Ilija Trojanow

De wereldverzamelaar

Vertaald uit het Duits door José Rijnaarts

Uitgeverij De Geus

breda 2012

De vertaalster bedankt dr. D.F. Plukker van het India Instituut in Amsterdam voor het verklaren van een aantal termen en zijn advies bij het vinden van een schrijfwijze voor woorden uit diverse Indiase talen; gekozen is voor een mengvorm: nu eens de fonetische Nederlandse, dan weer de Engelse spelling, afhankelijk van het woordbeeld en de bekendheid van een woord in Nederland.

Voor de korancitaten is in de Nederlandse vertaling gebruikgemaakt van de koranvertaling van prof. dr. J.H. Kramers (Amsterdam: De Arbeiderspers, 1992, 1997)

Oorspronkelijke titel Der Weltensammler, verschenen bij Carl Hanser Verlag

Oorspronkelijke tekst © Carl Hanser Verlag München 2006

Eerste Nederlandstalige uitgave © José Rijnaarts en De Geus bv, Breda 2008

Deze editie © De Geus bv, Breda 2012

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Ontwerp omslag naar een idee van Peter-Andreas Hassiepen, München

Omslagillustratie © Thomas Dorn

isbn 978 90 445 2243 3

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, microfilm of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de negende druk, 2012

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

voor

Nuruddin

&

Ranjit

who truly cared

Inspiratie voor deze roman werd ontleend aan leven en werk van Richard Francis Burton (1821-1890). Het verhaal volgt zijn levensloop als jongeman nu eens op de voet, dan weer wijkt het volledig af van de overlevering. Hoewel enkele uitspraken en formuleringen van Burton in de tekst zijn verweven, zijn de personages en het verhaal hoofdzakelijk ontsproten aan de verbeelding van de schrijver. Ze maken dan ook geen enkele aanspraak op biografische juistheid. Ieder mens is een geheim, en dat geldt helemaal voor een mens die je nooit hebt ontmoet. Deze roman is een persoonlijke verkenning van zo’n geheim, zonder het te willen ontsluieren.

==

Do what thy manhood bids thee to,

From none but self expect applause:

He noblest lives and noblest dies

Who makes and keeps his self-made laws.

richard francis burton, Kasidah VIII, 9

Laatste gedaanteverwisseling

#

Hij stierf ’s ochtends vroeg, nog voor je een zwarte draad van een witte had kunnen onderscheiden. De gebeden van de priester ebden weg; hij bevochtigde zijn lippen en slikte zijn speeksel door. De arts naast hem had niet bewogen sinds de polsslag onder zijn vingertoppen was verdwenen. Alleen koppigheid had zijn patiënt op het laatst nog in leven gehouden; uiteindelijk had zijn wil het afgelegd tegen een bloedstolsel. Op de gekruiste armen van de dode lag een vlekkerige hand, die zich terugtrok om een kruisbeeld op de naakte borstkas te leggen. Veel te groot, dacht de arts, echt katholiek, even overdreven als dat bovenlichaam met al die littekens. De weduwe stond tegenover de arts aan de andere kant van het bed. Hij durfde haar niet aan te kijken. Ze draaide zich om, liep rustig naar het bureau, ging zitten en begon iets op te schrijven. De arts zag de priester het olieflesje opbergen en vatte dat op als een signaal om de spuiten en de elektrische batterij in te pakken. Het was een lange nacht geweest; hij zou op zoek moeten naar een nieuwe betrekking. Dat was erg jammer, want hij was gesteld geweest op deze patiënt en had ervan genoten in zijn villa te mogen wonen, hoog boven de stad, met uitzicht op de baai en de Middellandse Zee daarachter. Hij merkte dat hij een kleur kreeg en dat besef deed hem nog meer blozen. Hij keerde zich van de dode af. De priester, een paar jaar jonger dan de arts, keek tersluiks de kamer rond. Aan een van de muren een kaart van het Afrikaanse continent, aan weerskanten begrensd door boekenrekken. Het open raam verontrustte hem, zoals alles op dit moment hem verontrustte. De schielijke geluiden deden hem denken aan andere slapeloze nachten. De tekening aan zijn linkerhand, op een armlengte afstand, mooi en onbegrijpelijk, had hem al bij de eerste aanblik onzeker gemaakt. Ze herinnerde hem eraan dat deze Engelsman had rondgezworven in goddeloze streken, die alleen door naïevelingen en waaghalzen werden bezocht. Zijn koppigheid was berucht. Veel meer wist de priester niet over hem. De bisschop had zich weer eens aan een onaangename taak onttrokken. Het was niet de eerste keer dat de priester een onbekende het heilig oliesel had moeten geven. Vertrouw op je gezonde verstand, was de enige raad die de bisschop hem had meegegeven. Wonderlijk advies. Hij had de tijd niet gekregen om zich een mening te vormen. De echtgenote had hem overrompeld. Ze had hem tot spoed gemaand, het sacrament voor de stervenden opgeëist alsof de priester het haar verschuldigd was. Hij had zich aan haar wil onderworpen en had daar nu al spijt van. Ze stond bij de open deur, overhandigde de arts een envelop en praatte op hem in. Moest hij iets zeggen? De priester aanvaardde haar op zachte, maar gedecideerde toon uitgesproken dank – wat moest hij zeggen? – en met haar dank het stilzwijgende verzoek om te vertrekken. Hij rook haar zweet en zweeg. In de vestibule gaf ze hem zijn jas, een hand. Hij keerde haar de rug toe, bleef staan, zo kon hij het donker niet in, zo bezwaard. Met een ruk draaide hij zich naar haar om.

‘Signora …’

‘Vindt u het niet erg als ik niet mee naar de deur loop?’

‘Het was verkeerd. Het was een fout.’

‘Nee!’

‘Ik moet het de bisschop melden.’

‘Het was zijn laatste wil. Die moest u respecteren. Neemt u mij niet kwalijk, pater. Ik heb veel te doen. Uw zorgen zijn ongegrond. De bisschop is op de hoogte.’

‘U mag dan zeker van uw zaak zijn, signora, ik ben dat niet.’

‘Bidt u alstublieft voor zijn zielenheil, dat zal voor ons allemaal het beste zijn. Tot ziens, pater.’

Twee dagen bracht ze biddend en tegen hem pratend aan zijn sterfbed door, af en toe gestoord door iemand die hem de laatste eer wilde bewijzen. De derde dag wekte ze het dienstmeisje vroeger dan gewoonlijk. Het dienstmeisje sloeg een sjaal om boven haar nachtkleding. Ze liep op de tast door de wollen nacht naar het schuurtje waar de tuinman sliep. Hij reageerde pas op haar geroep toen ze met een schep tegen zijn deur sloeg. Anna, riep hij, is er weer iets ergs gebeurd? Mevrouw heeft je nodig, antwoordde ze, en ze voegde eraan toe: Nu meteen.

‘Heb je al brandhout verzameld, Massimo?’

‘Ja, signora, vorige week, toen het koud was, we hebben genoeg …’

‘Ik wil graag dat je een vuur maakt.’

