Irène Némirovsky

Storm in juni

Vertaald uit het Frans door Manik Sarkar

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Oorspronkelijke titel Suite française, verschenen bij Éditions Denoël

Oorspronkelijke tekst © Éditions Denoël 2004

Nederlandse vertaling © Manik Sarkar en De Geus bv, Breda 2005

Omslagontwerp De Geus bv

Omslagillustratie © Roger-Viollet

isbn 90 445 2242 6

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de zesde druk, 2012

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

In het voetspoor van mijn moeder en vader, voor mijn zuster Élisabeth Gille, voor mijn kinderen en kleinkinderen, om de herinnering door te geven, en voor iedereen die de verschrikkingen van onverdraagzaamheid heeft gekend of nog steeds kent.

denise epstein

Voorwoord

In 1929 kreeg Bernard Grasset een manuscript getiteld David Golder over de post waar hij zo enthousiast over was dat hij het direct besloot uit te geven. Pas toen hij de auteur een contract wilde laten tekenen, merkte hij dat die uit angst voor een afwijzing geen naam en adres had meegestuurd. Daarop plaatste hij een kleine advertentie in de krant waarin hij de mysterieuze schrijver opriep zich te melden.

Toen Irène Némirovsky zich een paar dagen later aandiende, kon Bernard Grasset nauwelijks geloven dat deze vrolijke, op het oog zachte jonge vrouw die pas een jaar of tien in Frankrijk woonde, echt zo’n schitterend, wreed, gedurfd en bovenal virtuoos boek had weten te schrijven. Het leek het werk van een geslaagde schrijver met ruime ervaring. Hoewel hij haar meteen al bewonderde, twijfelde hij nog wel, en hij ondervroeg haar uitgebreid om er zeker van te zijn dat ze niet de stroman was van een beroemde schrijver die anoniem wenste te blijven.

Bij de verschijning werd David Golder alom geprezen door de kritiek, zodat Irène Némirovsky in één klap beroemd werd; ze werd opgehemeld door uiteenlopende schrijvers als de joodse Joseph Kessel en de extreem-rechtse antisemitische monarchist Robert Brasillach. De tweede prees de puurheid van het proza van deze nieuwkomer in de Franse literaire wereld. Irène Némirovsky was in Kiev geboren, maar al vanaf haar vroegste jeugd had ze van haar kinderjuffrouw Frans geleerd. Verder sprak ze vloeiend Russisch, Pools, Engels, Baskisch en Fins en verstond ze Jiddisch, waarvan sporen zijn terug te vinden in Les Chiens et les Loups, uit 1940.

Irène Némirovsky liet zich het hoofd niet op hol brengen door haar vliegende start in de literatuur. Het verbaasde haar zelfs dat er zo’n ophef gemaakt werd over David Golder, dat ze zelf zonder valse bescheidenheid ‘een romannetje’ noemde. Op 22 januari 1930 schreef ze aan een vriendin: ‘Hoe kunnen jullie nou denken dat ik mijn oude vriendinnen zomaar zou vergeten omdat er een paar weken veel wordt gepraat over een boek dat net zo gauw weer vergeten zal zijn, zoals alles in Parijs snel wordt vergeten?’

Irène Némirovsky werd op 11 februari 1903 geboren in Kiev, in wat tegenwoordig ‘Jiddishland’ heet. Haar vader, Léon Némirovsky (zijn Hebreeuwse naam was Arieh), was een telg van een familie uit de Oekraïense stad Nemirov, dat in de achttiende eeuw een belangrijk centrum van de chassidische beweging was geweest; hij had de grote pech dat hij in 1868 in Elisabethgrad geboren was, de stad van waaruit in 1881 de grote, jarenlang voortdurende golf van pogroms tegen de joden in Rusland begon. Léon Némirovsky’s familie was groot geworden in de graanhandel. Zelf reisde hij veel, daarna maakte hij fortuin in de financiële wereld en werd een van de rijkste bankiers van Rusland. Op zijn visitekaartje stond: Léon Némirovsky, Voorzitter van de Raad van Bestuur van de Handelsbank van Voronej, Directeur van de Banque de l’Union van Moskou, Lid van de Raad van Bestuur van de Private Handelsbank van Petrograd. Hij had een enorm huis in de heuvels rond de stad gekocht, in een rustige, door tuinen omzoomde straat waaraan lindebomen groeiden.

Irène werd toevertrouwd aan de goede zorgen van een kinderjuffrouw en kreeg les van uitstekende onderwijzers. Haar ouders waren weinig thuis en daarom was ze als kind ongelukkig en eenzaam. Ze keek erg op tegen haar vader; ze was dol op hem, maar hij werd in beslag genomen door zijn zaken, en meestal was hij op reis of vergokte hij fortuinen in het casino. Haar moeder, die zich Fanny liet noemen – haar Hebreeuwse naam was Faïga –, had haar ter wereld gebracht om haar rijke echtgenoot een plezier te doen. Maar ze onderging de geboorte van haar dochtertje als het eerste teken van de neergang van haar vrouwelijkheid en liet de zorg voor het kind over aan haar voedster. Fanny Némirovsky (Odessa 1887 – Parijs 1989) voelde een zekere afkeer voor haar kind en gaf het nooit enige liefde. Ze stond uren voor de spiegel, keek of ze al rimpels kreeg, maakte zich op en liet zich masseren; de rest van de tijd was ze op stap, op zoek naar buitenechtelijke avontuurtjes. Ze was erg trots op haar schoonheid en zag met afgrijzen hoe haar gelaatstrekken verwelkten en hoe ze veranderde in een vrouw die binnenkort haar toevlucht tot gigolo’s zou moeten nemen. Om zichzelf te bewijzen dat ze nog jong was, weigerde ze om in de jonge vrouw die Irène werd iets anders te zien dan een kind; lange tijd dwong ze haar zich te kleden en te kappen als een schoolkind.

Als de kinderjuffrouw met vakantie was, was Irène op zichzelf aangewezen; ze vluchtte in haar boeken, begon te schrijven en bestreed haar wanhoop door op haar beurt een diepe haat jegens haar moeder te ontwikkelen. Deze agressie, deze tegennatuurlijke verhouding tussen moeder en dochter, nemen een belangrijke plaats in in het werk van Irène Némirovsky. Zo staat er in Le Vin de solitude: ‘In haar hart voelde ze een vreemde haat jegens haar moeder die met haar mee leek te groeien …’

‘Ze zei nooit duidelijk “mama” in twee goed gearticuleerde lettergrepen, die kreeg ze niet over haar samengeknepen lippen; ze zei “ma”, een snelle grom, die er moeizaam, met een geniepig, dof verdriet uit kwam.’

En ook: ‘Het van woede vertrokken gezicht van haar moeder kwam dicht bij het hare; ze zag de gehate ogen fonkelen, opengesperd van boosheid en angst …’

‘God heeft gezegd: “Mij is de wrake …” Nou, dat is dan jammer, ik ben geen heilige, ik kán haar niet vergeven! Wacht maar, wacht maar, dan zul je nog wat beleven! Ik zal je laten huilen zoals jij mij hebt laten huilen! Wacht maar, wacht maar, ouwe tang!’

Ze kreeg haar wraak met de publicatie van Le Bal, Jézabel en Le Vin de solitude.

De beste boeken van Irène Némirovsky spelen zich af in de joods-Russische wereld. In Les Chiens et les Loups beschrijft ze de joodse burgerij van het eerste Handelsgilde die het recht had zich in Kiev te vestigen, hoewel de stad op bevel van Nicolaas i in principe verboden was voor joden.

Irène Némirovsky verloochende nooit de Oost-Europees joodse cultuur waarin haar grootouders (Yakov Margulis en Bella Tsjtsjedrovitsj) en ouders hadden geleefd, en waar ze afstand van namen toen ze hun fortuin hadden gemaakt. Maar in haar ogen was het onfatsoenlijk om bezig te zijn met geld en de goederen die je daarmee vergaarde op te potten, al had ze haar eigen kindertijd en adolescentie doorgebracht als lid van de gegoede burgerij.

Wanneer ze het groeiend maatschappelijk succes van de joden beschrijft, neemt ze allerlei antisemitische vooroordelen voor haar rekening en kent ze hun alle negatieve stereotypen uit die tijd toe. De portretten van joden die uit haar pen vloeien zijn in de meest negatieve, wrede bewoordingen gesteld; ze bekijkt ze vol afschuw en fascinatie, maar ze beseft dat zij hun lot deelt. En daarin zullen de tragische gebeurtenissen haar gelijk geven.

