Herbjørg Wassmo

De zevende ontmoeting

Uit het Noors vertaald door Paula Stevens

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Oorspronkelijke titel Det sjuende møte, verschenen bij Gyldendal Norsk Forlag as

Oorspronkelijke tekst © Gyldendal Norsk Forlag as, 2000

Eerste Nederlandstalige uitgave © Paula Stevens en De Geus bv,

Breda 2001

Deze editie © De Geus bv, Breda 2012

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Vitas Luckus

isbn 978 90 445 2244 0

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de zesde druk, 2012

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Voor mijn iemand

1

Had hij misschien verwacht dat ze tussen haar schilderijen zou staan om hem te verwelkomen en dat zijn orchidee de enige bloem zou zijn?

Had hij zelfs gedacht dat ze op hem af zou snellen en zou zeggen dat ze naar deze ontmoeting had uitgekeken?

Er waren veel mensen. Journalisten. Fotografen. Dit was blijkbaar een galerie met een exclusieve mailinglist. Hij kende een paar gezichten uit de krant en van de televisie. Achter een aantal van hen had hij geen belangstelling voor kunst gezocht.

Vlak bij de ingang moest iedereen langs een soort prijzentafel met een zwart, vilten kleed. Ze staken allemaal hun hand uit en kregen een glas op een hoge steel, waarmee ze met wisselend succes tussen handdrukken, frasen en iets wat op wachtwoorden leek door laveerden. Een ritueel dat een ieders aanwezigheid moest onderstrepen.

De stemming stond bol van de sensatie. Een man met een tv-camera op zijn nek liep letterlijk recht op zijn doel af. Een donker geklede man met lange benen kronkelde zich in een merkwaardige dansvoorstelling achter hem aan. Ze drongen onvervaard door de mensenmassa heen en verdwenen in de andere zaal.

Daar zou zij wel staan, gokte Gorm, en hij wrong zich zo beleefd hij kon achter de cameramensen aan.

Er klom een man op een witte houten kist, hij klapte in zijn handen om stilte. Gorm dacht eerst dat het de galeriehouder was. Na een poosje begreep hij dat het de woordvoerder van de galeriehouder was.

De mensen in de grote zaal luisterden aandachtig. De mensen in de gang verlekkerden zich nog een paar seconden aan hun eigen gebabbel.

De man heette hen welkom bij deze grote gebeurtenis, namelijk Rut Nessets eerste solotentoonstelling in Noorwegen. Hij vertelde dat ze een paar jaar geleden nog een onbekende Noorse kunstenares was geweest. Maar nadat ze in New York een schilderij had verkocht, had ze bij wijze van spreken in één klap de hele wereld aan haar voeten gekregen. De afgelopen jaren had ze in onder andere Berlijn, New York, Melbourne en Parijs geëxposeerd, en nu had de galerie de eer haar schilderijen aan haar vaderland te mogen presenteren.

Gorm voelde zich weer het kleine jongetje dat de globe in zijn vaders kantoor bekeek. Die draaide rond zijn scheve as wanneer zijn vader het ding een zetje gaf, om hem een plezier te doen. En hij vroeg zich af hoe Rut zich midden in die mensenkluwen voelde.

Hij zag haar nergens. Hij kon zelfs geen haarplukje als een duidelijke Rut in de menigte herkennen. Ze was niet erg groot. Eerder klein. Het was niet eens gezegd dat ze er was, ook al was dit alles ter harer ere in scène gezet.

Hij bleef staan voor een van de schilderijen die zo’n enorme opschudding hadden veroorzaakt toen ze in de krant werden besproken. Het heette Altaarstuk en had zowel afschuw als bewondering geoogst toen het in Berlijn werd tentoongesteld.

Het stelde een geestelijke voor die in vol ornaat paarde met een vrouwengedaante in nonnenhabijt en hazenmasker. Tussen haar borsten droeg ze een jongetje, gewikkeld in dollarbiljetten. Hij hield een granaat in zijn ene knuistje en een witte duif in het andere. Tussen de hazenoren van de vrouw hing een stralenkrans, of doornenkrans, gevlochten van half stijve penissen.