‘Ja, signora.’

‘In de tuin, niet te dicht bij het huis, maar ook niet te ver weg.’

Hij bouwde een kleine brandstapel, net als in het dorp tijdens de zonnewende. Door de inspanning kreeg hij het wat warmer. Ter wille van zijn voeten, zijn tenen die nat waren van de dauw, verheugde hij zich op het vuur. Anna kwam naar buiten met een beker in haar hand en verwarde haren, schuin in elkaar grijpend als de takjes van het rijshout. Hij rook de koffie toen hij de beker van haar aanpakte.

‘Zou het branden?’

‘Zolang het niet regent.’

Hij boog zich over de beker alsof hij in het vocht iets trachtte te onderscheiden. Hij slurpte.

‘Zal ik het aansteken?’

‘Nee. Wie weet wat ze wil. Wacht nog maar even.’

De baai werd lichter, een driemaster streek de zeilen. Triëst werd wakker en veranderde in een stad van enkelspannen en kruiers. De meesteres schreed over het gazon in een van haar zware, wijde gewaden.

‘Steek het aan.’

Hij deed wat ze zei. Brand, brand, bruid van de zon, schijn, schijn, gemaal van de maand, fluisterde hij de eerste vlammen toe. Het lied dat zijn vader bij de zonnewende zong. De meesteres kwam bij hem staan; het kostte hem moeite om niet achteruit te deinzen. Ze reikte hem een boek aan.

‘Gooi het erin!’

Bijna had ze hem aangeraakt. Er school iets hulpeloos in haar bevel. Zelf zou ze het boek niet in het vuur gooien. Hij liet zijn vingers over de kaft glijden, over de vlekken, de naad, week een paar passen terug, bij de vlammen vandaan, streek op zoek naar een herinnering langs het leer, tot hij ineens besefte hoe het aanvoelde: als het litteken op de rug van zijn eerstgeborene.

‘Nee.’

Het vuur sprong alle kanten op.

‘Vraagt u het iemand anders. Ik kan het niet.’

‘Jij moet het doen. Meteen.’

Het vuur was opgelaaid. Hij wilde opnieuw weigeren, maar wist niet hoe. Anna’s stem tongelde in zijn oor.

‘Het is onze zaak niet. Stel dat ze hier weggaat … de aanbevelingsbrief, de afscheidsgeschenken. Wat kan jou dat boek schelen? Geef mij het maar, wat maakt het uit.’

Hij zag het niet vliegen, hij hoorde alleen gekraak, de gloed, krimpende vlammen, en toen hij het boek in het vuur zag liggen trok de band al krom, als een vergroeide teennagel. Het dienstmeisje ging op haar hurken zitten, op haar blote knie een roetige moedervlek. Het kamelenleer vat vlam, er knapt een grijns, paginanummers verbranden, bavianenklanken smeulen, Marathi, Gujarati en Sindhi verdampen, laten onbeholpen letters achter, die vonkend opflakkeren voordat ze als kolenstof in elkaar zakken. Hij, Massimo Gotti, een tuinman uit de Karst in de buurt van Triëst, herkent in het vuur de gestorven Signore Burton in zijn jonge jaren, in ouderwetse kledij. Massimo steekt zijn arm uit, schroeit de haartjes op zijn handrug, de bladzijden branden, papier, draad, leestekens en het haar, het zijdeachtige zwarte haar, haar lange zwarte haar dat langs de voorkant van een baar omlaag valt en wappert in de klaaglijke wind. Vlakbij, achter een muur van vlammen, ligt een dode, haar huid laat los, haar schedel barst open, ze verschrompelt, totdat het enige wat er van haar over is minder weegt dan haar mooie lange zwarte haar. De jonge officier weet niet hoe ze heet, wie ze is. Hij kan de geur niet meer verdragen.

Richard Francis Burton beent haastig weg. Stel je voor, formuleert hij in gedachten zijn eerste brief over het nieuwe land, na vier maanden in volle zee kom je eindelijk aan en op het strand, waar je stapels hout op het zand ziet liggen, verbranden ze hun lijken. Midden in dit smerige, stinkende gat dat Bombay heet.

Brits-India

De verhalen van de schrijver van de bediende van de meester

0

Eerste schreden

Na maanden op zee, blootgesteld aan toevallige ontmoetingen, eindeloos gezwam, bij deining de lectuur op rantsoen, ruilhandel met bedienden uit Hindoestan: port tegen woordenschat, aste aste[1] in de kalmtegordel, wat een kater! khatarnak[2] en khabardar[3] in de storm voor de Kaap, de golven kwamen in steile formatie aanrollen, geen passagier hield bij die schuine ligging zijn avondeten binnen, de uitspraak was soms moeilijk, de dagen werden steeds vreemder, iedereen praatte in zichzelf, zo dobberden ze voort over de Indische plas.

Toen de baai. Gewelfde zeilen schepten lucht als handen water. Bij de eerste blik door een met kruidnagelolie ingewreven verrekijker zagen ze wat ze al geroken hadden. Wanneer het vasteland aan boord kwam, was niet te bepalen. Het dek diende als uitkijkplaats en podium voor opmerkingen en commentaar.

‘Het is een tabla![4]!’

De Britten, gestoord in hun conversatie aan de reling, draaiden zich om. Een niet meer zo jonge inlander, eenvoudig gekleed in katoenwit, stond recht achter hen. Zijn lengte haalde het niet bij zijn stemgeluid. Een witte baard reikte tot zijn buik, maar zijn voorhoofd was glad. Ook al lachte hij hen vriendelijk toe, hij was te dichtbij gekomen.

‘Een dubbele trommel. Een bol[5] die zegt: Bom en Bay.’

De man stak beide handen uit en bracht ze in beweging, ter begeleiding van zijn diepe stem.

‘Linkerhand de gezegende bocht, Bom Bahia, en rechterhand Mumba Aai, de godin van de vissers. Een tintaal, een ritme van vier keer vier tellen. Als u wilt, doe ik het u voor.’

Voor ze het wisten, had hij zich al tussen hen gedrongen en begon hij met twee wijsvingers te trommelen, schuddend met zijn manen:

Bom-Bom-Bay-Bay

Bom-Bom-Bai-Bai

Mum-Mum-Bai-Bai

Bom-Bom-Bay-Bay

‘Hard en schel, zoals het hoort voor een ritme dat al eeuwen klinkt: Europa aan de ene kant, India aan de andere. Eigenlijk heel simpel voor iedereen die oren heeft.’

De ogen van de man lachten tevreden. De welgestelden onder de passagiers werden opgeroepen om aan land te gaan; de sloep lag te wachten, India was nog maar een paar riemslagen ver. Burton hielp een van de in extase verkerende dames de ladder af. Toen ze veilig zat, met haar handen in haar schoot, draaide hij zich om. Hij zag de witharige, witbaardige trommelaar op het dek staan, stram, wijdbeens, met zijn armen achter zijn rug in elkaar gehaakt. Zijn ogen rolden achter dikke brillenglazen. Gaat u maar, gaat u maar! Maar let op uw bagage. Dit is Brittannië niet. U betreedt vijandelijk gebied! En zijn lach vervloog toen de sloep met touwen omlaag werd gelaten en kreunend naar de zee zakte.