Wat een zelfhaat schuilt er in haar werken! In een duizelingwekkende evenwichtsoefening huldigt ze aanvankelijk de opvatting dat de joden deel uitmaken van een inferieur ‘joods ras’, waarvan de uiterlijke kenmerken gemakkelijk te herkennen zijn, hoewel er bij haar onmogelijk sprake kan zijn van rassenonderscheid in de betekenis die er in de jaren dertig aan werd gegeven en die in nazi-Duitsland algemeen werd. De kenmerken die ze aan de joden toeschrijft en de specifieke woordkeuzes die ze in haar werk gebruikt om hen aan te duiden als een groep met gemeenschappelijke kenmerken zijn onder meer: kroeshaar, een gebogen neus, slappe handjes, kromme vingers en nagels, een bruine, gele of olijfkleurige teint, dicht bij elkaar staande, donkere ogen, een vette huid, een spichtig lijf, kleine zwarte krulletjes, bleke wangen, onregelmatige tanden en beweeglijke neusvleugels; en daarnaast: winstbejag, vechtlust, hysterie, een aangeboren aanleg voor ‘de in- en verkoop van prullaria, de valutahandel, het beroep van handelsreiziger, makelaar in vals kantwerk of gesmokkelde wapens …’

Steeds weer maakt ze in haar werk korte metten met dit ‘joodse gespuis’; in Les Chiens et les Loups schrijft ze: ‘Zoals alle joden nam hij zwaarder en pijnlijker aanstoot aan typisch joodse ondeugden dan een christen. En al die dingen – die vasthoudendheid, de bijna barbaarse noodzaak om te krijgen wat je wilde en de blinde minachting voor wat de buitenwereld ervan dacht – droegen in zijn gedachten hetzelfde etiket: “joodse schaamteloosheid”.’ Paradoxaal genoeg eindigt deze roman met een gevoel van tederheid en een hopeloze trouw: ‘Zo zijn mijn mensen, zo is mijn familie.’ En plotseling verandert het perspectief en schrijft ze uit naam van alle joden: ‘O, wat haat ik die Europese aanstellerij van jullie! Wat jullie succes, overwinning, liefde of haat noemen, noem ik geld! Een ander woord voor hetzelfde!’

Hierbij moet worden opgemerkt dat Némirovsky niets wist van de geestelijke kant van het jodendom en van de rijkdom en diversiteit van de Oost-Europees joodse cultuur. In een interview met L’Univers Israélite op 5 juli 1935 verklaarde ze er trots op te zijn dat ze joods was en diende ze degenen die haar als een vijand van haar eigen volk beschouwden van repliek door te zeggen dat ze in David Golder geen ‘Franse israëlieten’ had beschreven, ‘die al generaties lang in het land wonen en voor wie de rassenkwestie inderdaad niet speelt’, maar ‘de kosmopolitische joden bij wie de liefde voor geld de plaats van elke andere emotie heeft ingenomen’.

David Golder, de roman waaraan ze in 1925 in Biarritz begon en die ze in 1929 voltooide, vertelt het levensverhaal van Golder, een joodse, uit Rusland afkomstige magnaat uit de internationale financiële wereld: zijn opkomst, succes, en ten slotte de spectaculaire ondergang van zijn bank. Gloria, zijn ouder wordende, notoir ontrouwe echtgenote, die een weelderig leven leidt, eist steeds meer geld om haar minnaar te onderhouden. Geruïneerd en verslagen wordt de oude Golder – ooit de schrik van de beurs – weer de miezerige, kleine jood die hij in zijn jeugd in Odessa was. Maar plotseling besluit hij zijn fortuin weer op te bouwen, uit liefde voor zijn ondankbare, lichtzinnige dochter. Nadat hij zijn laatste slag geslagen heeft, sterft hij tijdens een hevige storm op een vrachtschip van uitputting, waarbij hij enige Jiddische woorden stamelt. Een joodse immigrant die net als hij in de hoop op een beter leven in Simferopol aan boord was gegaan met bestemming Europa, vangt zijn laatste zucht op. Golder sterft zogezegd te midden van zijn volk.

Toen de Némirovsky’s in Rusland woonden, leefden ze op grote voet. Elke zomer verruilden ze de Oekraïne voor de Krim of voor Biarritz, Saint-Jean-de-Luz, Hendaye of de Côte d’Azur. Irènes moeder nam dan haar intrek in een luxehotel, terwijl haar dochter en de kinderjuffrouw in een familiepension werden ondergebracht.

Na de dood van haar Franse lerares begon Irène met schrijven; ze was toen veertien. Ze ging op een divan zitten met een schrift op schoot. Ze ontwikkelde een romantechniek die geënt was op de manier waarop Ivan Toergenjev schreef. Als ze aan een roman begon, schreef ze niet alleen het verhaal zelf, maar ook alle overpeinzingen die het verhaal in haar opriep, zonder iets weg te laten of door te halen. Bovendien kende ze al haar personages, zelfs de minst belangrijke, tot in detail. Hele schriften schreef ze vol met beschrijvingen van hun uiterlijk, karakter, opvoeding, kindertijd en diverse levensfases. Als ze al die personages zo nauwkeurig had beschreven, onderstreepte ze met twee potloden, een rood en een blauw, de belangrijkste karaktertrekken die bewaard moesten blijven; soms maar een paar regels. Daarna begon ze snel te schrijven, waarna ze de tekst verbeterde en vervolgens de definitieve versie maakte.

Toen de Oktoberrevolutie uitbrak, woonden de Némirovsky’s al drie jaar in een groot, mooi huis in Sint Petersburg. ‘Het appartement […] was zo gebouwd dat je vanuit de vestibule tot in de achterste vertrekken kon kijken; door de brede openstaande deuren zag je een hele reeks goud-met-witte salons achter elkaar’, schrijft ze in Le Vin de solitude, een grotendeels autobiografische roman. Voor veel Russische schrijvers en dichters is Sint Petersburg een legendarische stad. Irène Némirovsky zag er slechts een aaneenschakeling in van donkere, besneeuwde straten waar een ijskoude wind doorheen blies die opkwam uit het vuile, misselijkmakende water van de grachten en de Neva.

Léon Némirovsky moest vaak voor zaken naar Moskou, waar hij een gemeubileerd appartement in onderhuur had van een officier van de keizerlijke garde, die bij de Russische ambassade in Londen gedetacheerd was. Némirovsky bracht zijn gezin naar Moskou omdat hij dacht dat het veiliger was, maar uitgerekend daar woedde de revolutie in oktober 1917 het hevigst. Terwijl er voortdurend geschoten werd, bekeek Irène de bibliotheek van Des Esseintes, de zeer belezen officier. Ze ontdekte er Huysmans, Maupassant, Plato en Oscar Wilde. The Picture of Dorian Gray was haar lievelingsboek.

Het huis was niet te zien vanaf de straat; het werd omringd door andere appartementengebouwen, en er lag een hof omheen, die zelf weer werd begrensd door een huis dat hoger was dan het eerste. Dan kwam er weer een gaanderij en nog een huis. Als het overal stil was, sloop Irène zachtjes naar buiten om patroonhulzen op te rapen. Vijf dagen lang leefde het gezin in het appartement op een zak aardappels, dozen chocolaatjes en sardines. Toen het even rustig was, gingen de Némirovsky’s terug naar Sint Petersburg; en toen de bolsjewieken een prijs op het hoofd van Irènes vader hadden gezet, werd hij gedwongen onder te duiken. In december 1917 maakte hij gebruik van het feit dat de grens nog open was en zorgde hij ervoor dat zijn familie verkleed als boeren naar Finland kon vluchten. Irène bracht een jaar door in een gehucht van drie houten huizen te midden van sneeuwvelden. Ze hoopte dat ze naar Rusland terug zou kunnen keren. Tijdens dit lange wachten ging haar vader vaak incognito naar Rusland om zijn bezittingen veilig te stellen.

Voor het eerst in haar leven voelde Irène kalmte en rust. Ze werd volwassen en begon in navolging van Oscar Wilde prozagedichten te schrijven. De situatie in Rusland werd steeds slechter en de bolsjewieken kwamen gevaarlijk dichtbij; daarom reisden de Némirovsky’s door naar Zweden. Na een lange reis verbleven ze drie maanden in Stockholm. Irène herinnerde zich de paarse seringen die in de lente op de binnenplaatsen en in de tuinen bloeiden.

