Leila Aboulela

Soraya’s lied

Vertaald uit het Engels door Anneke Bok

Uitgeverij De Geus

breda 2012

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Lyrics Alley, verschenen bij Grove Press, New York

Oorspronkelijke tekst © Leila Aboulela 2010

First published in Great Britain by Weidenfeld & Nicolson, an imprint of the Orion Publishing Group Ltd, London

Nederlandse vertaling © Anneke Bok en De Geus bv, Breda 2012

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Hulton Archive/Getty Images

isbn 978 90 445 2236 5

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

I

Alhamdoelillah dat hij buiten levensgevaar verkeerde en het ergste voorbij was. Goddank was hij er vandaag beter aan toe dan gisteren. Dat was wat iedereen om haar heen zei, maar Soraya was ongeduldig. Het volstond niet dat haar geliefde oom Mahmoud weer eetlust kreeg of met bezoek besprak dat de Koreaanse Oorlog de katoenprijs waarschijnlijk zou opdrijven. Soraya wilde dat hij weer de oude zou zijn, niet zwak en bedlegerig; ze wilde dat hij weer lachend rond zou lopen. Dan zouden er schapen, of misschien wel een stier, worden geslacht uit dankbaarheid voor zijn herstel en zouden er bedelaars binnendrommen door de poort van de saraya voor hun portie gebraden vlees met brood. Daarna zou ze weer naar school gaan. Soraya had de school verzuimd sinds het hoofd van de familie ziek was geworden; in een tijd als nu kon ze niet van huis gaan. Ook deze avond was het een komen en gaan van bezoekers, van wie velen al eerder langs waren geweest en van wie velen zouden blijven voor het avondeten. Vandaag waren Fatma en Nassir speciaal uit Medani overgekomen. Het was Nassirs plicht om aan zijn vaders ziekbed te zitten; het was zelfs beschamend dat hij niet eerder was gekomen, maar Soraya was dolgelukkig haar oudere zus weer te zien. Ze zaten nu op het trappetje in de tuin, weg van alle anderen. Dadelijk moesten ze gaan helpen bij het gereedmaken van de dienbladen met avondeten voor de mannen, maar nu konden ze het er even van nemen. De tuin die voor hen lag, was schaduwrijk en weelderig; de warme lucht voerde het aanhoudende gekwaak van kikkers en de geur van jasmijnbloesem en stof aan. Soraya keek op en verbeeldde zich dat ze in de nevel van sterren en wolken de ster kon zien waaraan ze haar naam te danken had; mooi, stralend en poëtisch.

Ze draaide zich om en keek haar oudere zus aan om haar stemming te peilen. Ze wilde dat Fatma mild en meegaand zou zijn wanneer Nur kwam. Hij zou Soraya komen opzoeken, zoals hij altijd deed. Ze wilde dat Fatma vanavond niet zo streng zou zijn als chaperonne, niet al te serieus of volwassen. Soraya kon zich de tijd nog herinneren dat Fatma ongehuwd was en dat zij tweeën elke dag door de chauffeur naar de nonnenschool werden gebracht, over de Omdurmanbrug, langs het paleis en dan bij de kerk rechtsaf. Ze herinnerde zich Fatma in het schooluniform van de bovenbouw, keurig verzorgd en opgewekt, proestend van het lachen, gillend met haar vriendinnen, haar vlassige haar strak bijeengehouden door allerlei kleuren haarspeldjes. Ze herinnerde zich ook dat Fatma moest huilen toen ze van school werd gehaald en dat zuster Josephine op huisbezoek was gekomen in een poging het huwelijk tegen te houden.

Fatma zei: ‘We horen hier niet te zijn; we zouden daarginds moeten zijn waar mijn tante vis aan het bakken is.’ Maar ze maakte geen aanstalten op om te staan.

‘Jij bent een gast. Niemand zal verwachten dat je meehelpt.’

‘Sinds wanneer word ik als een gast beschouwd? In 1950 alleen al ben ik drie keer op bezoek geweest en ik ben elke keer ruim een maand gebleven.’ Ze voelde zich beledigd.

Soraya probeerde een verontschuldigende toon aan te slaan. ‘Iedereen weet dat je moe zult zijn na je reis uit Medani. Morgen mag je helpen.’

Ze zwegen een poosje. Toen zei Fatma: ‘Heeft iemand over me gekletst? Over Nassir en mij?’

‘Waarover dan?’

‘Dat het zo lang heeft geduurd voordat we kwamen. We hadden hier dagen geleden al horen te zijn.’