Bij het aan land gaan werd duidelijk hoe bedrieglijk de verrekijker was geweest. De kade was op rottende vis gebouwd en bedekt met opgedroogde urine en gallig water. Mouwen werden snel tegen neuzen gedrukt. Eeuwen verrotting, met blote voeten aangestampt tot vaste grond, waarop een man in uniform zwetend stond te schreeuwen. De reizigers keken bedeesd om zich heen en schortten hun nieuwsgierigheid tot nader order op. U kunt alles aan ons overlaten, wij zorgen overal voor! Richard Burton pareerde het kleffe Engels van een agent koeltjes in het Hindoestani. Hij riep een koelie die het gedrang van een afstand gadesloeg, stelde hem vragen, luisterde, onderhandelde en zag toe hoe zijn koffers op ruggen werden getild en naar een van de gereedstaande rijtuigen werden gedragen. Het was niet ver, zei de koetsier, en hij rekende niet veel. Het rijtuig gleed door de massa als een boot die werd gesleept. In het kielwater dreven kepies en kale hoofden, tulbanden en topi’s[6]. In het gewoel om hem heen kon hij geen gezichten onderscheiden en het duurde een poosje voor hij een tafereel zag dat hem iets zei: zakken rijst voor een winkel en een winkelier die er zijn knuisten op liet rusten. Burton leunde achterover terwijl het rijtuig zich losmaakte uit de haven en een brede straat in sloeg. Een jongen ontweek de hoeven zo laat als nodig was om zijn moed te bewijzen en beloonde zichzelf met een grijns. Een man werd naast draaiende wielen geschoren. Iemand hield een kind zonder huid voor hem op. Hij schrok even en vergat het weer. De koetsier scheen de gebouwen aan weerszijden te benoemen: Apollo Gate, daarachter het Fort, het Secretariaat, Forbes House. Een sepoy! De koetsier wees naar een muts, daaronder vettig haar en wat lager een paar dunne, behaarde benen in een te korte werkbroek. Verschrikkelijk, dacht Burton, dat zijn de inheemse soldaten die ik onder mijn bevel krijg, goeie genade! Die kleren, een aanfluiting, zelfs zijn gezichtsuitdrukking lijkt nageaapt van de Britten. Het rijtuig rolde langs een dichte drom vrouwen met tatoeages op handen en voeten. Een bruiloft, riep de koetsier verheugd. En die geur? Henna! De opgesmukte dames verdwenen om de hoek. De huizen, waarvan de meeste drie verdiepingen telden, leken aangetast door koudvuur. Op een van de houten balkons hoestte een man zijn luchtwegen vrij en spuwde zijn ongemak op straat. De weinige statige gebouwen deden denken aan opzichters in een leprozenkolonie. Telkens weer ontdekte Burton tussen de palmtoppen grijskoppige kraaien. Ze cirkelden ook boven een marmeren engel, wiens voeten werden gekust door een gesluierde vrouw. Kort voor ze bij het hotel aankwamen, zag hij ze op een lijk af duiken. Soms, zei de koetsier terwijl hij zich in volle vaart omdraaide, wachten ze de dood niet af.

Het British Hotel in Bombay leek in de verste verte niet op het Hotel Britain in Brighton. In Bombay werd voor minder comfort meer geld gevraagd; bed, tafel en stoel moest je als gast zelf bij elkaar zoeken. In Brighton klom geen zatte cadet met strohaar en een moerassige adem ’s nachts op een stoel om over de mousselinen scheidswand heen zijn buurman te begluren. Burton, die al uren de slaap niet kon vatten, schoof het muskietennet opzij en gooide het eerste het beste voorwerp dat hij onder het bed te pakken kreeg in de richting van de cadet. Het projectiel trof de kerel midden in zijn gezicht. Hij viel van zijn stoel en vloekte zachtjes, tot er een kaars oplichtte en er een kreet klonk: de cadet had het voorwerp herkend, een rat die Burton kort tevoren met zijn laars had doodgemept. Alleen de stoffen wand beschermde de spichtige cadet tegen zijn eigen dreigementen. Burton greep weer onder het bed en haalde een fles brandy tevoorschijn. Hagedissen brachten geluk, ratten werden gehaat. De hagedissen hingen tegen de muur als kleurige miniaturen. De ratten verstopten zich. Soms tevergeefs.

Zijn buurman aan de andere kant was een hospik op zijn eerste post. Hij zat op de vensterbank over zee uit te kijken. Tot de wind draaide en hij hem in zijn gezicht kreeg. ‘Attentie!’ riep hij door de slaapzaal, ‘opgepast voor de lucht van gebraden hindoevlees!’ Zijn kreet schoot door het smalle trappenhuis naar het voorhoofd van de soezende pars[7], een man die zijn gasten met overdreven onderdanigheid bediende. ‘Sluit ogen en luiken!’ De pars opende de ogen en schudde mismoedig het hoofd. Die verdomde gora’s[8] verdroegen het schouwspel alleen als de wind de andere kant op stond.

De hospik weigerde met Burton mee te gaan naar de verbrandingsplaats. Een mens moest zich hoeden voor verkeerde weetgierigheid, verklaarde hij, spruit van de vaderlijke preek, de moederlijke zorg nog maar net ontgroeid. Burton probeerde een lofrede op de nieuwsgierigheid af te steken, maar merkte al snel dat zijn ervaringen – zijn jeugd in Italië en Frankrijk als zoon van een rusteloze geest, de kostschooltijd in het zogenaamde vaderland – weinig weerklank vonden. Toch liet de hospik zich overhalen verder te lopen dan Carnac Road, de grens tussen het brein van het imperium en zijn darmen, zoals Burton te weten was gekomen bij zijn eerste diner in gezelschap van lieden die trouwhartig hele districten bestuurden, kruidenierszonen van het Engelse platteland, nazaten van deurwaarders, die op heidense handen van schaduw naar koelte werden gedragen, en die rijker en machtiger waren dan ze ooit in hun stoutste dromen voor mogelijk hadden gehouden. Hun echtgenotes brachten uiterst nauwkeurig de heersende vooroordelen in kaart. Elke zin die ze zeiden was een waarschuwingsbord, omrand door: Luister goed, jongeman! Ze hadden uitvoerige metingen verricht en wisten nu zeker welke woorden bij India pasten. Het klimaat: funest; de bedienden: behoorlijk dom; de straten: ziekteverwekkend; en de Indiase vrouwen: alles tegelijk, zodat je ze – luister goed, jongeman! – beslist moest mijden, ook al waren er inmiddels slechte gewoontes ontstaan, alsof je niet enige moraal en zelfbeheersing van onze mannen kon verlangen. Het beste – en een eerlijker advies zult u hier niet krijgen – het beste gaat u alles wat vreemd is uit de weg!