In juli 1919 scheepte het gezin zich in op een kleine vrachtboot die hen naar Rouen zou brengen. In een verschrikkelijke storm dreven ze tien dagen rond zonder een haven binnen te lopen, wat haar inspireerde tot de dramatische laatste scène van David Golder. In Parijs werd Léon Némirovsky directeur van een filiaal van zijn eigen bank en kon zo zijn fortuin weer gaan opbouwen.

Irène Némirovsky schreef zich in aan de Sorbonne en verwierf een licentiaat in de letteren met eervolle vermelding. David Golder, haar eerste roman, was slechts een proefballonnetje geweest. Ze begon haar letterkundige loopbaan met wat ze ‘grappige verhaaltjes’ noemde, die ze opstuurde naar het geïllustreerde blad Fantasio, dat op de eerste en vijftiende van de maand verscheen, en dat besloot ze te publiceren en haar er zestig franc per stuk voor betaalde. Toen waagde ze het erop en bood ze Le Matin een verhaal aan, en ook dit werd geplaatst. Daarna volgden er een verhaal en een novelle voor het tijdschrift Œuvres Libres, Le Malentendu, haar eerste roman, – geschreven in 1923, op haar achttiende – en een jaar later L’Enfant génial, een novelle die later werd herdoopt tot Un enfant prodige en in februari 1926 bij dezelfde uitgever verscheen.

Dit laatste verhaal vertelt de tragische geschiedenis van Ismaël Baruch, een joodse jongen die geboren is in de sloppen van Odessa. Een aristocraat raakt gecharmeerd door zijn vroegrijpe, naïeve poëzietalent, pikt hem op uit de goot en neemt hem mee naar het paleis om zijn meesteres te verstrooien. Het kind wordt vertroeteld en leeft in aanbidding voor de prinses, die hem als een soort gedresseerde aap beschouwt.

Als hij na een lange crisis een jongeman wordt, verliest hij zijn kinderlijke charmes en vindt hij de liederen en gedichten die hem ooit zijn fortuin bezorgden niet veel zaaks meer. Hij laat zich inspireren door wat hij leest, maar al die cultuur maakt nog geen genie van hem, integendeel zelfs, het vernietigt zijn originaliteit en spontaniteit. Dan laat de prinses hem in de steek; hij is een nutteloos voorwerp geworden, en Ismaël ziet geen andere uitweg dan terug te keren naar de wereld waar hij vandaan komt: de joodse wijk van Odessa met zijn krotten en zijn knijpen. Maar niemand herkent Ismaël in deze geassimileerde jongeman. Hij wordt verstoten door zijn familie; nu heeft hij geen plaats meer in de wereld en hij verdrinkt zich in het vuile water van de haven.

In Frankrijk neemt het leven van Irène Némirovsky een minder bittere wending. De Némirovsky’s passen zich goed aan en leiden in Parijs het schitterende leven van rijke, gegoede burgers, met chique soirees, champagnediners, bals en luxueuze vakanties. Irène is dol op uitgaan en dansen. Ze gaat van feest naar receptie. Naar eigen zeggen zet ze de bloemetjes flink buiten. Soms speelt ze in het casino. Op 2 januari 1924 schrijft ze aan een vriendin: ‘Ik heb echt een waanzinnige week gehad: het ene bal na het andere, ik ben er nog een beetje dizzy van en kan maar moeilijk weer aan de dagelijkse beslommeringen wennen.’

Een andere keer in Nice: ‘Ik ga tekeer als een idioot, ik schaam me dood. Ik dans van ’s avonds laat tot ’s ochtends vroeg. Elke dag is er wel een chic gala in weer een ander hotel, en nu mijn goede gesternte me een paar lovers heeft toebedeeld, amuseer ik me kostelijk.’

Terug uit Nice: ‘Ik ben niet braaf geweest … voor de verandering … De avond voor mijn vertrek werd er bij ons in Hôtel Negresco een groot bal gehouden. Ik heb als een gek gedanst, tot twee uur ’s nachts, en daarna heb ik in de ijskou staan flirten en koude champagne gedronken.’ Een paar dagen later: ‘Choura is me komen opzoeken en heeft me twee uur lang de les gelezen: het schijnt dat ik te veel flirt en dat het erg slecht is om de jongens het hoofd zo op hol te brengen … Jullie weten dat ik Henry de bons heb gegeven; een tijdje geleden kwam hij langs, lijkbleek, met uitpuilende ogen, hij zag er boos uit en had een revolver op zak!’

Op een van deze wervelende avonden ontmoet ze Mikhaïl Epstein, die zich Michel noemt, ‘…Een kleine man met bruin haar en een heel donkere huid’, die haar algauw het hof maakt. Hij heeft een ingenieursdiploma in de fysica en elektriciteit uit Sint Petersburg. Hij werkt als procuratiehouder bij de Banque des Pays du Nord, in de Rue Gaillon. Hij bevalt haar wel, ze flirt met hem en in 1926 trouwen ze.

Ze vestigen zich in de Avenue Constant-Coquelin op nummer 10, in een mooi appartement waarvan de ramen uitkijken over de grote tuin van een klooster op de linkeroever van de Seine. Denise, hun dochtertje, wordt in 1929 geboren. Fanny geeft haar dochter een pluchen beer als ze hoort dat ze grootmoeder is geworden. Een tweede meisje, Élisabeth, wordt geboren op 20 maart 1937.

Tot de vriendenkring van de Némirovsky’s behoren mensen als de schrijver Tristan Bernard en de actrice Suzanne Devoyod, en ze gaan regelmatig bij prinses Obolensky op bezoek. Irène gaat naar kuuroorden voor haar astma. Filmproducenten kopen de rechten van David Golder voor een film die Julien Duvivier gaat maken met Harry Baur in de hoofdrol.

Irène Némirovsky was verliefd geworden op Frankrijk en zijn society, maar ondanks haar beroemdheid zou ze de Franse nationaliteit niet krijgen. In de context van de oorlogspsychose van 1939 en na een decennium dat gekenmerkt werd door hevig oplaaiend antisemitisme, waarin de joden worden afgeschilderd als kwaadaardige, inhalige, machtsbeluste indringers en oorlogshitsers die bourgeois en revolutionair tegelijk zijn, besluit Irène Némirovsky zich samen met haar kinderen tot het christendom te bekeren. Vroeg in de ochtend van 2 februari 1939 wordt ze gedoopt in de Sainte-Marie, een kapel in Parijs, door een vriend van de familie, monseigneur Ghika, een Roemeense prins-bisschop.

Op 1 september 1939, aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog, brengen Irène en Michel Epstein hun twee dochtertjes, Denise en Élisabeth, naar Issy-l’Évêque in het departement Saône-et-Loire, met hun kinderjuffrouw, Cécile Michaud, die uit dit dorp afkomstig is. Die vertrouwt de meisjes toe aan de zorgen van haar moeder, mevrouw Mitaine. Irène en Michel Epstein keren terug naar Parijs, vanwaar ze geregeld op en neer reizen om hun kinderen te bezoeken, totdat in juni 1940 de demarcatielijn wordt getrokken.

Het eerste Jodenstatuut van 3 oktober 1940 kent de joden een sociaal en juridisch lagere status toe, wat ze tot uitgestotenen maakt. Maar er wordt vooral op raciale criteria in vastgesteld wie in de ogen van de Franse staat joods is. De Némirovsky’s, die zich in juni 1941 laten registreren, zijn zowel joden als buitenlanders. Michel mag niet meer werken voor de Banque des Pays du Nord en uitgevers ‘arianiseren’ hun personeels- en auteursbestanden: Irène kan niet meer publiceren. Ze verlaten Parijs en voegen zich bij hun dochters in het Hôtel des Voyageurs in Issy-l’Évêque, waar ook soldaten en officieren van de Wehrmacht verblijven.

In oktober 1940 wordt er een wet uitgevaardigd over de ‘buitenlandse ingezetenen van het joodse ras’. De wet bepaalt dat die in concentratiekampen kunnen worden geïnterneerd of onder huisarrest gesteld kunnen worden. De wet van 2 juni 1941 die het Jodenstatuut vervangt, maakt hun situatie nog hachelijker. Hij is de voorbode van hun arrestatie, internering en deportatie naar de nazi-vernietigingskampen.

Het doopbewijs van de Némirovsky’s heeft geen enkel nut. Toch doet de kleine Denise eerste communie. Als het dragen van de jodenster verplicht wordt, gaat zij naar de dorpsschool met de zwart-met-gele ster duidelijk zichtbaar op haar jasje.

Na een verblijf van een jaar in het hotel vinden de Némirovsky’s in het dorp eindelijk een groot herenhuis dat ze kunnen huren.