Gorm rukte zich los van het schilderij en zag een donker geklede man in de deuropening van het kantoor staan. Dat was vast de galeriehouder. Hij had zijn armen over elkaar heen geslagen. Zijn hoofd was gladgeschoren, zijn gezicht was onbeweeglijk. Zelfs zijn zweet gedroeg zich beheerst, het sijpelde loodrecht langs zijn slapen naar beneden.

Toen een fotograaf hem oneerbiedig recht in zijn gezicht fotografeerde, bliksemde er goud. Hij had een ringetje in zijn oor. Een breuk met het zakelijke en een legalisering van het artistieke. Zijn kleding was trendy, geen klassieke McGregor. Gorm, met zijn onvrijwillige kijk op herenmode, gokte dat zijn colbertje een Gucci was, mogelijk in Rome gekocht. De snit en de kwaliteit verrieden, net als heel zijn discrete aanwezigheid, dat de man op zijn eigen smaak vertrouwde.

Gorm had geen enkele reden om een hekel te hebben aan Ruts Noorse galeriehouder, maar hij moest toegeven dat hij met intens genoegen een hekel had gehad aan al Ruts galeriehouders sinds hij in het meest weerzinwekkende weekblad van het land het schandaalverhaal over haar en de Duitse galeriehouder had gelezen. Ze had een intieme relatie met hem gehad. En niet alleen dat, er werd geconstateerd dat ze het aan deze man te danken had dat ze zo bekend was geworden. En dat hij haar nu, na de hartverscheurende breuk, ervan beschuldigde dat ze haar eigen schilderijen van zijn muren had gestolen.

De mensen begonnen weer te lopen en Gorm volgde de stroom naar de middelste zaal. Toen zag hij haar.

Haar lange haar was verdwenen. En het beetje haar dat nog restte, was rood geverfd. Ze droeg een tuniek van zwarte, fladderende zijde. Op haar rechterschouder was een witte orchidee vastgemaakt. Had ze die uit zijn bloemenhulde geplukt?

Haar onderarmen en haar blote hals lichtten wit op. De temperatuur in de ruimte leek haar niet te deren, hoewel haar gezicht nu niet bepaald tevredenheid uitstraalde. Ze keek alsof iemand had gezegd ‘Af!’ of ‘Sta stil, zo ja. Daar!’ En zij reageerde door naar de grond te kijken, of opzij, alsof ze dacht: laat ze je ogen niet zien. Hou je handen stil. Laat ze niet zien dat je van vlees en bloed bent. Laat ze maar samendrommen, naar lucht happen en champagne drinken. Laat ze langs de muren hobbelen en hun rollen spelen. Gewoon kalm blijven, het is zo voorbij.

Haar gezicht was onbeweeglijk, nors bijna. Ze had net zo goed op de begrafenis van een gehaat familielid kunnen zijn. Het leek alsof ze haar eigen gestalte had geschilderd en uitgeknipt, en die hier had neergezet.

Geroezemoes alom. Als een zwerm insecten, vlak voordat die tot de aanval overgaat. Sommigen waren gewone strontvliegen, alleen wat opgedoft. Anderen hadden duidelijke angels en loerden naar een plek om die in te steken. Weer anderen waren net vuurvliegjes. Ze flonkerden. Ze stonden voor Ruts behoorlijk grote beeldvlakken en flonkerden hysterisch: ‘Kijk naar mij, kijk naar mij, kijk naar mij!’

De man wilde dat Rut op het witte kistje kwam staan, zodat iedereen haar kon zien, zoals hij zei. Maar ze gedroeg zich alsof ze zonder iets geleerd te hebben uit een doveninstituut was losgelaten. Nog niet het kleinste teken van haar vingers. Ze keek niet eens op.

Gorm drong verder naar voren. De man stelde een niet onbekende acteur voor die een gedicht van een hedendaagse auteur zou voordragen. Een hulde aan de geboortestreek van de kunstenaar.

Het was een lang gedicht en het had, voorzover Gorm kon begrijpen, niets met de schilderijen te maken. Maar het bevatte een exotische beschrijving van een springvloed en alles wat de zee zich door de eeuwen heen had toegeëigend en in de diepte had verstopt. De acteur had blijkbaar gedacht dat hij er spontaan nog wat extra pathos in kon stoppen. Dat werkte niet. Hij werd onrustig, maakte fouten, legde er nog meer pathos in.