Straatjicht. Een aanraking bij elke stap. Burton moest telkens opzij springen en had al zijn aandacht nodig om dragers, slepers en schuivers te ontwijken. Zichtbaar in de mensenzee waren alleen de vrachten, enorme hompen die op de deining van de wippende hoofden slingerden en schommelden. Winkels vol vodden. Werkplaatsen, de ene na de andere, die allemaal op elkaar leken. Kooplieden op matten waaierden zich lucht toe, achter hen nauwe ingangen die naar buikige, van vliegen vergeven holen leidden. Burton moest deze lieden bijna smeken hem iets te koop aan te bieden, en als ze zich ten slotte verwaardigden hem te woord te staan, boden ze hem de slechtste kwaliteit die ze hadden liggen, bezwoeren dat het voortreffelijk spul was, gaven hun erewoord, tot hij besloot de kleine dolk of het stenen godsbeeldje te nemen. Dan begon een touwtrekken om de prijs, onder nieuw gezucht en gesteun, begeleid door grimassen.

Je spreekt het dialect van die kerels al aardig, merkte de hospik lichtelijk verwijtend op. Burton lachte: die dames van gisteren zouden zich een hoedje schrikken. Die denken vast dat een taal delen hetzelfde is als het bed delen. Zwarte stad. Plotseling vóór hen een tempel, een moskee, bont gevlekt met effen versieringen. De hospik gruwde van de mismaakte godin met de lelijke tronie, die een aantal keren groter was dan haar lichaam. Geniet dan van de verrassing, tenslotte is dit de beschermheilige van deze stad, een stad met vele talen, en toch is de godin stom. Ze kwamen langs een grafmonument. De tombe was bedekt met een geborduurde, groene lap stof, aan de muur hingen knotsen. Het magische werktuig van de heilige baba[9], legde een bewaker uit, kalebassen uit Afrika. Melaatsen en onaanraakbare honden. De verlepte ledematen van de bedelaars waren met heilige kleurstof bedekt; een mismaakte koe met vijf poten dwaalde doelloos rond, de kortste poot oranje beschilderd. Wat verderop lag een man zonder ledematen op een deken, midden in de steeg die naar de achteringang van de grote moskee leidde; de om hem heen gestrooide munten zagen eruit als afgevallen pokken. Een naakte, donkerhuidige man stremde het verkeer. Hij was van top tot teen ingesmeerd met vet en had een rode zakdoek om zijn voorhoofd gebonden. In zijn hand een zwaard. Een enorme menigte verzamelde zich rond zijn woeste kreten. Wijs me de weg, schreeuwde de man en hij doorkliefde de lucht met zijn zwaard. Een wat oudere heer naast Burton mompelde iets, monotoon alsof hij bad, terwijl de naakte man met het zwaard zwaaide alsof het een zweep was en de menigte langzamerhand zijn vijand werd. Wat gebeurt hier? Ik begrijp niet wat hier gebeurt. De hospik verschool zich achter Burtons rug. De naakte man draaide met gestrekt zwaard rond in een sissende kring, tot hij struikelde, het zwaard hem ontglipte en een paar mannen uit de menigte zich op hem stortten en hem begonnen te schoppen en te slaan. Alsjeblieft, bemoei je er niet mee, smeekte de hospik hem, je bent een grote kerel, misschien ben je sterk, maar tegen die wilden leg je het af. En als ze hem doodslaan? Dat is onze zaak niet!

Twee moessons, Dick, zei de hospik op de terugweg, dat is de gemiddelde levensverwachting van een nieuwkomer. Maak je geen zorgen, troostte Burton hem, dat geldt vast alleen voor degenen die te voorzichtig leven en doodgaan aan verstopping. Verstopping? bromde de hospik. Dat is het laatste waarop ik ben voorbereid.

1

De bediende

Niemand zou op dit tijdstip bij de lahiya[10] komen. Niet in deze dorre, droge maand. In de tempel zouden ze de goden weer om regen smeken, maar hij, wat moest hij Ganesh[11] nog beloven? Eigenlijk kon hij maar het beste zijn boeltje pakken, zijn kantoortje sluiten, het stof ontvluchten, maar het is zo ver naar zijn slaapplaats. Papier en pen liggen klaar. Ofschoon hij niemand hoeft te verwachten. Niet rond deze tijd, niet in deze dorre, droge maand. Voor een middagdutje heeft hij de rust niet. Hij heeft er een gewoonte van gemaakt de andere schrijvers, die jakhalzen, geen moment uit het oog te verliezen. Zoals die vechten om iedere klant zodra hij de straat in komt, zoals ze zijn onzekerheid aftasten, tot de klant neerhurkt en zijn opdracht als verzoek brengt. Hij zal nooit merken hoe die verachtelijke schoften hem bedriegen. Nog hebben ze respect voor hem. Nog zijn ze een beetje bang van hem. Hij zou niet weten wat ze van hem te vrezen hebben, maar zijn stem, die krachtiger is dan zijn lichaam, houdt hen op een afstand. Van zijn sterke kanten kan hij op aan, zijn waardig voorkomen, zijn goede reputatie, zijn respect afdwingende leeftijd. Alleen deze tijd van de dag, deze tijd van het jaar zijn om wanhopig van te worden. De aarde wordt warm en niets beweegt. Hij strekt zijn benen uit. De hitte smelt op straat. Ze plakt aan de hoeven van een os die weigert door te lopen. Vermoeid slaat de drijver op hem in, stap om klap, zo sukkelen ze hun bestemming tegemoet.

Die man daar midden op straat. Een klant? Meteen wordt hij van alle kanten beloerd, een rijzige figuur met licht gebogen schouders, die zijn hoofd buigt en weer heft, en wiens lichaam zich niet verweert tegen de vele handen die aan hem trekken. De man staat als aan de grond genageld. Nu richt hij zijn hoofd op. Een van de jakhalzen maakt zich los uit de meute, andere volgen. Ze laten hem lopen, deze man die een stuk boven hen uitsteekt. De lahiya ziet de andere schrijvers met hun betweterige vingers in zijn richting wijzen. De rijzige man komt op hem af, het gezicht getekend door weerbarstige trots en een slappe, grijze snor. De lahiya weet dat de andere scribenten dit keer het nakijken hebben, ook al knopen ze nonchalant hun dhoti[12] strakker en al gedragen ze zich alsof de wereld voor hen geen geheimen kent. Deze man heeft vast een wens die alleen de oude lahiya kan vervullen.

‘Brieven aan Britse overheidsinstanties zijn mijn specialiteit.’

‘Het moet geen gewone brief …’

‘Ook brieven aan de Oost-Indische Compagnie.’

‘Ook aan officieren?’

‘Uiteraard.’

‘Het moet geen formele brief worden.’

‘Wij schrijven wat u wilt. Maar bepaalde conventies moeten in acht worden genomen. Daar staan de heren op. De kleinste fout in de opbouw, de kleinste nalatigheid in de aanspreektitel en de brief is geen anna[13] waard.’