Michel Epstein schrijft tafels van vermenigvuldiging in versvorm voor zijn dochtertje Denise, Irène Némirovsky is zeer lucide en twijfelt niet aan de tragische afloop van de gebeurtenissen. Ze schrijft en leest veel. Elke dag trekt ze er na het ontbijt op uit. Soms loopt ze wel tien kilometer voordat ze de plek vindt die ze zoekt. Dan gaat ze aan het werk. ’s Middags na de lunch gaat ze weer op pad en ze keert pas ’s avonds terug. Van 1940 tot 1942 worden haar novelles gepubliceerd door uitgeverij Albin Michel en door de directeur van het antisemitische blad Gringoire, onder twee schuilnamen: Pierre Nérey en Charles Blancat.

In de periode 1941-1942 schrijft Irène Némirovsky, die net als haar man de gele ster draagt, in Issy-l’Évêque La Vie de Tchekhov en Les Feux de l’automne, dat pas in de lente van 1957 zal verschijnen, en begint ze aan een ambitieus plan, de Suite française. Het werk bestaat uit twee delen. Het eerste deel, Tempête en juin, is een serie indrukken van de uittocht uit Parijs. Het tweede, Dolce, is als een roman geschreven.

Zoals gewoonlijk begint Némirovsky met het maken van aantekeningen over het werk dat ze in haar hoofd heeft en met overpeinzingen die de situatie in Frankrijk haar ingeeft. Ze maakt een lijst van personages, de hoofd- en bijfiguren, en controleert of ze hen allemaal op de juiste manier gebruikt. Ze droomt van een boek van duizend pagina’s, met de structuur van een symfonie, maar dan in vijf delen, in verschillende ritmes en toonaarden. Ze neemt de Vijfde Symfonie van Beethoven als voorbeeld.

Op 12 juni 1942, een paar dagen voor haar arrestatie, betwijfelt ze of ze in staat zal zijn haar grote werk te voltooien. Ze heeft een voorgevoel dat ze niet lang meer zal leven. Maar ze blijft doorgaan met het maken van aantekeningen en het schrijven van haar boek. Haar scherpzinnige, cynische beschouwingen noemt ze Aantekeningen over de toestand in Frankrijk. Ze bewijzen dat Irène Némirovsky zich even weinig illusies maakte over de houding van de logge, ‘verfoeilijke’ massa der Fransen ten aanzien van nederlaag en collaboratie, als over haar eigen lot. Op de eerste bladzijde schrijft ze immers:

Om zo’n zwaar gewicht te tillen,

Sisyphus, zou ik jouw moed moeten hebben.

Ik heb wel hart voor de zaak,

Maar het doel is ver weg en de tijd is kort.

Ze stelt angst, lafheid, acceptatie van vernedering, vervolging en moord aan de kaak. Ze staat alleen. In het milieu van literatoren en uitgevers zijn er maar weinig mensen die besluiten niet te collaboreren. Elke dag loopt ze de postbode tegemoet, maar nooit is er post voor haar. Ze probeert haar lot niet te ontlopen door te vluchten, bijvoorbeeld naar Zwitserland, dat mondjesmaat joden uit Frankrijk opneemt, vooral vrouwen en kinderen. Ze voelt zich zo in de steek gelaten dat ze op 3 juni haar testament opmaakt met de voogdes van haar dochtertjes als begunstigde, zodat ze voor hen zal kunnen zorgen als hun vader en moeder er niet meer zijn. Irène Némirovsky geeft gedetailleerde instructies, somt alle eigendommen op die ze heeft kunnen redden en die geld zouden kunnen opbrengen om de huur te betalen, het huis te verwarmen, een fornuis te kopen en een tuinman in dienst te nemen voor de moestuin, die in deze tijd van rantsoenering groente kan opleveren; ze vermeldt de adressen van de dokters van de meisjes en geeft aanwijzingen voor hun voeding. Geen woord van protest. Gewoon uitgaan van de situatie zoals die is. En die is hopeloos.

Op 3 juli 1942 schrijft ze: ‘O, laat alles alsjeblieft niet langer doorgaan en verergeren! Laat er alsjeblieft nú een einde aan komen, goed of slecht!’ Ze beschouwt de situatie als een opeenvolging van hevige schokken die haar zouden kunnen doden.

Op 11 juli 1942 zit ze op haar blauwe trui te werken in een dennenbos, ‘alsof ik op een vlot zit met mijn benen onder me, in een zee van verrotte bladeren die doorweekt zijn van het onweer van vannacht!’

Diezelfde dag schrijft ze haar uitgever bij Albin Michel een brief waaruit duidelijk blijkt dat ze ervan overtuigd is dat ze de oorlog die de Duitsers en hun bondgenoten aan de joden hebben verklaard, niet zal overleven: ‘Beste vriend … Denk aan mij. Ik heb veel geschreven. Ik vermoed dat het postuum werk zal worden, maar het is goed tijdverdrijf.’

Op 13 juli 1942 wordt er door Franse gendarmes bij de Némirovsky’s aangebeld. Ze komen Irène arresteren. Op 16 juli wordt ze geïnterneerd in het concentratiekamp Pithiviers in de Loiret. De volgende dag wordt ze met konvooi nummer 6 naar Auschwitz afgevoerd. In het vernietigingskamp Birkenau krijgt ze een registratienummer; verzwakt als ze is, komt ze terecht in het Revier[1] en op 17 augustus 1942 wordt ze vermoord.

Als Irène weggaat, begrijpt Michel Epstein nog niet dat arrestatie en deportatie de dood betekenen. Elke dag verwacht hij dat ze terugkomt, en hij eist dat er bij elke maaltijd voor haar gedekt wordt. Wanhopig blijft hij met zijn dochtertjes in Issy-l’Évêque. Hij schrijft maarschalk Pétain om uit te leggen dat zijn vrouw een zwakke gezondheid heeft, en verzoekt hem om permissie om haar plaats in het werkkamp in te nemen.

Als antwoord wordt hij in oktober 1942 door de Vichy-regering gearresteerd. Aanvankelijk wordt hij in Le Creusot geïnterneerd, en daarna in Drancy; zijn fouilleringsbewijs geeft aan dat men hem daar 8500 franc afhandig maakt. Daarna wordt hij op zijn beurt op 6 november 1942 naar Auschwitz gedeporteerd en daar bij aankomst vergast.

Meteen nadat de gendarmes Michel Epstein hadden gearresteerd, meldden ze zich bij de dorpsschool om de kleine Denise op te pakken, maar haar onderwijzeres slaagt erin haar te verstoppen in de ruimte tussen haar bed en de muur.

De Franse gendarmes gaven evenwel niet op en volhardden in hun zoektocht naar de meisjes, om ze hetzelfde lot als hun ouders te laten ondergaan. Hun verzorgster was zo slim de jodenster van Denises kleren af te tornen en de beide kinderen clandestien naar de andere kant van Frankrijk te brengen. Ze zitten enige maanden ondergedoken, eerst in een klooster en daarna in een kelder in Bordeaux.

Na de oorlog gaven ze de hoop op dat ze hun ouders ooit nog terug zouden zien; ze klopten om hulp aan bij hun grootmoeder, die de oorlog zeer comfortabel in Nice had doorgebracht. Die weigerde hen binnen te laten en riep door de dichte deur dat ze zich als hun ouders dood waren maar tot een weeshuis moesten wenden. Ze stierf op 102-jarige leeftijd in haar grote appartement aan de Avenue du Président-Wilson. In haar brandkast lagen alleen twee boeken van Irène Némirovsky: Jézabel en David Golder.

Aan de uitgave van Suite française zit een verhaal vast dat verteld moet worden: het heeft miraculeuze trekjes.

Op hun vlucht namen de voogdes en de kinderen een koffer mee met foto’s, familiepapieren en dit laatste manuscript van de schrijfster, heel klein geschreven om inkt en het slechte oorlogspapier te sparen. In dit laatste werk had Irène Némirovsky een meedogenloos portret geschilderd van een laf, bezet en overwonnen Frankrijk.