‘En, waarom waren jullie er dan niet? De dag dat oom Mahmoud bewusteloos raakte en de dokter kwam die zei dat het een diabetische coma was – dat was afgelopen dinsdag!’ Ze zei het op een beschuldigende toon en haar oudere zus sloeg haar armen verdedigend over elkaar.

‘Dus ik heb gelijk, iedereen heeft over ons gekletst!’

‘Nou ja, ze verbaasden zich erover.’

‘Je weet hoe Nassir is. Hij wordt pas tegen de middag wakker en alles is voor hem een opgave. Hij bleef maar dubben – morgen gaan we naar Omdurman, morgen vertrekken we. Hij kon niet beslissen. Eerst moest hij nog dit doen, dan moest hij nog dat doen. Moesten we de kinderen meenemen of thuislaten?’ Op zachtere toon zei ze: ‘We hadden geen idee hoelang we hier zouden moeten blijven. Als het slechter gaat met oom Mahmoud, zitten we hier voor onbepaalde tijd en wat dan? Zo bleef hij maar aarzelen en de dagen verstreken.’ Ze slaakte een zucht en zei toen op scherpere toon: ‘Als ik hem had achtergelaten en alleen was gekomen, zou het een nog slechtere indruk hebben gemaakt!’

Soraya betreurde de wending die het gesprek had genomen. Ze wilde niet dat Fatma stuurs en humeurig zou zijn wanneer Nur kwam. Daarom zei ze nu: ‘Jullie zijn er nu in elk geval. Blijf zolang je wilt en ook wanneer oom Mahmoud beter wordt, moet je niet weggaan.’

Fatma glimlachte. Het was een triest lachje. Soraya prees zich gelukkig dat zij niet ging trouwen met een luie niksnut zoals Nassir. Er werd gefluisterd dat hij alcoholist was en dat mensen hem bedrogen. Ze leenden geld van hem en betaalden hem niet terug. Het was soms moeilijk te geloven dat hij de zoon van oom Mahmoud was, en Nurs oudere broer.

Fatma zei: ‘In het begin dacht ik dat Nassir wel zou veranderen, maar nu ben ik gewoon blij dat we in Medani zitten. Als hij hier woonde, zou oom Mahmoud kritiek op hem leveren en hem het leven zuur maken. En hadja Waheeba heeft zo’n scherpe tong!’

‘Nou, misschien heeft hij dat wel nodig!’

‘Maar dat wens ik hem niet toe. Misschien komt het wel doordat hij mijn neef is dat ik zo’n zwak voor hem heb. Hoeveel fouten hij ook mag hebben, ik wil niet dat iemand hem terechtwijst, zelfs zijn vader en moeder niet.’

Het leek alsof Fatma iets diepzinnigs en vreemds had gezegd, want ze werden allebei stil. Het kwam bij Soraya op dat Fatma misschien wel verliefd was geworden op haar man. Het idee was ontstellend en weerzinwekkend. Ze wist nog goed dat Fatma in tranen was geweest omdat ze van school moest. Ze had haar passief en gevoelloos, als iemand die slaapwandelt, het huwelijk tegemoet zien gaan, en nu was ze zo beschermend ten opzichte van Nassir.

Soraya stond op, schikte haar tobe en keek reikhalzend in de richting van de poort om te zien of Nur eraan kwam. Ze zei: ‘Ik ben nu even oud als jij toen je van school ging om te trouwen.’

‘Maak je geen zorgen. Toen zuster Josephine die dag kwam, heeft vader haar beloofd dat jij je school wel mocht afmaken.’

Zou een belofte van de familie Abuzeid aan een schoolhoofd bindend zijn? Ze was weliswaar een vrouw, maar ook Europese, een Italiaanse non.

Met een ondeugend lachje zei Soraya: ‘Maar ik heb wel een huwelijksaanzoek gehad.’

Fatma riep uit: ‘En dat heeft niemand me verteld! Niet te geloven. Jullie zijn me vergeten alsof Medani het andere eind van de wereld is!’

Deze levendige Fatma was de Fatma van lang geleden, de echte jonge Fatma. Soraya sloeg lachend een arm om haar zus heen. ‘Hoe zouden we jou nu kunnen vergeten? Hoe zou ík je kunnen vergeten? Weet je dan niet dat ik je vreselijk mis?’

‘Je komt nooit eens bij me op bezoek.’ Het verwijt in haar stem was goedmoedig, zonder boosheid. Ze wilde geruststelling. De geruststelling dat er door huwelijk en afstand niets tussen hen was veranderd.