‘Er is veel uitleg nodig. Ik heb taken op me genomen die geen mens …’

‘We zullen zo uitvoerig zijn als nodig is.’

‘Ik heb hem vele jaren terzijde gestaan. Niet alleen hier in Baroda, ik ben altijd meegegaan als hij werd overgeplaatst …’

‘Snap ik, snap ik.’

‘Ik heb hem trouw gediend.’

‘Ongetwijfeld.’

‘Zonder mij was hij verloren geweest.’

‘Natuurlijk.’

‘En hoe heeft hij mij daarvoor beloond?’

‘Ondank is ’s werelds loon.’

‘Ik heb hem het leven gered!’

‘Mag ik vragen aan wie de brief gericht is?’

‘Aan niemand.’

‘Aan niemand? Dat zou ongebruikelijk zijn.’

‘Niet aan een bepaald persoon.’

‘Ik begrijp het. U wilt de brief meermaals gebruiken?’

‘Nee. Of toch, ja. Ik weet niet wie ik de brief moet geven. Alle Angrezi[14] in de stad hebben hem gekend, langgeleden, te lang misschien, maar er moeten er nog een paar in Baroda zijn. Vanochtend heb ik luitenant Whistler nog gezien. Hij reed langs in een rijtuig, zo’n nieuw halfopen rijtuig met leren dak, een mooie wagen. Bijna had hij me overreden. Ik herkende luitenant Whistler meteen. Hij is een paar keer bij ons geweest. Ik ben achter de wagen aangerend tot hij moest stoppen. Ik heb het de koetsier gevraagd.’

‘En?’

‘Nee, zei die, dit is het rijtuig van kolonél Whistler. Ik had me niet vergist. Mijn meester maakte zich altijd vrolijk over zijn naam.’

‘Dus we schrijven aan kolonel Whistler!’

Om zijn bereidwilligheid te tonen opent de lahiya het inktpotje, neemt de pen in zijn hand, doopt hem in de inkt, krast ermee om hem te proberen, buigt zich een paar regels naar voren en blijft roerloos in die houding zitten. Het stof dat de bezoeker heeft doen opdwarrelen is gaan liggen. Vanuit het martelende licht, waar de lahiya niet meer tegenin wil kijken, begint de bedeesde stem te vertellen. Veronderstellingen worden aanduidingen, aanduidingen worden schimmen, schimmen worden personen, onbekenden worden mensen met een naam, eigenschappen en een gezicht. De lahiya houdt de pen tussen zijn vingers maar begrijpt niet waar het heen gaat, het levensverhaal dat deze man voor hem etaleert, of wat de bedoeling ervan is. Zolang dat niet duidelijk is, heeft het geen zin iets op te schrijven.

‘Luister. Zo gaat het niet. We moeten eerst een paar gedachten hebben, een paar aantekeningen, een paar schetsen, dan zal ik met voorstellen komen hoe we de brief kunnen opstellen.’

‘Maar … ik moet wel weten wat het gaat kosten.’

‘Betaalt u twee roepie aan, Naukarambhai[15]. Dan zien we later wel wat erbij komt.’

2

Uit een lettergreep

Soms boerde de propvolle stad. Alles rook alsof het door maagsappen was aangetast. Langs de kant van de straat lag half verteerde slaap die spoedig zou vervloeien. Een lepel sneed door het vlees van een overrijpe papaja, voetzolen zweetten onderweg van de markt naar huis koriander uit. Hij wist niet wat hem het meest tegenstond: de bries van zee, bij eb vol verrotting van algen en gestrande kwallen, of de geuren van het moslimontbijt, van de ingewanden van geiten die op kleine kacheltjes stonden te pruttelen. Het pad van de mensheid was geplaveid met verraderlijke verlokkingen.

‘Sir, het is niet mijn gewoonte iemand als u te storen, zo’n hoge heer, dat zie ik, dat herken ik meteen, denkt u niet … absoluut niet, ik ben een eenvoudig man, ik zou u niet kunnen bedriegen, nee, ik wil uw tijd niet in beslag nemen, nee, Sir, als u me even gehoor zou willen schenken, dan zult u zien dat ik u van nut kan zijn.’

Burton liep door de straat, een flaneur die met zijn aandachtige blik de huizen aftastte. Hij viel op, die jonge Britse officier met zijn fiere houding en zijn volle baard.

‘U bent vast net aangekomen. Moeilijk. Zo is het overal als je ergens aankomt, je staat alleen, dat is best moeilijk …’

‘Apka shubhnam kya hai?’[16] vroeg de officier.

‘Are Bhagvan, ap Hindoestani bolte hain?[17] Naukaram is mijn naam, tot uw dienst, Saheb, tot uw dienst.’

Na een week wist Burton dat het in de stad wemelde van de kruiperige Indiërs die in elke officier, in elke blanke, een onheilige koe zagen die ze naar believen konden melken. Terwijl ze een buiging maakten, zaten ze al met een hand in je zak.

‘Wat voor dienst?’

‘U hebt onze taal snel geleerd, bahut acchi tarah.[18] U bent nog maar pas aangekomen, met het laatste schip uit Engeland.’

‘Je bent goed op de hoogte.’

‘Puur toeval, Saheb. Mijn broer, mijn neef werkt in de haven, begrijpt u.’

Wat wil deze jongeman met zijn vroegrijpe gezicht? Uiterst correct gekleed. Rijzig, licht gebogen. Verbazingwekkend bleek, met een open maar weinig aantrekkelijk gezicht.

‘Hoe sneller u een bediende vindt, hoe beter.’

‘Wat gaat jou dat aan?’

‘Ik, Ramji Naukaram, zal uw bediende zijn.’

‘Hoe kom je erbij dat ik een bediende zoek?’

‘Hebt u dan al een bediende?’

‘Nee. Ik heb nog geen bediende. Ook nog geen paard.’

‘Iedere Saheb heeft een bediende nodig.’

‘En waarom juist jij? Waarom zou ik jou nemen?’

Ze bleven staan bij een kruising waar nog meer aanbiedingen op Burton loerden. Tot vanmiddag, heeft hij zich vanochtend vroeg bij het verlaten van het hotel voorgenomen, zou hij nee leren zeggen, hard leren blijven. Hij wilde zich aan alle verlokkingen blootstellen om te bewijzen dat hij ze kon weerstaan. Om er dan later aan te kunnen toegeven.

‘Ik neem alleen genoegen met het beste.’

‘Ach, Saheb, wat betekent beste nou? Er zijn mannen en er zijn vrouwen, en de mannen die een vrouw niet nemen omdat om de hoek misschien een betere vrouw, mooiere vrouw, rijkere vrouw wacht, die mannen zitten aan het eind zonder vrouw. Wat je vandaag neemt, is beter dan de belofte van morgen. Vandaag is zeker – niemand weet wat er morgen is.’

Twee dagen later kreeg hij een idee.

‘Ik wil de stad bij nacht beleven.’