De koffer vergezelde Élisabeth en Denise Epstein van de ene precaire, kortstondige schuilplaats naar de andere: om te beginnen naar een katholieke kostschool. Alleen twee nonnen wisten dat de meisjes joods waren. Denise had een valse naam gekregen, maar daar kon ze maar niet aan wennen en ze moest in de klas steeds tot de orde worden geroepen omdat ze niet op haar nieuwe naam reageerde. Toen kwamen de gendarmes hen weer op het spoor – ze gaven niet op en hadden kennelijk niets beters te doen dan twee joodse kinderen aan de nazi’s uit te leveren. De kinderen verlieten de kostschool. In de wijnkelders waar ze weken doorbrachten, kreeg Denise pleuritis; de mensen die haar verborgen durfden haar niet naar een dokter te brengen en gaven haar alleen wat dennenhars als medicijn. Ze werden bijna ontdekt en moesten weer vluchten, met de kostbare koffer altijd binnen handbereik. Als ze in een trein stapten, zei de voogdes altijd tegen Denise: ‘Laat je neus niet zien!’

Toen de treinen met de overlevenden van de nazi-kampen op het Gare de l’Est begonnen binnen te lopen, gingen Denise en Élisabeth er iedere dag naartoe. Ook gingen ze met een bord met hun naam erop naar Hôtel Lutétia, dat gebruikt werd als opvangplaats voor de gedeporteerden. Eén keer begon Denise te rennen omdat ze dacht dat ze haar moeder op straat zag lopen.

Denise had het kostbare schrift gered. Ze durfde het niet open te slaan, ze had er genoeg aan om het alleen maar te bekijken. Eenmaal heeft ze er toch in proberen te kijken, maar dat deed haar te veel pijn. Zo gingen de jaren voorbij.

Samen met haar zuster Élisabeth – die onder de naam Élisabeth Gille uitgeefster was geworden – besloot ze om het laatste werk van haar moeder aan het imec (het Franse archief voor het Boekenvak) te schenken.

Maar voordat ze er afstand van deed, besloot ze het uit te typen. Met een grote loep begon ze de tekst te ontcijferen. Het was moeilijk werk, dat veel tijd in beslag nam. Vervolgens werd Suite française in de computer ingevoerd en voor de derde maal overgeschreven, nu in zijn definitieve vorm. Het waren niet, zoals ze aanvankelijk had gedacht, gewoon wat aantekeningen of een dagboek, maar het bleek een aangrijpend werk te zijn, een buitengewoon scherpzinnig fresco, een uit het leven gegrepen foto van Frankrijk en de Fransen: beelden van de uittocht, van dorpen die overspoeld werden door dodelijk vermoeide, uitgehongerde vrouwen en kinderen die vochten om een stoel in de gang van een dorpsherberg om op te kunnen slapen, van auto’s beladen met meubels, matrassen, dekens, potten en pannen die midden op de weg zonder benzine waren achtergelaten, deftige burgers vol afkeer van het gewone volk die hun spulletjes in veiligheid probeerden te brengen, vrouwen van lichte zeden die in de steek waren gelaten door hun minnaars die met hun gezin Parijs waren ontvlucht, een geestelijke die weeskinderen naar een veilige plek wilde brengen maar door diezelfde kinderen vermoord werd zodra hun remmingen van hen af vielen, en een Duitse militair die was ingekwartierd bij een vooraanstaande familie en daar een jonge vrouw wier man gevangenzat onder de ogen van haar schoonmoeder verleidde.

In dit deprimerende tableau behoudt alleen een eenvoudig echtpaar van wie de zoon al direct aan het begin van de strijd gewond raakt, zijn waardigheid. Te midden van de overwonnen soldaten die zich voortslepen over de wegen, in de chaos van militaire konvooien die gewonden naar de ziekenhuizen brengen, trachten ze tevergeefs hun zoon op het spoor te komen.

Toen Denise Epstein het manuscript van Suite française aan de directeur van het imec afstond, deed dat haar veel verdriet. Ze had geen enkele twijfel over de waarde van het laatste werk van haar moeder, maar ze liet het aan geen uitgever lezen, omdat Élisabeth Gille, haar zuster, die al ernstig ziek was, Le Mirador aan het schrijven was, een prachtige verzonnen biografie van de vrouw die ze nooit had kunnen leren kennen: ze was pas vijf toen de nazi’s haar moeder vermoordden.

Myriam Anissimov

[1] Het Revier was de ziekenboeg van Auschwitz, waar de gevangenen die te ziek waren om te werken in gruwelijke omstandigheden werden opgesloten. Op gezette tijden perste de ss ze in vrachtwagens op elkaar om ze naar de gaskamers te brengen.

Storm in juni

I - De oorlog

De oorlog

Warm, dachten de Parijzenaars. Voorjaar in de lucht. Het was nacht in oorlogstijd, alarm. Maar de nacht vervaagde en de oorlog was ver weg. Degenen die niet sliepen – zieken in hun bed, moeders met zonen aan het front, verliefde vrouwen met doffe ogen van het huilen – hoorden de eerste stoot van de sirene. Het was nog maar een diepe zucht, als de ademhaling die ontsnapt aan een beklemde borst. Het zou nog wel even duren voordat de hele lucht vol lawaai zou zijn. Het kwam van ver, van achter de horizon, zonder haast, leek het wel. Degenen die sliepen droomden van een zee die golven en steentjes voor zich uit duwt, van een maartse storm die bossen door elkaar schudt, van een kudde log rennende ossen die de grond met hun hoeven omwoelen – totdat de slaap uiteindelijk het veld moest ruimen en de mannen met nog half gesloten ogen mompelden: ‘Is er alarm?’

De vrouwen, nerveuzer en kwieker, waren al op. Sommigen deden alleen de ramen en luiken dicht en kropen er vervolgens weer in. De dag ervoor, op 3 juni, waren er voor het eerst sinds het begin van deze oorlog bommen gevallen op Parijs; toch bleef het volk kalm. De berichten waren niet best, maar die werden niet geloofd. Zoals de aankondiging van een overwinning ook niet zou zijn geloofd. ‘We snappen er niets van’, zeiden de mensen. De kinderen werden aangekleed bij het licht van een zaklamp. Moeders gebruikten al hun kracht om de zware, warme lichaampjes op te tillen: ‘Kom, wees niet bang, huil maar niet.’ Alarm. Alle lichten waren uit, maar in het heldere, gouden schijnsel van de junimaan was elk huis, elke straat te zien. En de Seine leek alle verspreide schijnsels in zich op te nemen en als een facetspiegel honderdvoudig terug te kaatsen. Ramen die onvoldoende verduisterd waren, daken die blonken in de lichte schemering, het ijzerbeslag van deuren waarvan elk uitsteeksel zwakjes glom en een paar rode lichten, dit alles bleef langer zichtbaar dan de rest; niemand wist waarom, maar de Seine haalde ze naar zich toe, sloot ze in en liet ze dansen in zijn golven. Van bovenaf zou je de rivier vast kunnen zien voortglijden als een witte stroom melk. Sommige mensen dachten dat hij de vijandelijke vliegtuigen de weg wees. Anderen zeiden dat dat onmogelijk was. In feite wisten ze het niet. ‘Ik blijf in bed,’ mompelden slaperige stemmen. ‘Ik ben niet bang.’ ‘Wees nu toch voorzichtig, één keer kan al fataal zijn’, antwoordden de verstandige mensen.

Door de glasramen die in de nieuwe flatgebouwen de diensttrappen afschermden, kon je twee of drie lichtjes naar beneden zien gaan: de bewoners van de zesde etage vluchtten naar lagere regionen: ondanks de voorschriften deden ze hun elektrische lantaarns niet uit. ‘Ik donder nou eenmaal liever niet van de trap; kom je, Emile?’ Instinctief dempte iedereen zijn stem, alsof de ruimte vol vijandige oren en ogen zat. Je hoorde de ene na de andere deur dichtslaan. In de volksbuurten mochten de metrostations en de stinkende schuilkelders dan altijd vol zitten, de rijken bleven gewoon bij hun conciërges in de loge en luisterden met gespitste oren of ze de ontploffingen en explosies konden horen die het vallen van de bommen aankondigden, aandachtig, met hun lichamen zo gespannen als onrustige dieren in het bos wanneer de nachtelijke jacht bijna begint. Niet dat de armen banger dan de rijken waren of meer aan het leven hechtten, maar ze waren meer kuddegericht, ze hadden elkaar nodig, ze wilden elkaar steunen, samen jammeren of lachen. Het was al bijna licht; een paars met zilveren gloed gleed over het wegdek, de kademuren en de torens van de Notre-Dame. Zandzakken lagen tot halve hoogte om de belangrijkste gebouwen heen, ze bedekten de danseressen van Carpeaux op het affiche op de gevel van de Opéra en verstikten de schreeuw van de Marseillaise op de Arc de Triomphe.