Rut stond in de houding, als een balletdanseres die op het orkest wacht. Haar rode haar vonkte. Gorm stelde zich zo voor dat ze stond te denken dat dit verdomme nu afgelopen moest zijn. Om die gedachte moest hij glimlachen.

Op dat moment draaide ze zich om en liet haar blik op hem rusten. Alsof ze tijdens heel de gezwollen voordracht had gewacht tot ze zijn glimlach op heterdaad kon betrappen.

Gorm kreeg het gevoel alsof hij lang door de duisternis had gereden. En dan, flits! – dook uit het niets het licht van een tegenligger op. Felle schijnwerpers. Hij voelde haar ogen op de huid van zijn gezicht. Maar zág ze hem wel?

Haar mond werd breder, langzaam, een beetje trillend. Haar lippenstift was niet helemaal egaal. Ze glimlachte. Haar huid was mat, als kalkstof op schilderslinnen. Alsof ze net uit een crypte was gehaald, waar ze jarenlang voor de zon verborgen was geweest.

Toen de seance eindelijk ten einde was en iedereen klapte, liet ze zich naar een andere zaal leiden, waar hij meer schilderijen achter nog meer lichamen en hoofden zag.

Hij wilde weer dicht bij haar komen. Wat moest hij zeggen? Wist hij al niet heel lang wat hij moest zeggen?

Er stroomden steeds meer mensen door de deur naar de achterste zaal. Het werd steeds voller. Stel dat ze geen adem meer kon halen? Stikte? Ze zou stikken.

Hij wilde zich een weg naar voren banen, hen zo nodig vertrappen. Begrepen ze dat niet? Ze kon zich niet verweren tegen zo’n horde. Kenden ze in deze stad geen fatsoen? Waren hier alleen robots? Een modderstroom van kleffe gluurders.

Het zou fijn geweest zijn om haar te bevrijden. Maar hij deed het niet. Hij liep tegen de stroom in, naar buiten. Hij stak een sigaret op en inhaleerde gretig. Zijn hartslag kalmeerde.

Er kroop een blauwige schaduw tussen de bomen door, over de houten betimmering van de oude villa. Het staket stak grijs af tegen het oranje flakkeren van de fakkels bij de ingang. De deftige omgeving maakte dat hij zich voelde als wat hij ook was, een vreemde.

Hij besefte dat hij daags tevoren anderhalf uur in het vliegtuig gezeten had om te kunnen meemaken dat de kunstliefhebbers en mecenassen van Oslo Rut wurgden. En nu stond hij hier in zijn eigen sigarettenrook als een zot van eigen makelij.

Hij doofde de sigaret tussen zijn hak en het bevroren plaveisel en liep weer naar binnen. Werkte zich met zijn ellebogen langs de wanden. De mensen stonden opeengehoopt in een stank van zweterig parfum en aftershave.

Hij ving een opmerking op over een van de schilderijen. Afkomstig van een man in een grijs pak en met een stropdas en pochet van dezelfde zijden stof. Rood met zwarte stippen. De man wendde zich tot zijn buurman, iemand met een leren jasje, een choker en ongekamd haar.

‘Ik begrijp niet wat ze wil.’

‘Misschien wil ze wel niks’, zei de man in leer hautain.

‘Ze wil choqueren, maar artistiek gezien gaat het alle kanten op. Die ogen daar, bijvoorbeeld: de pupillen zijn bijna fotografisch weergegeven, en de rest van het gezicht vervloeit gewoon. Toch?’

De ander haalde zijn schouders op. Hij liep rond met een notitieblok, een pen en de gezichtsuitdrukking: ik heb hier verstand van.

Het schilderij dat de man in het pak had getroffen, stelde een man met naakt bovenlichaam voor. Hij stond tegen een schutting of een muur geleund, zijn hoofd een beetje achterover. Zijn blik was naar binnen gekeerd, maar tegelijkertijd gespannen. Hij keek naar iets wat zich voor het schilderij bevond. Naar de schilder? Zijn armen waren uitgestrekt, de handpalmen omhoog. Alsof hij om genade smeekte of ergens om bedelde. Een naakt, mager gezicht. Het schilderij hield vlak onder de navel op. Een man zonder onderlichaam, die kracht uitstraalde en die om aandacht vroeg.