‘U wilt naar de club, Saheb?’

‘De echte stad.’

‘Wat bedoelt u met echte?’

‘Laat me de plekken zien waar de inlanders plezier maken.’

‘Wat wilt u daar, Saheb?’

‘Precies hetzelfde als de stamgasten daar zoeken. Wat tijdverdrijf is voor hen, moet tijdverdrijf zijn voor mij.’

Dit keer nam Burton de hospik, die het alleen al van de rit op zijn zenuwen zou hebben gekregen, niet mee. Nergens licht, elk wezen dat ze tegenkwamen, was in zijn eigen stofwolk gehuld. De straten werden smaller, de splitsingen zo talrijk dat Burton in zijn eentje hopeloos verdwaald zou zijn. Ze moesten te voet verder. Hij voelde een onverwachte spanning en vroeg zich af of hij de voetstappen zou horen voor het mes door zijn huid drong. De gedachte wond hem op, de avond was naar zijn smaak begonnen. Voor hen schemerde een huizenrij, ze kwamen dichterbij en konden afzonderlijke gebouwen onderscheiden, allemaal met drie verdiepingen, elke verdieping voorzien van een balkon. Op de balkons stonden vrouwen die over de balustrade leunden en naar hem riepen: Hamara ghar ana, accha din hai.[19] Veel te hard en veel te gretig om hem in de verleiding te brengen de benedenverdieping binnen te gaan, die openstond als een winkel en waar vast een oudere vrouw het verdere verloop van de gebeurtenissen bepaalde. De gezichten waren zo schreeuwerig opgemaakt dat ze de stemmen de loef afstaken, verder was de eerste verdieping één golvende sari. Niet mooi, hè Saheb? Komen hier veel mensen? Die weinig hebben, die komen hier naartoe, maar hier is het niet goed. Verderop is het beter, Saheb. Ze kwamen langs een gebouw waar, zo wist Naukaram te vertellen, opium werd gerookt. Het goud van mijn werkgevers, dacht Burton, de bron van alle zilver, strikt genomen. De walm die hij diende te beschermen. Hij was geneigd de opiumkit binnen te gaan, maar werd in verlegenheid gebracht door de mannen die voor de ingang stonden, verstard als wassen beelden. Kunnen zich niet bewegen, zei Naukaram, te veel opium.

Het was niet ver naar hun eigenlijke doel, ook hier telden de huizen verscheidene verdiepingen, elk met balkon, maar in plaats van met courtisanes tooiden de balustrades zich met verse bloemen. Vooruit, laten we naar binnen gaan. Nee Saheb, u gaat, ik wacht buiten. Onzin, je komt mee, vergeet niet dat je in je proeftijd zit! Een magere man begroette hen zo onderdanig dat Burton had kunnen zweren dat hij een buiging had gemaakt, ook al had hij de hele tijd rechtop tegenover hen gestaan. Hij verzekerde hun breedsprakig dat ze welkom waren terwijl hij een argwanende blik op Naukarams versleten kurta[20] wierp. Ik wil dat u zich tegenover mijn begeleider fatsoenlijk gedraagt, beval Burton, die merkte hoeveel moeite het Naukaram kostte om hier over de drempel te stappen. Ze volgden de man naar een weelderig vertrek waar het merkbaar koeler was, waar dik tapijt op de vloer lag en waar aan één kant een groep musici stond, die juist pauzeerde. In de hele ruimte hing een zoetige geur. Ze namen plaats in een hoek met kussens; direct nadat de magere man zich had teruggetrokken, serveerde een vrouw hun koude drankjes en zoete lekkernijen. Opvallend aan haar vond hij haar mooie navel en de zwarte vlecht die tot haar taille reikte. Deze vrouwen kunnen dichten, fluisterde Naukaram hem in het oor. Ze hebben mooie kleren aan, andere vrouwen dragen die niet. Een sierlijke vrouw kwam naar hen toe zweven en Burton stond op het punt zich over te geven aan de betovering van haar verschijning, toen ze Naukaram een paar vragen toewierp, zo doelgericht en zakelijk alsof het darts waren, terwijl ze Burton keurde als een vis in een marktkraam. Ze kwam naast hem zitten en glimlachte naar hem, met groene ogen en een onbestemde belofte. Als een parelmossel die zich langzaam opent. Hij vergaf haar het brutale verhoor en de schaamteloze goedkeuring.

‘Hij daar zegt dat u onze taal spreekt?’

‘Alleen als u heel langzaam praat en na ieder woord glimlacht.’

‘Zal ik voor u zingen?’

‘Als u mij uitlegt waar het lied over gaat.’

Ze knikte naar de musici, stond op, liep een paar stappen achteruit, waarbij ze Burton recht in de ogen keek, en wiegde mee met de melodie, langzaam eerst, dan sneller, als een schommel die vaart krijgt, tot ze in haar handen klapte en begon te zingen:

Wie zijn leven lang goed doet,

wordt als druppel wedergeboren,

als dauw op mijn lippen.

Wie zijn leven lang deugdzaam was,

zal rusten in een oestermond,

zacht in mijn mond gebed.

Maar het grootste geluk heeft wel

wie als witte parel liggen mag

als parel tussen mijn borsten.

Het hele lied door bleef ze dicht bij hem, met trillende lippen, de groene ogen half gesloten, alsof ze gevaarlijk waren en bewaakt moesten worden. Haar pirouette eindigde vlak voor zijn gezicht, hij had haar navel kunnen kussen, ze leunde naar achteren, liet het hoofd in de nek vallen en bleef roerloos staan. Haar rok vibreerde na in elke vouw, evenals haar boezem onder de met gouddraad doorweven stof. In de handen van de vrouw doken twee kleine bekkens op, die ze tegen elkaar sloeg terwijl ze verder danste. Toen het lied wegstierf, had hij de indruk dat zijn uitputting groter was dan de hare. Ze stond stil, haar gezicht vol verwachting.

‘U moet haar geld geven.’

‘Ik wil haar niet beledigen.’

‘O nee, Saheb, het is een belediging als u niets geeft.’

Burton stak zijn hand uit, met het biljet tussen zijn vingers. De geamuseerdheid in de ogen van de vrouw viel moeilijk over het hoofd te zien. Ze pakte het biljet van hem aan alsof ze zijn vingers niet wakker wilde maken. Daarna draaide ze zich abrupt om en verdween achter een gordijn.

‘Ik had het gevoel dat ze me uitlachte.’

‘Nee, Saheb. U geeft het geld alleen verkeerd.’

‘Te weinig?’

‘Nee. Het is genoeg, maar u moet met het geld spelen, ziet u, zo …’

‘Dat ziet er belachelijk uit. Ik ga toch niet de paljas uithangen.’

De zoetige geur die boven hen zweefde, kwam van de waterpijpen waarin, zoals een van de vrouwen hem uitlegde, Perzische tabak, vermengd met kruiden, ongeraffineerde suiker en verscheidene specerijen door zuiver water werd gefilterd. Probeert u het eens, u zult het lekker vinden. Ze haalde uit een onzichtbare zak in haar gewaad een houten mondstuk en begon ook zelf aan de pijp te trekken.