Soraya begreep dat en haar stem was liefdevol. ‘Omdat het voor jou beter is dat je hier komt. Je geniet ervan en hier zijn we met meerderen.’

Telkens wanneer Fatma op het punt van bevallen stond, kwam ze over uit Medani en logeerde bij Halima, hun oudere zus. Toen ze tijdens haar eerste zwangerschap veel last van misselijkheid had gehad, was ze vanaf haar tweede maand tot veertig dagen na de bevalling in Omdurman gebleven.

‘Hoe dan ook, hoe dan ook,’ Fatma was ongeduldig, ‘vertel eens over de aanstaande bruidegom. Hij kan geen familie zijn.’

Soraya glimlachte. ‘Je hebt gelijk. Zijn vader is een vriend van oom Mahmoud. Zijn moeder kwam hier en heeft met Halima gesproken. Ze vertelde dat haar zoon in Londen gaat studeren en dat hij daarna ambassadeur wil worden. Wanneer we onafhankelijk worden, zal hij een van de eerste ambassadeurs van Soedan in het buitenland worden. Alsof ik zou willen reizen!’

‘Dat wil je best wel, Soraya.’

Dat was ook zo. Aardrijkskunde was haar lievelingsvak. Ze staarde naar landkaarten en dagdroomde over het nieuwe en avontuurlijke van andere steden. Ze vond het heerlijk om naar Egypte te reizen en genoot ervan dat ze in Caïro geen tobe hoefde te dragen. Ze droeg moderne jurken en rokken – net als Fatma – en ’s avonds gingen ze winkelen om sandaaltjes te kopen.

‘Je zou een goede ambassadeursvrouw zijn’, zei Fatma langzaam, met de blik op de toekomst, op een mogelijkheid gericht.

‘Tja, ik heb andere verplichtingen’, fluisterde Soraya zo koket mogelijk om als een filmactrice te klinken.

Fatma moest lachen. ‘Wat heeft Halima tegen de moeder van onze toekomstige ambassadeur gezegd? Hoe heeft ze het aanzoek afgewimpeld zonder haar te beledigen?’

‘Raad eens.’

‘Ze zei tegen haar: “Soraya is al verloofd met haar neef Nur.”’

Fatma zei die prachtige woorden op een doodnormale toon, zonder glimlach. Haar jongere zus, daarentegen, was een en al blijdschap, en verwachtte dat hij over een paar minuten hier zou zijn en naast haar onder de sterren zou zitten.

Een moederloos kind, te jong om zich de moederliefde en de melkachtige warmte te kunnen herinneren, te jong om zich het verdriet en het vreemde van de dood te herinneren … Fatma herinnerde het zich wel en vertelde Soraya erover en schiep zo een moedermythe voor haar. Halima, de oudste, nam de moederrol voor die twee op zich. Fatma verzette zich daar aanvankelijk tegen, maar Soraya was volgzaam. Zij was de peuter die werd vertroeteld en van wie iedereen hield, vertelde Halima haar later, omdat zij met een afzakkende luier, onverzorgd haar en grote, onschuldige ogen met een korst hard geworden brood in haar hand had staan toekijken toen de vrouwen weeklaagden aan haar moeders sterfbed. In de loop van de jaren hoorde Soraya het verhaal over haar moeders voortijdige dood door een astma-aanval telkens opnieuw vertellen. Voor haar geestesoog zag ze hun huis verzengd worden door verdriet en verlies terwijl zij, klein en poezelig, ongedeerd rondwaggelde, als een engel die door de hel gaat.

Een moeder betekent huis en haard, samenzijn. Een echtgenote betekent gezelschap en leuke eigenschappen, kosten en sociale contacten. Idris Abuzeid, Soraya’s vader, de jongere broer van Mahmoud, hervatte al snel weer zijn vrijgezellenbestaan. Hij was landbouwdeskundige en voelde zich op het platteland meer op zijn gemak dan in de stad. Hij was ook verantwoordelijk voor de boekhouding van de familie, een taak achter de schermen die goed paste bij zijn gereserveerde, zwijgzame persoonlijkheid. In tegenstelling tot zijn pronkzuchtige, visionaire broer telde Idris de penny’s in de wetenschap dat die tot ponden zouden aangroeien, en dat waardeerde hij niet om wat je ermee kon kopen – hij was van nature sober – maar omdat het vermeerderen, het ophopen ervan, de solide basis van rijkdom, op zich voldoening gaf. Hij stond nooit toe dat een huurder te laat betaalde of dat een debiteur in gebreke bleef. Hij had een hekel aan de Engelsen, niet omdat ze zijn land hadden overgenomen, maar vanwege de moeite die het kostte om hun afwijkende taal en gewoonten te begrijpen. Tegelijkertijd zat hij er niet om te springen dat ze zouden vertrekken, want het merendeel van de tijd koesterde hij bewondering voor hen, niet vanwege de moderniseringen die ze invoerden, maar om de zakelijke mogelijkheden die daardoor ontstonden. Zuinig als hij was – sommigen zouden het als gierig betitelen – berekende Idris de kosten van hertrouwen en besloot weduwnaar te blijven. Onprettig? Een beetje, zoals voor iedere man in zijn situatie, dikwijls ook eenzaam, maar een goede echtgenote was een kostbare aangelegenheid, en hoewel hij een lastige, strenge vader was, wilde hij zijn dochters niet met halfbroers en halfzusters opschepen.