Nog vrij ver weg klonken er kanonschoten, toen kwamen ze dichterbij en deden de ruiten trillen. Er werden kinderen geboren in warme kamers waarvan de ramen waren verduisterd om geen straaltje licht door te laten, en door het gehuil vergaten de kraamvrouwen de sirenes en de oorlog. In de oren van de stervenden klonken de kanonschoten zwak en onzinnig, gewoon nóg een geluid in het onheilspellende, vage lawaai dat een stervende tegemoet spoelt. Kleine kinderen lagen vredig tegen het warme lichaam van hun moeder te slapen en maakten klokkende geluidjes met hun mond, als lammetjes die drinken bij hun moeder. Op straat stonden handkarren van rondtrekkende koopvrouwen, beladen met verse bloemen, die daar bij het eerste alarm al waren achtergelaten.

De zon, die nog bloedrood was, klom hoger aan de wolkeloze hemel. Er werd een kanonschot afgevuurd, nu zo dicht bij Parijs dat de vogels opvlogen van de gebouwen. Heel in de hoogte zweefden grote zwarte vogels die je anders nooit zag, ze strekten hun glanzende vleugels die roze glansden in de zon; daarna kwamen de mooie, dikke, koerende duiven en de zwaluwen; de mussen hupten kalmpjes door de uitgestorven straten. Aan de oever van de Seine droeg elke populier een trosje bruine vogeltjes dat er lustig op los floot. Uiteindelijk hoorde men diep in de kelders een signaal van heel ver, gedempt door de afstand, een soort drietonige fanfare. Het alarm was voorbij.

II

Zwijgend en verslagen hadden de Péricands naar de avondberichten op de radio geluisterd, maar na afloop gaven ze geen enkel commentaar op het nieuws. De Péricands waren weldenkende mensen: hun tradities, hun gedachtewereld, hun goedburgerlijke, katholieke achtergrond en hun banden met de kerk (Philippe, de oudste zoon, was priester), dat alles zorgde ervoor dat ze de regering van de Republiek met wantrouwen bekeken. Anderzijds hadden ze door de functie van de heer Péricand, die directeur was van een van de nationale musea, banden met dat regime, dat zijn dienaren met eer en geld overlaadde.

Een poes hield omzichtig een stuk vis vol graten tussen zijn scherpe tanden; hij durfde het niet door te slikken, maar wist dat hij er spijt van zou krijgen als hij het uitspuwde.

Uiteindelijk besloot Charlotte Péricand dat alleen een mannelijke geest dit soort vreemde, ernstige gebeurtenissen in alle rust kon beoordelen, en noch haar man, noch haar oudste zoon was thuis: de eerste dineerde bij vrienden, de laatste was de stad uit. Mevrouw Péricand, die met ijzeren hand de dagelijkse zaken bestierde – of het nu ging om het huishouden, de opvoeding van de kinderen of de carrière van haar man – nam van niemand iets aan, maar dit was een ander geval. Een daartoe gerechtigde autoriteit diende haar eerst te vertellen wat ze ervan moest vinden. Als haar eenmaal de juiste weg gewezen was, dan liep ze die ook af en wilde ze van geen obstakels weten. Wanneer haar zwart op wit werd aangetoond dat haar mening niet de juiste was, antwoordde ze met een kille, hautaine glimlach: ‘Mijn vader heeft het me gezegd.’ ‘Mijn man is goed geïnformeerd.’ En dan maakte ze een kort, snijdend gebaar met haar geschoeide hand.

De positie van haar echtgenoot vond ze eervol (zelf had ze liever een wat huiselijker leven gehad, maar net als onze Verlosser heeft ieder mens hierbeneden zijn kruis te dragen!). Nu kwam ze even thuis, tussen haar bezoekjes door, om toe te zien op het huiswerk van de kinderen, de zuigfles van de jongste en de werkzaamheden van het personeel, maar ze had geen tijd om haar tuigage af te leggen. In de herinnering van de kinderen Péricand stond hun moeder altijd op het punt om uit te gaan, met een hoed op en witte handschoenen aan. (Omdat ze zuinig was, roken haar gerepareerde handschoenen altijd vaag naar wasbenzine, een herinnering aan hun verblijf bij de stomerij.)

Ook deze avond was ze nog maar net thuis en ze stond in de salon bij de radio. Ze was gekleed in het zwart en droeg een hoedje naar de laatste mode, een snoezig gevalletje met drie bloemen en aan de voorkant een opstaande zijden pompon. Daaronder was haar gezicht bleek en angstig; het verraadde haar leeftijd en haar vermoeidheid. Ze was zevenenveertig jaar en had vijf kinderen. Ze was een vrouw die door God duidelijk als roodharige bedoeld was. Ze had een erg dunne huid, gekreukeld door de jaren. Haar grote, krachtige neus zat onder de sproeten. Haar groene ogen waren zo scherp als die van een kat. Maar ongetwijfeld had het Lot op het laatste moment geaarzeld of bedacht dat zo’n uitbundige haardos niet in overeenstemming was met de positie en de onberispelijke levenswandel van mevrouw Péricand, en had haar vervolgens dof bruin haar toebedacht dat sinds de geboorte van haar laatste kind met bossen tegelijk uitviel.

Meneer Péricand was streng: zijn religieuze scrupules verboden hem heel wat pleziertjes, en de aanhoudende bezorgdheid om zijn reputatie hield hem ver van alle oorden van verderf. De jongste Péricand was dan ook pas twee jaar oud, en tussen pastoor Philippe en de laatstgeborene zaten drie nog levende kinderen plus dat wat mevrouw Péricand kuis drie ‘ongelukjes’ noemde, waarbij het kind bijna was voldragen maar toch niet in leven was gebleven, zodat de moeder driemaal de tocht naar het graf had moeten maken.

De salon, waar de radio op dit moment luid aanstond, was een enorm vertrek van ruime afmetingen, met vier ramen die uitkeken op de Boulevard Delessert. Er stonden antieke meubelen, zware fauteuils en goudgeel gecapitonneerde canapés. De rolstoel van de oude heer Péricand was dicht bij het balkon neergezet; hij was invalide, en door zijn hoge leeftijd viel hij soms terug in zijn kindertijd. Helemaal helder werd hij alleen als zijn grote fortuin ter sprake kwam (hij was een Péricand-Maltête, erfgenaam van de Maltêtes uit Lyon). Maar de wisselvalligheden van de oorlog deerden hem niet meer. Hij luisterde er onbewogen naar en schudde op de maat met zijn mooie zilveren baard. Achter de moeder van het gezin stonden de kinderen in een halve cirkel, inclusief de jongste op de arm van de kinderjuffrouw. Die had drie zonen aan het front; ze had de kleine binnengebracht om het gezin goedenacht te wensen en maakte van haar kortstondige aanwezigheid in de salon gebruik om gespannen en aandachtig naar de woorden van de nieuwslezer te luisteren.

Door de op een kier staande deur vermoedde mevrouw Péricand de aanwezigheid van de rest van het personeel: het kamermeisje Madeleine, buiten zichzelf van ongerustheid, stond zelfs bij de drempel, en deze inbreuk op de gewoonten leek mevrouw Péricand een slecht voorteken. Net zoals bij een schipbreuk alle klassen op het dek verschijnen. Maar het volk had nu eenmaal geen geestelijke weerstand. Wat laten ze zich gaan! dacht ze verstoord. Mevrouw Péricand behoorde tot de groep welgestelde burgers die vertrouwen hebben in het volk. ‘Ze zijn niet slecht als je weet hoe je ze moet behandelen’, zei ze vaak, op dezelfde toegeeflijke, enigszins bedroefde toon waarmee ze over een dier in een kooi zou spreken. Ze liet er zich op voorstaan dat haar bedienden altijd lang bij haar in dienst bleven. Ze stond erop hen bij ziekte zelf te verzorgen. Toen Madeleine keelontsteking had, had mevrouw Péricand eigenhandig gorgeldrankjes voor haar gemaakt. Omdat ze er overdag geen tijd voor had gehad, had ze dat ’s avonds gedaan, toen ze terugkwam uit de schouwburg. Madeleine werd met een schok wakker en had haar later pas bedankt – en toen nog vrij koeltjes, vond mevrouw Péricand. Zo was het volk, nooit tevreden, en hoe meer moeite je voor hen deed, des te ondankbaarder en onberekenbaarder ze werden. Maar de enige beloning die mevrouw Péricand verwachtte was de Hemel.

Ze keerde zich naar de donkere vestibule en zei uit de goedheid van haar hart: ‘Als jullie willen, mogen jullie wel naar het nieuws komen luisteren.’