Hij had niet kunnen zeggen hoelang de vrouwen voor hem dansten en zongen: aanzwellende, zichzelf overtroevende gezangen, ritmes die elkaar snel opvolgden, bonzende, kloppende, intense ritmes, niets verhullende teksten; hoeveel hij dronk van de melk die geen melk was maar soma[21], dat had hij van Naukaram geleerd, drank voor de geest, wonderdrank, goed voor gebeden en geboortes; hoe bevangen hij raakte door de gloeiend glinsterende sieraden, de kettingen rond enkels en armen, de blote taille, de lichte welving van de buik, de verrukkelijke omsluiting van de navel, die overweldigende glimlach die uit het niets kwam, en het golvende haar waardoor telkens weer een hand gleed om het los te schudden. Hij had achteraf niet kunnen zeggen of hij uit eigen beweging aan een van hen de voorkeur had gegeven. Ze nam hem bij de hand, een kamer op de eerste verdieping, een hoog bed, en ze kleedde hem uit, toen waste ze aandachtig zijn lichaam, met warm water. Ze hield een bloesemtak bij zijn gezicht. Onthoud de geur. Bij deze geur zul je gelukkige herinneringen hebben. Overal waren trouwens bloemen. Alles rook ernaar, deur en poort, portretten van voorouders, dakbalken, kussens, en het haar van deze vrouw die haar gewaden aflegde, wolk na wolk, en hij werd hard als een geweerloop, en zij beet zachtjes in zijn oorlelletje en fluisterde iets wat hij pas verstond toen ze, zijn hals likkend, bij het andere oorlelletje was beland. ‘Rath ki rani’, zei ze, het was makkelijk te verstaan: koningin van de nacht, maar wat betekende het? Heette ze misschien zo, was het haar courtisanenaam? Ze verkende zijn lichaam, het was aangenaam en weinig verrassend, tot ze iets deed wat hem deed huiveren: ze proefde zijn hardheid, doseerde, het mocht niet ophouden, ook niet toen ze haar borsten over zijn gezicht liet glijden, ook niet toen ze zich liet vallen en hem mee de diepte in trok en hij zich een paar onderdrukte kreten veroorloofde. Ze hief haar bekken, hij herkende de bloesem in haar hand, de hand verdween onder haar bekken, hij kon zich niet meer inhouden en met een paar krachtige stoten ontlaadde hij zich in haar, en de bloesem werd waarschijnlijk geplet, want toen hij uitgeput naast haar ging liggen, omhulde hem een zachte geur. De geur van de koningin van de nacht.

Hij was graag nog uren in het hoge bed blijven liggen, maar toen de geur verflauwde, bespeurde hij enig ongeduld in het naakte lichaam naast hem. Mijn tijd is voorbij, dacht hij. Nee, corrigeerde hij zichzelf, mijn tijd is net begonnen, en wat een begin was dat, dacht hij, toen Naukaram en hij het huis van de eerste betovering verlieten en een stukje moesten lopen naar de plek waar ze het huurrijtuig hadden laten wachten.

‘Waar rijden we nu naartoe?’

‘Naar uw hotel, Saheb.’

‘Eerst brengen we jou thuis.’

‘Nee, Saheb, niet nodig. Geen probleem.’

‘Je wilt toch niet te voet de halve stad door.’

‘Het is niet ver, Saheb, vanaf hier is het een half uur lopen.’

‘Als je erop staat. Goedenacht dan.’

Naukaram draaide zich om. Hij was het donker al in gegleden toen hij zijn naam weer hoorde.

‘Je bent geslaagd voor de proef, Naukaram. Ik zal je in dienst nemen. Maar je moet bereid zijn met mij naar het noorden te vertrekken, ongeveer vierhonderd mijl hier vandaan, naar een plaats die Baroda heet. Ik heb gisteren te horen gekregen dat ik daarheen word overgeplaatst. Daar zal ik een bediende nodig hebben.’

Het antwoord kwam uit het duister.

‘Het staat allemaal geschreven, Saheb, alles is voorbeschikt. Ik weet waar Baroda ligt, ik weet het precies, want ik kom uit Baroda. Alles is zoals het moet zijn, Saheb, met u ga ik terug naar huis.’

3

Naukaram

II Aum Ekaaksharaaya namaha I Sarvavighnopashantaye namaha I Aum Ganeshaya namaha II

‘Ik ben zover.’

‘Ik heb mijn meester, kapitein Richard Francis Burton, in Bombay leren kennen. Ik werd hem aanbevolen. Hij was net aangekomen uit Anglestan en zocht een betrouwbare bediende. Hij nam me meteen in dienst.’

‘Nee! Niet zo. Ben je soms Sayajirao de Tweede, dat je in het wilde weg begint te wauwelen alsof iedereen je kent? We moeten je eerst voorstellen. Je afkomst, je familie, zodat de ontvangers weten van wie de brief komt.’

‘Wat moet ik over mezelf zeggen?’

‘Ken ik jouw leven? Weet ik iets van je af? Praat ongedwongen; wat overtollig is, schrap ik later wel.’

‘Dus ik moet iets over mezelf vertellen?’

‘Begin maar!’

‘Goed. Ik ben in Baroda geboren, in het paleis. In de verkeerde helft van het paleis. Ik was een ziekelijk kind dat veel zorgen baarde. Misschien moet ik eerst zeggen dat ik niet bij mijn vader en moeder en broers ben opgegroeid. Ik heb ze pas later leren kennen, of eigenlijk heb ik mijn ouders nooit leren kennen. Ze zijn op bezoek geweest toen ik een jongen was, één keer, maar dat is misschien niet zo belangrijk. Mijn familie is al generaties in dienst van de Gaekwad, al sinds de tijd dat een Gaekwad de rechterhand was van Shivaji[22]. Een van mijn voorvaderen heeft aan zijn zijde meegevochten in de grote slag, nou ja, dat doet er niet toe, het is vast een sprookje van onze familie, een mooi verhaal waarop we trots konden zijn. Ik geloof dat ik de jongste was. Voor mijn moeder zwanger werd van mij, had ze mijn vader al zes zoons geschonken. Ze waren allemaal gezond en sterk. Mijn vader was dolgelukkig bij de geboorte van de eerste zoon, hij was heel trots op de tweede zoon, hij was content met de derde zoon, elke zoon die daarna nog kwam, aanvaardde hij als vanzelfsprekend. Maar vanzelfsprekende zegeningen bestaan niet, dat denk ik tenminste. Je moet je bewust zijn van je zegeningen. Toen bij mijn moeder de weeën begonnen, bracht mijn vader een bezoek aan de jyotish[23] in het paleis. Hij moet een ongeduldig man zijn geweest, die zo snel mogelijk wilde weten of deze dag onder een gelukkig gesternte stond. Dat was een fout, de boodschap viel hem rauw op het lijf. De stand van de sterren, het getal zeven, het getal negen. De datum, de leeftijd van mijn vader en de leeftijd van mijn moeder, en …’

‘Genoeg. Bespaar me dit geleuter.’