Aan de opeenhoping van mensen te oordelen, ging de echte aandacht uit naar het schilderij ernaast. Dat zou het onderste deel van dezelfde man kunnen zijn. Een naakt onderlichaam, gekruisigd op een A. De voeten en het onderlijf waren met grote spijkers aan de A genageld. De opening van de penis was een groot, starend oog. Gorm keek vol onwil een andere kant op. Daar zag hij de orchidee die hij had gestuurd. Hij kon niet zien of er een bloem uit geplukt was.

Boven de bloem hingen twee schilderijen die ook in de catalogus waren weergegeven. Het ene stelde een man voor die zich vastklampte aan een klokkentouw. De gedaante droeg felrode gewaden. De kerktoren op de achtergrond was mintgroen.

Het andere stelde een vrouw voor die op het water liep. Haar ene voet begon weg te zinken. Ook hier vormden de kleuren een contrast met de dreiging in het motief. Het ogenblik voor de val, voor de verdrinking.

Hij elleboogde zich naar de achterste zaal. Rut werd geflankeerd door iemand met een camera op zijn schouder en een interviewer. Een derde man stond daar iets achter.

Ze zag er tamelijk gekweld uit, maar poseerde gedwee voor een schilderij van een vrouwenhoofd op een schaal. Het wondoppervlak was uitermate realistisch weergegeven. Het gelaat was gedeeltelijk afgewend, maar je kon een oog zien. Het was een zelfportret.

Een aantal nieuwsgierigen schoof, quasi toevallig, nog dichterbij, en de gesprekken verstomden toen de camera begon te lopen.

‘Rut Nesset, hoe voelt dat nu? Eindelijk thuis te zijn met je schilderijen?’ begon de interviewer met een dubbelzinnig glimlachje.

‘Ik weet het niet, ze hangen er nog maar net.’

‘Maar een aantal ervan is al besproken, ook in Noorse kranten?’

‘Ja.’

Er viel een stilte. De interviewer verwachtte blijkbaar dat ze nog iets zou zeggen. Dat deed ze niet.

‘Er is nogal wat ophef over je schilderijen geweest. Vooral toen je Altaarstuk in een kerk in Berlijn wilde tentoonstellen, naast een verzameling iconen.’

Ruts witte gezicht keek ernstig.

‘Altaarstuk is een van mijn meest religieuze schilderijen. Een maagd is gedwongen te baren, omdat de mensen iemand nodig hebben om te kruisigen.’

‘Maar de kerk wilde het dus niet hebben? Begrijp je niet dat sommige mensen het blasfemie vinden?’

‘Ik hoor wat ze zeggen, en ik ben het niet met hen eens.’

‘Deze schilderijen, is dat het werk van drie jaar?’

‘Nee, maar een gedeelte van het werk van drie jaar.’

‘Je schildert snel?’

‘Nee, maar wel altijd.’

‘Hoe is het om in Berlijn te schilderen?’

‘Ik sta binnen, in het atelier’, zei ze met een vluchtig glimlachje.

‘Maar je bent deel van de stad, krijgt impulsen en gaat om met mensen die iets in de kunst betekenen?’

‘Soms, maar dan schilder ik niet.’

De interviewer zocht wanhopig naar een opening.

‘Zoek je in je schilderijen naar iets nieuws?’

‘Nee, ik schilder alleen maar oude motieven.’

‘Met welke ideeën loop je op dit moment rond?’

‘Dat kan ik niet uitleggen.’

‘Ben je vaak in Noord-Noorwegen om inspiratie op te doen?’

‘Nee.’

‘Hoe kun je zonder de Noord-Noorse natuur leven?’

‘Heb je mijn schilderijen gezien?’

De interviewer deed snel een stapje terug.

‘Maar wortels zijn toch belangrijk?’

‘Zeker.’

‘Je bent daar niet bewust mee bezig?’

Ruts neusgaten openden zich maximaal.

‘Dat soort bewustzijn in je werk is iets voor politiemensen, politici en pedagogen. Mensen die moeten oppassen dat ze geen rampen veroorzaken.’