‘Dank u wel, mevrouw’, mompelden de bedienden met eerbiedige stemmen, en ze glipten op hun tenen de salon binnen. Madeleine, Marie, de huisknecht Auguste, en als laatste de kokkin Maria, die zich schaamde omdat haar handen naar vis stonken. Het nieuws was trouwens al afgelopen. Nu was het wachten op het commentaar op de situatie die ‘weliswaar ernstig, maar niet alarmerend’ was, zo verzekerde de omroeper. Hij sprak met een warme, rustige, grootvaderlijke stem, waarin iets triomfantelijks doorklonk als hij woorden als ‘Frankrijk’, ‘Vaderland’ en ‘Leger’ gebruikte, zodat hij goede hoop in het hart van zijn luisteraars zaaide. Op geheel eigen wijze herinnerde hij aan het communiqué waarin werd gemeld: ‘De vijand belaagt nog steeds hardnekkig onze stellingen, maar stuit hierbij op krachtig verzet van onze troepen.’ Het eerste deel van de zin las hij op luchtige, ironische, misprijzende toon, alsof hij wilde zeggen: ‘Dat willen ze ons tenminste doen geloven.’ Van de tweede helft daarentegen beklemtoonde hij elke lettergreep; hij legde grote nadruk op het adjectief ‘krachtig’ en sprak de term ‘onze troepen’ zo nadrukkelijk uit dat de mensen wel moesten denken: we hoeven ons echt niet zo druk te maken!

Mevrouw Péricand zag de vragende blikken en de hoop die op haar gevestigd was, en ze verklaarde ferm: ‘Dat lijkt me niet zo heel ernstig!’

Dat geloofde ze wel niet, maar ze vond het haar plicht om het moreel in haar omgeving hoog te houden.

Maria en Madeleine zuchtten.

‘Denkt mevrouw dat echt?’

Hubert, de tweede zoon van de Péricands, een jongen van zeventien, roze en met bolle wangen, leek als enige door wanhoop en verbijstering getroffen. Nerveus depte hij zijn nek met een tot een bolletje gerolde zakdoek en met een schelle, af en toe hese stem riep hij: ‘Het is toch niet te geloven! Het is toch niet te geloven dat het zo ver gekomen is! Maar mama, waar wachten ze nog op om iedereen onder de wapenen te roepen? Alle mannen tussen de zestien en de zestig, nu meteen! Dat zouden ze moeten doen, vindt u ook niet, mama?’

Hij rende naar de studeerkamer en kwam terug met een grote landkaart, die hij op tafel openvouwde. Koortsachtig mat hij de afstanden.

‘We zijn verloren, zeg ik, tenzij …’

Hij vatte weer moed.

‘Ik begrijp al wat ze gaan doen’, verklaarde hij ten slotte met een vrolijke, brede lach die zijn witte tanden ontblootte. ‘Ik snap het helemaal, ze laten hen steeds verder oprukken en dan wachten ze ze hier en hier op, kijk, hier, mama! En anders …’

‘Ja, ja’, zei zijn moeder. ‘Ga jij je handen maar eens wassen en haal die lok uit je ogen. Je moest eens weten hoe je eruitziet.’

Woedend vouwde Hubert zijn kaart weer op. Alleen Philippe nam hem serieus, alleen Philippe sprak als een gelijke met hem. ‘Familie, ik haat je’, declameerde hij inwendig, en bij het verlaten van de salon gaf hij uit wraak een harde trap tegen het speelgoed van zijn broertje Bernard, die prompt begon te brullen. ‘Dat zal hem leren’, dacht Hubert. Haastig leidde de kinderjuf Bernard en Jacqueline de kamer uit; baby Emmanuel lag al tegen haar schouder te slapen. Ze liep met grote passen, met Bernards hand in de hare en vanbinnen huilend om haar drie zoons die in haar gedachten alledrie al dood waren. ‘Leed en ellende, leed en ellende!’ herhaalde ze halfluid, en ze schudde haar grijze hoofd.

Terwijl ze het bad liet vollopen en de kamerjassen van de kinderen bij de kachel legde, bleef ze die woorden mompelen, die volgens haar niet alleen de politieke situatie weergaven, maar ook en vooral haar eigen leven: het harde werk op het land toen ze klein was, haar weduwschap, het slechte karakter van haar schoondochters en al sinds haar zestiende een leven in dienst van anderen.

Auguste, de huisknecht, sloop terug naar de keuken. Op zijn dommige, plechtstatige gezicht lag een uitdrukking van grote minachting voor allerlei zaken. Mevrouw Péricand ging over tot de orde van de dag. Ze was een buitengewoon actieve vrouw die het kwartiertje tussen het bad van de kinderen en het avondeten altijd gebruikte om Jacqueline en Bernard te overhoren. Hun heldere stemmen klonken op: ‘De aarde is een bol die nergens op rust.’ In de salon zaten nu alleen nog de oude heer Péricand en de kat Albert. Het was een prachtige dag. Het avondlicht scheen zacht op de zwaarbeladen kastanjebomen. Poes Albert, de kleine, grijze kat van onbestemd ras die van de kinderen was, leek in een vrolijke roes te verkeren: hij rolde op zijn rug over het tapijt. Hij sprong op de schoorsteenmantel, beet in het uiteinde van een pioenroos in een grote, nachtblauwe vaas versierd met een in brons gegraveerde leeuwenbek die op de hoek van een penanttafeltje stond, sprong vandaar op de rolstoel van de oude heer en miauwde in zijn oor. De oude heer Péricand strekte zijn altijd ijskoude, trillende, paarse hand naar hem uit. Het katje schrok en ging ervandoor. Er zou zo worden opgedaan. Auguste verscheen en reed de rolstoel van de invalide naar de eetkamer. Toen iedereen zat, bleef de vrouw des huizes opeens onbeweeglijk zitten, met de lepel met het versterkende drankje voor Jacqueline nog in haar hand.

‘Daar is jullie vader, kinderen’, zei ze, toen ze de sleutel in het slot hoorde draaien.

Het was inderdaad de heer Péricand, een korte, stevige man die er zachtaardig en ietwat onhandig uitzag. Zijn gezicht, gewoonlijk roze, kalm en weldoorvoed, was heel bleek en zag er niet zozeer ongerust of angstig uit, als wel buitengewoon verbaasd. Dezelfde uitdrukking die op het gelaat ligt van mensen die binnen een paar tellen bij een ongeluk om het leven zijn gekomen en geen tijd voor pijn of angst hebben gehad. Die een boek zaten te lezen, uit het raampje keken, aan hun zaken dachten, naar de restauratiewagen liepen en dan plotseling in de hel terechtkwamen.

Mevrouw Péricand kwam half overeind.

‘Adrien?’ riep ze ongerust.

‘Er is niets, niets’, mompelde hij snel, en met zijn ogen wees hij haar op de kinderen, zijn vader en de bedienden.

Mevrouw Péricand begreep het. Ze gebaarde dat er verder opgediend kon worden. Ze dwong zichzelf haar bord leeg te eten, maar de happen waren zo hard en smakeloos als stenen en bleven in haar keel steken. Toch herhaalde ze de dingen die al dertig jaar tot het ritueel van de avondmaaltijd behoorden. Tegen de kinderen zei ze: ‘Niet drinken voordat je aan je soep bent begonnen. Kind, je mes …’

Ze sneed de tongfilet van de oude heer Péricand in kleine stukjes. Hij kreeg lichte, verfijnde maaltijden en mevrouw Péricand bediende hem altijd persoonlijk, schonk zelf zijn water in, beboterde zijn brood en knoopte het servet om zijn nek, want hij kwijlde nogal eens als hij iets zag aankomen wat hij lekker vond. Tegen haar vrienden zei ze: ‘Ik denk dat zulke arme oude invaliden het vreselijk vinden om door de handen van een bediende te worden aangeraakt.’

‘We moeten grootvader onze genegenheid tonen, kinderen’, zei ze nog tegen haar kroost, en ze bekeek de oude man met angstaanjagende tederheid.