‘Geleuter? Gelooft u niet in astrologie? Het was de jyotish van de maharadja.’

‘Ik behoor tot de Satya Shodak Samaj, als je weet wat dat betekent. Wij hebben dat soort primitief bijgeloof afgezworen.’

‘Maar de constellatie was werkelijk onheilspellend. Als droogte en overstroming tegelijk. Te veel geluk, verklaarde de jyotish, kan in het tegendeel verkeren. De gezondheid van het kind was in gevaar, de voortekenen voor de toekomst van het gezin waren slecht. Mijn vader maakte zich grote zorgen. Hij wilde weten wat hij hiertegen kon doen. Er is maar één oplossing, zei de jyotish. Uw vrouw, mijn moeder dus, moet een dochter ter wereld brengen. Dat zal de orde weer herstellen. De jyotish stuurde mijn vader weg met een flesje nim-olie en een paar spreuken die hij moest opzeggen terwijl de vroedvrouw de buik van mijn moeder inwreef, cirkelend in de richting van de klok, één keer per uur …’

‘Genoeg. We zijn geen leerboek voor tovenarij aan het schrijven.’

‘Mijn geboorte naderde, voor de kamer van mijn ouders kwamen alle bedienden van de maharadja die op dat moment niet hoefden te werken bij elkaar en allemaal baden ze vurig om een meisje. De weeën duurden en duurden en de gebeden werden krachtiger. Iemand haalde een pujari[24], iemand anders zamelde geld in, zorgde voor kokosnoten en guirlandes. Ik weet niet of de priester echt gebeden voor de geboorte van een meisje kende, of dat hij ze ter plekke verzon.’

‘Een improvisatiekunstenaar.’

‘Pardon?’

‘Niets. Laat je niet storen.’

‘Midden in de nacht ging de deur open, de pujari was al lang weg, er waren alleen nog een paar vrienden bij mijn vader, de vroedvrouw kwam naar buiten met het pasgeboren kind in haar armen. Het is een mooi kind, zei ze blij, gaaf en gezond. Gezond, wat wil dat zeggen, gezond? schreeuwde mijn vader. Is het een meisje? En de vroedvrouw, die van vermoeidheid waarschijnlijk vergat wat ook weer de reden voor alle beroering was, antwoordde hem: Nee, Krishna zij dank, nee, het is een jongen. Mijn vader sloeg zich voor het hoofd en brulde zo hard dat de bewakers kwamen aanstormen. De vrienden schaarden zich rond mijn vader en probeerden hem te troosten. Niemand lette op de vroedvrouw, ze trok zich met mij in de kamer terug en legde me bij mijn moeder. De opwinding was zo groot dat ze vergaten een nat stuk katoen op mijn tong te leggen.’

‘Mooi, je bent dus geboren, maar kun je me ook verklappen waarom je me dit allemaal hebt verteld? Denk je dat kolonel Whistler wil weten dat je eigenlijk een meisje had moeten zijn?’

‘Ik heb me laten meeslepen door mijn herinneringen.’

‘We moeten opschrijven wat in je voordeel spreekt. We moeten je langdurige ervaring als bediende aantonen, je sterke kanten beschrijven, je successen benoemen, je capaciteiten benadrukken. Niemand wil iets weten van het onheil dat aan je kleeft. Dat kun je met je vrouw delen.’

‘Ik heb geen vrouw.’

‘Geen vrouw? Ben je weduwnaar?’

‘Nee, ik ben nooit getrouwd. Ik ben een keer verliefd geweest, maar dat liep fout.’

‘Zie je, dat is belangrijk. Altijd bediende geweest, en zo trouw dat je de tijd niet vond om in het huwelijk te treden.’

‘Dat was niet de reden.’

‘Wat maakt dat uit? Weet jij altijd zeker waarom je iets wel of niet hebt gedaan? Dat weet je toch nooit precies! Ga door.’

‘Mijn vader wilde niet wachten tot Vidhata[25] mijn lot bezegelde. Hij wilde besparen op kleding en eten. Hij bracht me meteen naar familie in Surat. Hij gaf hun de goudstukken die de diwan[26] hem ’s ochtends na de geboorte uit medelijden had toegestoken. Omdat mijn vader zo sip keek, dacht hij dat de goede man een dochter had gekregen. In ruil voor deze bruidsschat, als ik dat woord even mag gebruiken, verklaarde de familie zich bereid voor mij te zorgen. En de jyotish bevestigde mijn vader dat alle gevaren waren bezworen als ik maar ver genoeg weg leefde.’

‘Ben je nu eindelijk klaar met je onmogelijke verhaal? Je stelt mijn geduld nog zwaarder op de proef dan die vreselijke hitte. Laten we even pauzeren. De opdracht is moeilijker dan ik dacht. Ik heb er ook meer werk aan! We moeten er een paar dagen voor uittrekken.’

‘Een paar dagen? Duurt het zo lang?’

‘We moeten die brief niet overhaast opstellen. Het kan geen kwaad dat u mij meer vertelt dan nodig is. Laat u de uiteindelijke keuze maar aan mij over! Maar ik vrees dat twee roepie niet genoeg is. Het zal u meer kosten.’

[1]aste aste: langzamer dan langzaam

[2]khatarnak: gevaarlijk

[3]khabardar: voorzichtig!

[4]tabla: Indische dubbele trommel

[5]bol: een slag op de tabla, die een bepaalde klank voortbrengt

[6]topi: hoofddeksel

[7]pars of parsi: aanhanger van het zoroastrisme, genoemd naar de vermeende stichter van deze religie, de profeet Zoroaster (Zarathoestra)

[8]gora’s: withuiden

[9]baba: ‘oudere man’, respectvolle aanspreekvorm, ook voor heiligen

[10]lahiya: publieke schrijver

[11]Ganesh: God, zoon van Shiva en Parvati, rond, menselijk lichaam met olifantenhoofd

[12]dhoti: ‘het gewassene’, naadloze doek die om de taille wordt gebonden

[13]anna: oude Indiase cent

[14]Angrezi: Engelsen

[15]…bhai: staat vaak achter een mannelijke eigennaam; betekent letterlijk: broer

[16]Apka shubhnam kya hai?: Hoe heet u?

[17]Are Bhagvan, ap Hindoestani bolte hain?: O God, spreekt u Hindoestani?

[18]bahut acchi tarah: heel goed

[19]Hamara ghar ana, accha din hai: Kom naar ons huis, het is een mooie dag

[20]kurta: lang overhemd

[21]soma: rituele drank die naar men zegt de zintuigen scherpt

[22]Shivaji: vorst van het imperium van Maratha in de zeventiende eeuw; voor sommigen een held, voor anderen een tiran

[23]jyotish: astroloog met een breed takenpakket

[24]pujari: priester

[25]Vidhata: de Schepper

[26]diwan: ‘premier’ aan het hof van de maharadja