Het resultaat was een dor en hol huis, een huis waar Soraya bepaald niet graag tijd doorbracht. Ze werd een nomade. Bij elke familieaangelegenheid, of het nu een huwelijk, een geboorte, een ziektegeval of een begrafenis betrof, pakte ze haar koffer en zocht ze het gezelschap van de anderen op. Geen samenkomst van de familie Abuzeid was compleet zonder haar. Ze bracht zo veel tijd in Halima’s overvolle, rumoerige huis door dat haar kinderen jaloers op haar werden.

Haar oudste zoon gaf Soraya een keer een duw en zei: ‘Je bent mijn zus niet. Maak dat je wegkomt!’

Soraya raakte niet in tranen. Ze gaf een duw terug, zelfverzekerd, omdat ze wist dat Halima altijd partij voor haar zou kiezen. Een moederloos kind, maar daarom des te geliefder. Een prinses met een stralende huid en prachtige gelaatstrekken, met de lach en de levendigheid die haar op school populair maakten, het meisje dat heel ruimhartig was en dat tijd, energie en cadeautjes aan anderen schonk. Maar nee, ze was niet zo dom als Fatma, die had toegelaten dat ze haar van school haalden, overleverden aan Nassir, die geen knip voor de neus waard was, en haar verbanden naar Medani. Hoe ik eronderuit zou zijn gekomen om met Nassir te trouwen als ik Fatma was geweest, schreef Soraya in haar dagboek – een cadeautje van haar vriendin Nancy. Ze schreef in het Engels, zodat iemand die het opensloeg het niet zou begrijpen.

Eén. Ik zou erop gestaan hebben mijn school af te maken en zou zuster Josephine hebben overgehaald om bij ons thuis te komen en met vader te spreken lang voordat de verloving bekend werd gemaakt en het te laat voor hem was om terug te krabbelen.

Twee. Ik zou hebben geweigerd om weg te gaan bij vader, Halima en de rest van Omdurman. Ik zou Nassir hebben afgewezen omdat zijn werk zo ver weg is.

Drie. Ik zou met Nassir zelf hebben gesproken en hem hebben verteld dat ik hem niet wilde en zou hem hebben uitgedaagd door te zeggen dat een echte heer een meisje niet tegen haar zin zou trouwen. Maar ís hij wel een echte heer?

Vier. Ik zou gedreigd hebben zelfmoord te plegen.

Het schrijven van die laatste zin riep boosheid en een sterk gevoel van onrechtvaardigheid bij haar op. Nummer een en nummer twee waren haar beste opties. Zuster Josephine voor, niet na, de aankondiging van een verloving. Maar zou ze uit zichzelf aan zuster Josephine hebben gedacht? Of was dat wijsheid achteraf?

Zuster Josephine, Italiaanse van geboorte, nu achter in de veertig, slank en energiek, was imposant in haar witte habijt, witte kleding en platte zwarte schoenen. Soms piepten er plukjes kastanjebruin haar onder haar habijt vandaan en die weerspraken zo het gerucht dat onder de meisjes de ronde deed dat alle nonnen kaal waren. Toen ze onaangekondigd bij hen op bezoek was gekomen, wist Halima niet waar ze haar moest laten plaatsnemen. Een Europese vrouw die hun vader wilde spreken. Moest ze haar laten plaatsnemen in het vrouwenverblijf of in de ontvangkamer voor de mannen? Halima besloot haar als een man te behandelen, en dat was het juiste geweest om te doen, zoals iedereen later bevestigde.