‘Sommigen denken dat het een bewuste keuze is dat je niet in Noorwegen werkt en tentoonstelt?’

‘Ik heb nu toch een tentoonstelling in Noorwegen.’

‘Maar dat heeft veel tijd gekost?’

‘Alles kost tijd.’

‘Wat interessant. De helft van je schilderijen is al verkocht?’

‘Ja.’

‘Zonder dat je daar bewust iets voor doet?’

‘Eerder concreet dan bewust. Ik schilder ze.’

‘Een aantal grote schilderijen is privé-eigendom. Is dat om officiële verkoopcijfers te ontlopen?’

Ze verplaatste haar gewicht naar haar rechtervoet en Gorm merkte dat de blik die ze de interviewer toewierp, verhardde.

‘Nee. Dat is omdat ze niet te koop zijn.’

‘Weet je waar je schilderijen terechtkomen?’

‘Niet waar ze terechtkomen, maar wel wie de eerste eigenaar is.’

Ze weet dat ik het schilderij van de dalmatiër heb, dacht Gorm.

‘Stoort het je dat mensen in je schilderijen investeren om er geld mee te verdienen?’ vroeg de journalist.

‘Dan zou ik ze niet meer moeten verkopen.’

‘En dat doe je niet. Dus je wil wel geld verdienen?’

‘Willen journalisten dat dan niet?’

‘Maar die verdienen niet zo veel als Rut Nesset’, grijnsde de journalist.

‘Ze schilderen vast ook niet zo goed.’

Er werd gelachen.

‘Er wordt gezegd dat je familieleden schildert. Dat de vliegende man met de kerktoren op de achtergrond je gestorven broer is?’

‘O.’

‘Dus dat ontken je niet, dat de zelfmoord van je broer je geïnspireerd heeft?’

‘Dat was geen zelfmoord, dat was moord.’

De man van de regie stak zijn hand omhoog.

‘Stop!’

De interviewer verstijfde. De camera stopte. Mensen keken een andere kant op, of naar het dichtstbijzijnde schilderij.

‘Zijn we klaar?’ vroeg Rut.

‘Nee, we beginnen opnieuw’, zei de regie vanaf de zijlijn en ze wilde dat ze zich weer opstelden.

‘Ik heb het koud’, zei Rut en ze liep naar de deuropening.

De mensen weken uiteen. De stilte was stoffelijk.

‘Dat was dan dat’, zei de regisseur, terwijl hij woedend naar de interviewer keek.

‘Wat doen we nu?’ vroeg die heel zachtjes, zonder iemand aan te kijken.

‘We laten de camera lopen.’

‘De schilderijen?’ vroeg de cameraman.

‘Schilderijen en mensen. Maakt niet uit, we moeten minstens drie en een halve minuut hebben. Begin maar!’

Gorm volgde haar naar de grote zaal. Hij zag nog net hoe ze langs de galeriehouder liep, op weg naar het kantoortje.

De tv-mensen vermanden zich en verzamelden beelden.

Enkele journalisten probeerden het kantoortje binnen te dringen. Een man probeerde hen tegen te houden, maar gaf het op. Ze mochten erdoor. Dat gaf meer journalisten moed. Zij liepen ook het kantoor binnen.

De stemming was als verlamd geweest, nu brak er een luid gefluister los. Iedereen leek iets te zeggen te hebben. Niet over kunst of over wat er was gebeurd. Nee, over kleine, persoonlijke dingen die hen inderhaast te binnen schoten. Wanneer ze elkaar voor het laatst hadden gezien, bijvoorbeeld. Of een gemeenschappelijke bekende die ziek was geworden.

De tijd verstreek, en sommigen begaven zich naar de uitgang.

Toen vloog de deur van het kantoortje zo hard open dat hij tegen de muur knalde. Rut kwam naar buiten gestevend met een gouden poncho over haar arm. Een opgemaakte, goedgeklede dame volgde haar op de hielen. Daarachter kwam de man die Rut had geïntroduceerd. Zijn pogingen om zich waardig te bewegen hadden iets merkwaardigs. In de deuropening stonden een woedende fotograaf en een journalist met een kletsnat gezicht en overhemd.