De heer Péricand had zich op rijpe leeftijd ingezet voor enkele liefdadigheidswerken waarvan er hem een in het bijzonder ter harte ging: de Werken van de Berouwvolle Zondaartjes uit het xvide arrondissement, een bewonderenswaardige instelling die zich ten doel stelde om minderjarigen die in zedenkwesties verwikkeld waren, moreel te verheffen. Het stond vast dat de oude heer Péricand bij zijn dood een bepaalde som geld aan deze organisatie zou nalaten, maar hij had de nogal irritante hebbelijkheid om nooit precies te zeggen hoeveel. Als een gerecht hem niet aanstond of de kinderen te veel lawaai maakten, ontwaakte hij plotseling uit zijn versuffing en sprak hij met zwakke, doch duidelijke stem: ‘Ik laat de stichting vijf miljoen na.’ Dan volgde er een pijnlijke stilte. Terwijl hij als hij goed gegeten had en lekker in zijn stoel voor het raam in de zon had zitten dutten, zijn fletse, vage, troebele ogen als van een heel jong kind of een pasgeboren hond naar zijn schoondochter opsloeg.

Charlotte had heel veel tact. Ze riep niet zoals een ander misschien gedaan zou hebben: ‘U hebt groot gelijk, papa!’ maar ze antwoordde met zachte stem: ‘Mijn hemel, daar kunt u later nog wel eens over nadenken!’

Het fortuin van de Péricands was aanzienlijk; je kon ze er met de beste wil van de wereld niet van beschuldigen dat ze op de erfenis van de oude heer Péricand zaten te azen. Ze hechtten niet aan geld, nee, geld hechtte zogezegd aan hen! Maar er waren gewoon een paar zaken die hun nu eenmaal toekwamen, waaronder ‘de miljoenen van de Maltêtes uit Lyon’, die ze nooit zouden uitgeven maar in reserve zouden houden voor hun kindskinderen. En wat de Werken van de Berouwvolle Zondaartjes betreft, daar waren ze zo mee begaan dat mevrouw Péricand tweemaal per jaar een klassiek concert voor de stakkers organiseerde; zijzelf speelde er harp en ze zei dat haar uit de donkere zaal bij bepaalde passages het geluid van snikken bereikte.

De blik van de oude heer Péricand volgde aandachtig de handen van zijn schoondochter. Ze was zo ontdaan en verward dat ze de saus vergat. Zijn witte baard wipte vervaarlijk op en neer. Mevrouw Péricand keerde terug naar de realiteit en goot haastig gesmolten boter met gehakte peterselie over het ivoorkleurige vissenvlees, maar de oude heer werd pas weer rustig toen ze ook een schijfje citroen op de rand van zijn bord had gelegd.

Hubert liet zijn trillende handen op zijn knieën vallen. Zijn fantasie ging met hem op de loop en schotelde hem scènes van strijd en overwinning voor. Hij zat bij de padvinderij. Hij en zijn makkers zouden een groep vrijwilligers vormen, partizanen die het land tot het uiterste zouden verdedigen. In één seconde doorkruiste hij in gedachten tijd en ruimte. Hij en zijn vrienden: een hechte groep, verenigd in de naam van eer en trouw. Ze zouden strijden, ’s nachts; ze zouden het gebombardeerde en platgebrande Parijs redden. Wat een opwindend, prachtig leven! Zijn hart maakte een sprongetje. Toch was oorlog barbaars en wreed. Hij werd gewoon bedwelmd door z’n visioenen. Hij pakte zijn mes zo stevig vast dat het stuk rosbief dat hij aan het snijden was op de vloer belandde.

‘Sukkel’, fluisterde Bernard, die naast hem zat, en onder tafel maakte hij een spottend gebaar naar hem.

Hij en Jacqueline waren acht en negen jaar oud, twee magere blonde kinderen met wipneuzen. Direct na het eten werden ze allebei naar bed gestuurd; de oude heer viel in zijn rolstoel in slaap, op zijn vaste plekje bij het open raam. De zachte junidag bleef maar voortduren en wilde nog niet weggaan. Iedere trilling van het licht was weer iets zwakker en heerlijker dan de vorige, alsof het stuk voor stuk afscheidsgroeten aan de aarde waren, vol liefde en spijt. Op de vensterbank zat de kat nostalgisch met zijn groene ogen naar de horizon te kijken. Meneer Péricand ijsbeerde door de kamer.

‘Overmorgen, misschien morgen al, staan de Duitsers aan de poorten van Parijs. Ze zeggen dat het Opperbevel vastbesloten is om vóór Parijs, in Parijs en voorbij Parijs te vechten. De mensen weten het gelukkig nog niet, maar morgen zal er een ware stormloop op de stations en wegen komen. Jullie moeten morgen in alle vroegte vertrekken, Charlotte, naar je moeder in de Bourgogne. Ikzelf’, zei de heer Péricand met enig aplomb, ‘zal het lot delen dat de mij toevertrouwde schatten is beschoren.’

‘Ik dacht dat het museum in september al ontruimd was’, zei Hubert.

‘Dat is ook zo, maar de provisorische schuilplaats in Bretagne voldeed niet; die bleek zo vochtig als een kelder te zijn. Ik snap het niet. Er was een comité opgericht voor het behoud van de nationale kunstschatten, verdeeld in drie groepen en zeven subgroepen, die elk een commissie van experts zouden aanwijzen die belast zou worden met het verbergen van kunstwerken voor de duur van de oorlog; en nu heeft een bewaker van het provisorische museum ons de afgelopen maand bericht dat er verdachte vlekken op de doeken verschijnen. Ja, de handen op een schitterend portret van Mignard zijn aangevreten door een soort groene lepra. We hebben de kostbare kisten zo snel mogelijk naar Parijs teruggehaald, en nu wacht ik op orders over wat er verder mee moet gebeuren. Die zullen wel spoedig komen.’

‘Maar hoe moet het dan met ons? Hoe moeten wij dan reizen? Alleen?’

‘Jij vertrekt morgenochtend rustig met de kinderen en de twee auto’s en natuurlijk alles wat je mee kunt nemen aan meubelen en bagage, want we moeten niet vergeten dat Parijs vóór het einde van de week verwoest, en op de koop toe in brand gestoken of geplunderd kan zijn.’

‘Wat ben je toch ongelooflijk!’ riep mevrouw Péricand uit. ‘Dat je er zo kalm onder blijft!’

De heer Péricand draaide zijn gezicht naar zijn vrouw toe; het werd geleidelijk aan weer roze, maar dan wel matroze, als van een vers geslacht varken.

‘Dat komt omdat ik het nog niet kan geloven’, verklaarde hij zacht. ‘Ik praat erover tegen je, ik luister naar je, we besluiten het huis achter te laten en weg te vluchten, maar ik kan niet geloven dat het écht is, snap je? Begin maar vast met de voorbereidingen, Charlotte. Morgenochtend moet alles klaar zijn, dan ben je vóór het avondeten bij je moeder. Zodra het kan, kom ik achter jullie aan.’

Mevrouw Péricand keek net zo gelaten en bits als wanneer ze haar verpleegstersschort aanhad omdat de kinderen ziek waren; en die zorgden er in het algemeen wel voor dat ze allemaal tegelijk ziek werden, ook al was het van verschillende kwalen. Dan kwam mevrouw Péricand de slaapkamers van de kinderen uit met een thermometer die ze vasthield alsof het de martelaarskroon was, en dan drukte haar hele verschijning slechts één ding uit: ‘Op de Dag des Oordeels zult Gij de Uwen herkennen, Jezus!’ Ze vroeg alleen: ‘En Philippe?’

‘Philippe kan niet weg uit Parijs.’

Mevrouw Péricand verliet met opgeheven hoofd de kamer. Ze zou niet onder de last bezwijken. Ze zou erop toezien dat alles in huis morgen gereed voor vertrek zou zijn: de invalide oude heer, de vier kinderen, het personeel, de kat, het tafelzilver, de kostbaarste serviesstukken, de bontmantels, de kinderspullen, het proviand, en de huisapotheek voor noodgevallen. Ze beefde.

In de salon smeekte Hubert zijn vader: ‘Vindt u het alstublieft goed dat ik hier blijf? Laat me alstublieft hier mogen blijven met Philippe! En … Lacht u me nou niet uit! Denkt u niet dat ik samen met mijn vrienden een compagnie vrijwilligers zou kunnen vormen, we zijn allemaal jong en sterk en tot alles bereid … We kunnen …’

De heer Péricand keek hem aan en zei alleen: ‘Arme jongen …’

‘Is het voorbij? Is de oorlog verloren?’ stamelde Hubert. ‘Dat kan toch niet …’

Tot zijn eigen ontzetting voelde hij dat hij in tranen uitbrak. Hij huilde als een kind, zoals Bernard zou huilen, met vertrokken mond en een stortvloed aan tranen. De nacht viel, zacht en rustig. In het halfdonker scheerde een zwaluw rakelings langs het balkon. De kat slaakte een kreetje van begeerte.