Zuster Josephine glimlachte niet naar Idris, hoewel ze een zwak had voor moslimmeisjes met een rijke vader. Fatma en Soraya waren prettige leerlingen en de gulle donaties van de familie Abuzeid aan de school waren voor de nonnen onontbeerlijk bij hun streven de allerarmsten van de katholieke gemeenschap kosteloos onderwijs te verschaffen. Toen zuster Josephine hoorde dat Fatma van school was gehaald om te trouwen, had ze de Ford Anglia van de bisschop geleend en was de brug overgestoken naar Omdurman. Ondanks de dramatische aard van dat bezoek – ze verliet het terrein van het klooster en de school maar hoogst zelden en het was niet gemakkelijk geweest om op zo’n korte termijn de auto van de bisschop te krijgen – was het haar niet gelukt haar leerlinge te redden. Toch lieten haar snijdende, pleitende stem, haar protest en haar vertrouwen dat ze gelijk had (wat Fatma’s misère alleen maar vergrootte) een diepe indruk achter op Halima, Soraya en de andere jonge meisjes in de buurt. Halima, die helemaal nooit naar school was geweest, zwoer dat haar dochters op school zouden blijven. Zelfs Idris, zowel geërgerd als gevleid door het bezoek, beloofde schoorvoetend maar plechtig dat Fatma het laatste meisje uit de familie Abuzeid zou zijn dat voortijdig van school ging om te trouwen. Soraya kon haar schoolopleiding rustig en met plezier afmaken. Ze kon elke dag, behalve vrijdag en zondag, het geliefde uniform dragen dat haar zo goed stond. Ze kon schrijven en haar handschrift verfraaien en ze kon neerkijken naar haar boek en opkijken naar het schoolbord.

Hoewel biologie en scheikunde haar lievelingsvakken waren, was Soraya er dol op om romannetjes te lezen waarin de heldin mooi en ondernemend was. Ze was verzot op drama en actie. Halima vond dat je je isoleerde door de wereld buiten te sluiten om te kunnen lezen.

‘Het is alsof je de mensen duidelijk maakt dat je niet met ze wilt praten’, zei ze.

Idris ging tegen haar tekeer toen hij haar op een dag over zijn krant gebogen zag. Hij griste hem uit haar handen, want kranten werden voor mannen geschreven. Haar overleden moeder had nooit de krant gelezen; ze was ongeletterd. Halima, die een beetje kon lezen, deed het nooit, en Fatma’s lievelingsvak op school was wiskunde geweest. Maar voor Soraya waren woorden op een bladzijde aanlokkelijk, vrij en een uitnodiging voor iedereen, zonder onderscheid. Ze kon geen weerstand bieden aan het geschreven woord. Ongewild nam ze de tekst in zich op en ze volgde de woorden alsof die zich voortbewogen en zij in hun kielzog werd meegezogen. Een boek, met de enorme betovering die ervan uitging, was iets om te verstoppen, bijna als iets beschamends. Wanneer iedereen sliep, sloop zij benauwde, slechtverlichte kamers binnen, waar je kakkerlakken klikkende geluidjes hoorde maken, om een boek open te slaan bij een bladzijde die ze had gemarkeerd en de pulserende poel van woorden te betreden.

Boeken waren schaars en kostbaar. Nur leende haar boeken; Engelse romans die hij in Alexandrië en Caïro kocht. Hij praatte vaak zo uitvoerig over een boek dat ze het hele verhaal al kende voordat ze met lezen kon beginnen. Ze had nooit een Engelse roman gelezen die hij niet al voor haar had gelezen. Hij was haar introductie en ze vond het heerlijk dat hij altijd aan haar dacht. Ze kon weliswaar niet Shakespeare lezen zoals hij – want hij ging naar het prestigieuze Victoria College en op de zusterschool onderwezen de nonnen geen Shakespeare – maar hij vertelde haar alle toneelstukken na met een enthousiasme dat aanstekelijk en aanlokkelijk was. Het was al niet veel gemakkelijker om aan Arabische romans te komen. De kleurrijke omslagen met zwaar opgemaakte, rondborstige vrouwen vormden een zodanige provocatie voor de nonnen dat een roman met de grootste omzichtigheid van het ene meisje aan het andere moest worden doorgegeven. Soraya genoot van de keren dat ze oom Mahmouds tweede vrouw, Nabilah, bezocht, vanwege de plank vol boeken in haar woonkamer.

