige dader’. Dat betekent dat hij een zeer actieve veelpleger is die wordt verdacht van een feit waarvoor voorlopige hechtenis is toegelaten. Dit is een strafbaar feit waarop een gevangenisstraf van vier jaar of meer is gesteld. Tevens is hij in de vijf jaar voorafgaand aan zijn huidige delicten ten minste driemaal wegens een misdrijf onherroepelijk veroordeeld tot een vrijheidsbenemende of vrijheidsbeperkende straf of maatregel of een taakstraf. Deze straffen zijn ten uitvoer gelegd. Youssef komt daardoor in aanmerking voor de maatregel tot plaatsing in een inrichting voor stelselmatige daders, de zogenaamde ISD-maatregel. Doel van deze maatregel is beveiliging van de maatschappij en het voorkomen van recidive. Is de verdachte verslaafd, zoals Youssef, of heeft hij andere problemen die samenhangen met het plegen van delicten, dan is het doel ook het aanpakken van deze problemen. De maatregel kan voor ten hoogste twee jaar worden opgelegd.

Youssef wist dat dit er aan zat te komen. Tijdens zijn vorige arrestatie stelde de politie hem voor de keus: of hulp aanvaarden of een waarschuwing. El Houdi, de politiemedewerker die Youssef heeft ‘geadopteerd’, heeft het duidelijk uitgelegd. Als hij wil stoppen met gebruiken, kan hij een traject ingaan van de Ketenunit Jeugdcriminaliteit en Veelplegers. Binnen die Ketenunit werken allerlei instanties samen, zoals het Openbaar Ministerie, de politie, de GG en GD, het Amsterdamse centrum voor verslavingszorg de Jellinek, de reclassering en het Leger des Heils. Hij krijgt dan voorrang bij opname in de Jellinek of hij wordt ondergebracht bij een van de opvanghuizen. Ze maken een afspraak met de Dienst Werk en Inkomen zodat hij zich kan inschrijven en recht krijgt op een uitkering. Hij ontvangt elke week zakgeld, en voldoende methadon om de dag op door te komen.

Maakt hij geen gebruik van het aanbod, dan komt dat op zijn zogenaamde ketenkaart te staan en eist de officier van justitie bij de eerstvolgende arrestatie een ISD-maatregel. Een ketenkaart is een digitaal persoonsdossier dat wordt bijgehouden door alle keteninstanties. Dit dossier bevat informatie over Youssefs hulpverleningsgeschiedenis en zijn justitiële achtergrond. En die is erg uitgebreid. Zijn strafblad alleen al telt tientallen pagina’s: woninginbraak, autokraak, winkeldiefstal, vernieling, mishandeling en ga zo maar door. Die ketenkaart gaat mee naar de rechter-commissaris en later naar de rechter, zodat er altijd inzicht is in zijn geschiedenis. Op de ketenkaart staat dat hij een waarschuwing heeft gehad en daarmee ‘ISD-scherp’ is. Bij het eerste het beste vergrijp komt hij dan in aanmerking voor een ISD-maatregel. Youssef sloeg het aanbod af. Je kunt hem een ‘zorgmijder’ noemen. Hij accepteert geen hulp omdat hij de noodzaak ervan niet inziet.

Wie is deze veelpleger en hoe is hij op dit punt beland? Youssef is begin veertig en woont al vanaf zijn zesde in Nederland. Zijn ouders waren hardwerkende Marokkaanse migranten die begin jaren tachtig naar Nederland kwamen. Het ging al vroeg de verkeerde kant op met Youssef. Op de lagere school spijbelde hij en pleegde hij kruimeldelicten. Hij was moeilijk te handhaven op school. Omdat hij ook erg grappig was, kon niemand echt heel boos op hem worden. Thuis wisten ze niet wat ze met hem aan moesten. Niets hielp, de harde hand van zijn vader niet en de zachte hand van zijn moeder evenmin. Zijn ouders hielden hem zo goed als kon op het rechte pad, maar nadat ze kort na elkaar stierven ging het helemaal mis met Youssef. Hij raakte verslaafd. Het begon met softdrugs en speed, maar nu gebruikt hij alles wat los en vast zit. Na zijn puberteit kreeg hij periodiek last van psychosen. Dan praatte hij in zichzelf en dacht hij dat zijn overleden ouders hem opdrachten gaven.

Zijn broer zorgde voor een opname in een psychiatrisch ziekenhuis. De psychiater daar vermoedde dat Youssef aan schizofrenie lijdt, maar kon geen diagnose stellen omdat Youssef weigerde mee te werken en na enkele dagen het ziekenhuis weer verliet. Het was ook lastig om vast te stellen wat er met hem aan de hand is omdat zijn verwarde toestand evengoed het gevolg kan zijn van drugsgebruik. Wat was er eerder: de kip of het ei, druggebruik of schizofrenie? Het is heel goed mogelijk dat Youssef aan schizofrenie lijdt en dat zijn drugsgebruik zelfmedicatie is. Uit onderzoek blijkt dat Nederlands-Marokkaanse jongens van de tweede en derde generatie een zeven keer zo hoge kans op schizofrenie hebben als autochtonen.[3] Dit is te verklaren uit een samenspel van factoren, zoals hun psychosociale ontwikkeling, pedagogische of fysieke verwaarlozing en sociale uitsluiting. Youssef heeft vaker dergelijke verwarde episoden, maar het kan ook een hele tijd goed gaan. En nu zit Youssef weer in de cel. Zoals het ernaar uitziet blijft hij voorlopig ‘binnen’.

[1] Hare, 1993.

[2]Diagnostic and Statistical Manuel of Mental Disorders IV (DSM-IV).

[3] Schelten, 2001.