Als Egyptische vrouw uit de grote stad stond Nabilah voor alles wat door Soraya als modern werd beschouwd. Nabilahs elegante kleren waren vervaardigd naar de laatste Europese mode. Met haar prachtige haar en vormelijke manieren bewoog ze zich als een filmster. Soraya koesterde haar jeugdherinneringen aan het huwelijk van Nabilah en Mahmoud in Caïro, de eerste en enige witte bruiloft die ze had bijgewoond. Altijd wanneer ze bij Nabilah op bezoek ging, bekeek ze het trouwalbum of staarde naar de ingelijste trouwfoto’s die aan de muur hingen. Wanneer Nur en zij eenmaal gingen trouwen, zouden ze de eerste witte bruiloftsavond geven die Omdurman ooit had beleefd. Dat was haar droom en die kwam versterkt tot leven in de vertrekken van Nabilah, met veel bloemen en snuisterijen, een grammofoon en, nog heerlijker, met boeken en tijdschriften.

Op een keer was Soraya Nabilahs woonkamer binnengekomen en had gezien dat ze kaarsrecht en langzaam rondliep met een dik boek boven op haar hoofd. Doordat Nabilah schrok van Soraya’s aanwezigheid, was het boek met een klap op de grond gevallen en ook al vroeg Soraya ernaar, ze weigerde te vertellen waarom ze zoiets merkwaardigs had gedaan. Bij een andere gelegenheid was Soraya binnengekomen en had haar zien voorlezen aan haar dochtertje. Beide hoofden waren over een kinderboek gebogen. Soraya voelde een jaloezie opwellen die als koorts door haar lichaam trok. Zoiets had ze nog niet eerder gezien, erg buitenissig en modern. Iets wat ze ter plekke ook wilde, met een intens, hunkerend verlangen.

Het moederloze kind wilde dat Nabilah zich over haar zou ontfermen en haar in bescherming zou nemen, zoals iedereen deed. Maar die tweede vrouw, die andere vrouw, was afstandelijk en ongastvrij. Hoewel Soraya tot op zekere hoogte trots en gevoelig was, kon ze wanneer haar dat uitkwam doen alsof ze een dikke huid had.

‘Mag ik deze roman lenen?’ vroeg ze bijvoorbeeld terwijl ze hem al tegen haar borst drukte.

Nabilah zweeg dan even en kreeg een blosje op haar wangen, maar voordat ze kon antwoorden, was Soraya al op weg naar de deur alsof ze toestemming had gekregen. Ze hield het begeerlijke, prachtige boek stevig vast en glipte de deur uit.

Een maand geleden, tijdens de scheikundeles van zuster Josephine, had Soraya naar het bord gekeken en niets dan een waas van wit krijt gezien. Bij inspanning gingen haar ogen tranen. Aan het eind van de les zat ze te snuffen in een zakdoekje. ‘Misschien heb je een bril nodig’, had zuster Josephine terloops opgemerkt, ook al droegen er maar twee meisjes op de hele school een bril, en die waren allebei lelijk. ‘Vraag of je vader met je naar de dokter wil gaan voor een onderzoek.’

‘Ik wil geen bril dragen, zuster.’

‘Je ogen zullen steeds verder achteruitgaan en dan zul je helemaal niet meer kunnen lezen!’

Daar schrok Soraya van. Ze piekerde over de kwestie, kneep haar ogen tot spleetjes en testte haar gezichtsvermogen op dingen die ver weg waren. Ze ontwikkelde een angst voor blindheid. ‘Vraag of je vader met je naar de dokter wil gaan voor een onderzoek.’ Maar haar vader praatte niet met haar; meestal keurde hij haar geen blik waardig en het was een absurde gedachte hem iets te vragen, ongeacht wat. In plaats daarvan vroeg ze het aan Halima, maar Halima bagatelliseerde de kwestie.

‘Je zult er lelijk uitzien met een bril. Het komt door al dat lezen, dat is slecht voor je ogen.’

Soraya kon zeuren als de beste en deed dat ook nu, erop vertrouwend dat Halima uiteindelijk wel zou toegeven, zoals ze altijd deed. Halima vroeg Idris dus om toestemming, maar hij zei nee. Er kwam niets van in naar een dokter te gaan om haar ogen te laten onderzoeken – een dochter van mij gaat geen bril dragen alsof ze een man is.

‘Heb het er maar niet meer over …’ Halima gaf klopjes op de rug van de huilende Soraya, ‘… anders keert hij zich nog tegen de school in het algemeen en houdt hij je thuis. Stil nou maar.’

De sterren daarboven waren wazig en troebel, maar niet het gezicht van Nur. Hij zat naast haar op de treetjes van de veranda, zij in het midden met Fatma rechts van haar. Het was heerlijk om zo te zitten, omringd en vastgehouden door de mensen van wie ze hield, de twee die het grootste deel van de tijd weg waren; Fatma in Medani, Nur in Alexandrië. Ze wist hoe het voelde om hen te missen, had levendige herinneringen aan hun gezamenlijke jeugd en had er alle vertrouwen in dat ze op een dag zouden terugkeren naar Omdurman. Uiteindelijk zou Nur zijn studie in het buitenland afronden en terugkomen om in het familiebedrijf te stappen. Uiteindelijk zou oom Mahmoud genoeg krijgen van Nassirs landbouwkundige prestaties en hem terugroepen naar Omdurman.

‘Ik heb zo veel te vertellen over de poëzievoordracht van gisteravond’, zei Nur. ‘Die was zo drukbezocht dat ze stoelen tekortkwamen en wij jongeren op het gras moesten gaan zitten!’

‘Jij trekt er maar op uit terwijl je vader ziek is,’ zei Fatma berispend, ‘en ik ben degene die kritiek krijgt omdat ik zo laat uit Medani ben overgekomen.’

‘Tante Waheeba heeft een woordje met haar gesproken’, legde Soraya aan Nur uit.

Fatma deed de stem van haar schoonmoeder na: ‘Zijn je man en jij soms te voet uit Medani gekomen?’

Nur moest erom lachen. ‘Ze heeft het de afgelopen dagen erg druk gehad met al die mensen die maar in en uit lopen. Het zou nog erger zijn geweest als ze alle tijd voor je had!’

Fatma trok een grappig gezicht naar hem, maar werd toen ernstig en vroeg: ‘Hoe gaat het nu met oom Mahmoud?’

‘Het gaat prima, hij is bijna weer de oude. Ik verwacht dat hij elk moment zal zeggen dat ik mijn reis niet langer moet uitstellen en naar school kan gaan. Het herfsttrimester is al begonnen.’

Soraya probeerde haar teleurstelling te verbergen. Natuurlijk wilde ze dat haar oom beter zou worden, maar dat betekende ook dat Nur weg zou gaan. Het was fijn dat hij pas later kon gaan en het was ook spannend dat Fatma onverwacht was gekomen. Het gewone leven van alledag kon soms saai en leeg zijn. Ze hield erg van de hartelijkheid van mensen om haar heen, van hun stemmen en geklets.

‘Vertel ons eens over die poëzievoordracht.’

Ze glimlachte naar Nur. Hoe vaak had hij haar al niet verteld over discussieforums, poëzievoordrachten en politieke lezingen? Hij was haar contact met de buitenwereld, met de wereld die niet voor meisjes was.

‘Abdallah Muhammad Zein droeg zijn nieuwste gedicht voor. Het is het sterkste uit zijn oeuvre en het welluidendst. Ik heb het opgeschreven en gisteravond uit mijn hoofd geleerd. Ik kon niet slapen omdat zijn woorden nog in mijn hoofd zaten. Het gaat over de tijd waarin we leven. Iedereen heeft het over zelfbeschikking en onafhankelijkheid en dan is er een dichter die het op een andere manier verwoordt. Luister. Ik ben Omdurman.’

‘Wie is Omdurman?’ vroeg Fatma lachend.

‘Wees stil en luister.’ Soraya begreep wie Omdurman was.

‘Ik ben Omdurman. Ik ben de parel die mijn land siert. Ik ben degene die je heeft gevoed, en voor jou, mijn zoon, zal ik me vrijkopen. Ik ben Omdurman; de Nijl heeft me bevloeid en mijn oever gezocht. Ik ben degene op de westelijke oever en Gordons hoofd was mijn bruidsschat. Ik ben Omdurman, ik ben dit land. Ik ben je tong en je oase …’

Alle drie waren ze geroerd door de patriottische gevoelens die het gedicht bij hen wakker maakte. Ook al had de familie een sterke band met Egypte en steunde oom Mahmoud in politiek opzicht de eenheid met Egypte, de jongere generatie had een sterk besef van hun Soedanese identiteit. Hun stralende toekomst was hier, hier in dit zuidelijke land waar het potentieel even reusachtig en mysterieus was als de duisternis van de nacht.

‘Het is een prachtig gedicht’, zei Soraya.

Ze kon wel huilen omdat Nur het gedicht uit de mond van de dichter zelf had gehoord en zij niet, en omdat er opwindende, transformerende gebeurtenissen zouden plaatsvinden en zij er alleen over zou horen zonder er deel van uit te maken. Zij die zo graag in het volle leven wilde staan.

‘Er zou een lied van gemaakt moeten worden,’ zei Fatma, ‘dan zou het gemakkelijker te onthouden zijn. Zelfs kinderen zouden het kunnen onthouden.’

‘Het is prachtig’, zei Soraya nog eens.

‘Ik wou dat ik het zelf geschreven had’, zei Nur.

Soraya glimlachte. ‘Wat maakt het uit of jij het had geschreven of iemand anders? Het belangrijkste is dat het bestaat.’

‘Maar het is niet van mij.’

Ze herinnerde zich nu dat hij graag had gezongen toen hij jonger was, voordat hij naar Victoria College was gegaan. Hij zong altijd bij elke familieaangelegenheid en kende gedichten en populaire liedjes uit het hoofd, zijn stem mooi en hoopvol. Maar toen hij een keer had gezongen op een huwelijksfeest buiten de familie, haalde hij zich de woede van de ouderen op de hals. Hij maakte de familie Abuzeid te schande, zeiden ze, door als een ordinaire zanger voor vreemden te gaan staan, straks zou het publiek hem nog een fooi geven! Soraya wist nog dat hij in tranen was uitgebarsten toen zijn vader hem had gestraft en had verboden om uit te gaan. Ze herinnerde zich zijn verwarring en zijn geknakte geest en dat hij had gehuild zoals jongens doen, stil maar hartstochtelijk.

Op mildere toon zei ze nu: ‘Je zult je eigen gedichten gaan schrijven. En die zullen nog beter zijn.’

‘Kom, jullie tweeën, laten we gaan’, zei Fatma terwijl ze opstond.

‘Wacht even, ik wil Soraya nog iets geven.’ Hij haalde een omvangrijk pakje uit zijn zak en maakte het open.

Fatma moest lachen toen Soraya haar hand uitstak naar de bril.

‘Waar heb je die vandaan?’ vroeg ze met timide stem, omdat Fatma moest lachen en omdat haar slechte gezichtsvermogen Nur niet was ontgaan.

‘Ik heb hem voor je laten maken. Je moet natuurlijk zelf je ogen laten testen zodat er een speciaal voor jou kan worden gemaakt, maar deze helpt in de tussentijd.’ In de tussentijd. Totdat ze zouden trouwen en ze bevrijd zou zijn van haar vaders conservatieve beperkingen. ‘Zet hem eens op’, zei Nur.

‘Nee.’

‘Waarom niet? Yalla!’ Fatma herschikte haar tobe, want ze wilde weg uit de tuin en teruggaan naar de hoasj.

‘Later,’ zei Soraya, ‘als ik alleen ben, zal ik hem eens opzetten.’ Ze voelde aan de dikke zwarte randen van het montuur. Later, voor de spiegel, zou ze hem opzetten.

‘Ze wil niet dat jij haar met een bril ziet’, zei Fatma.

‘Houd je mond!’ zei Soraya.

‘Soraya is mooi’, zei Nur tegen Fatma. ‘Het allermooiste meisje.’ Fatma sloeg haar armen over elkaar en trok haar wenkbrauwen op. Hij keek naar Soraya, die met gebogen hoofd zat, de bril op haar schoot. ‘Niets kan afbreuk doen aan haar schoonheid. En door de brillenglazen zullen haar ogen nog groter lijken.’

Soraya kon een glimlach niet onderdrukken.

‘Yalla, zet hem eens op.’ Zijn stem klonk warm en bemoedigend. ‘Geef maar eens.’

Hij zette haar de bril op; zijn vingers knepen speels in haar oorlelletjes en streken over haar haar. Een nieuw, zwaar gevoel op haar gezicht en een druk op haar neus. Alles leek een stap verder weg en toch zo veel duidelijker. Aan de rand van haar gezichtsveld, zowel boven als beneden, de vertrouwde wazigheid, maar in het midden was alles scherp. Ze keek de tuin in en zag de bougainville, de kamferboom en, dichterbij, op de veranda, scherp en duidelijk, de grote pot met planten. Ze keek omhoog en de sterren waren goed te zien en fel. Ach, wat had ze die helderheid gemist! Ze draaide zich om en keek Nur aan. Hij had een snee op zijn kin van het scheren, maar ze kende die lach en die stralende ogen; zijn trots op haar.

Ze draaide zich om naar Fatma en vroeg: ‘Hoe zie ik eruit?’

‘Lelijk,’ zei haar zus, ‘ronduit lelijk.’

Ze lachten alle drie toen ze terugliepen naar de hoasj. Ze hoorden Waheeba’s stem roepen: ‘Nur! Nur, je leraar is er.’

‘Ik ruik de vis.’ Fatma versnelde haar pas. ‘Ze is al begonnen met vis bakken en ik ben er niet om haar te helpen!’