De vrouw praatte veel te luid, hoewel ze haar best deed om te fluisteren. Ze pakte Ruts schouder beet en herinnerde haar aan het interview.

‘Nee’, zei Rut en ze liep gewoon door.

De vrouw pakte haar arm, probeerde het nog een keer.

‘Maar de tv dan? Het journaal en …’

De mensen zogen het ogenblik in zich op. Een schandaal? In ieder geval iets wat erop leek.

‘Verdomme!’ hoorde hij Rut zeggen, terwijl ze zich met een snelle beweging in haar poncho verborg. Toen was ze alleen nog maar een fladderende lap wol op de vlucht.

De goedgeklede dame keek met een ontstelde, witte glimlach om zich heen en zei dat ze toch vooral genoeg champagne moesten drinken.

Toen Gorm de straat bereikte, was Rut verdwenen. Spoorloos. Hij liep een rondje door de straten in de buurt en had het gevoel dat ze voortdurend naar hem staarde. Twee wanhopige, donkere ogen. Had ze hem gezien?

Nee, besloot hij. Ze had het te druk gehad met wegkomen. Dit werd niet de zevende ontmoeting waarvan hij had gedroomd.

Het was gaan sneeuwen. Hard. Hij liep terug naar de galerie. Daar waren vrijwel geen mensen meer. Nadat hij de schilderijen nogmaals had bestudeerd, besloot hij het schilderij van de vrouw die op het water liep te kopen.

‘Dat is privé-bezit’, zei de dame beminnelijk toen hij zich tot haar wendde.

‘Dat weet ik. Kan ik het adres krijgen? Telefoonnummer? Dan kan ik zelf contact opnemen.’

De man die Rut had geïntroduceerd, kwam naar hen toe.

‘Helaas. Alle contacten lopen via ons.’

‘Kunnen jullie doorgeven dat ik graag over het schilderij wil onderhandelen?’ vroeg Gorm zo kalm mogelijk.

De man knikte. Gorm stak hem zijn kaartje toe.

‘Ik logeer tot morgen in het Grand. Daar kan ze een berichtje achterlaten, mocht ze mij niet kunnen bereiken.’

Ze knikten synchroon en beleefd, en de vrouw nam het kaartje aan.

*

Het sneeuwde nog harder. Hij stapte een café met een belachelijk interieur en hysterische muziek binnen. Hij at een laffe gravlaks met puree van half rauwe aardappelen.

Daarna ging hij naar het hotel en trok zijn natte schoenen uit. Elke keer dat hij aan het woord telefoon dacht, meende hij gerinkel te horen. En elke keer stond de telefoon daar even geluidloos.

Later, toen hij besefte dat hij al het bier uit de minibar had opgedronken, zei hij tegen zichzelf dat ze niet zou bellen. Hij ging volledig gekleed op bed liggen en staarde naar de kroonluchter terwijl hij constateerde dat zijn tenen onaangenaam koud waren.

Na een poosje haalde hij een flesje mineraalwater. Van alle drankjes was mineraalwater toch wel het smerigst, dacht hij.

Toen kreeg hij een idee. Hij vond briefpapier van het hotel en schreef: ‘Lieve Rut, de dalmatiër en ik moeten je zien. Bovendien wil ik de vrouw die op het water loopt graag hebben. Ik blijf tot morgen in het hotel. Maar je kunt mij altijd via mijn kantoor bereiken. Gorm.’

Hij schreef haar naam op de envelop, met het adres van de galerie. Hij stopte zijn visitekaartje erin en plakte hem dicht.

Nu kan ze niet meer zeggen dat ze niet weet wat ze aan me heeft, dacht hij. Hij zette het journaal op. Hij begreep niet waar het nieuws over ging, maar helemaal aan het einde was er een korte reportage over de tentoonstelling. Hij voelde zijn hart bonzen.

Ruts krijtwitte gezicht vulde het hele scherm. Haar mond trilde lichtjes. Haar cupidoboog was duidelijk zichtbaar en vlakbij. Haar wenkbrauwen, donker en vol, met een diepe rimpel ertussen. Volle wimpers, de puntjes een beetje aan elkaar geplakt. Ze had kleine, bleke sproeten op haar markante neus.

Hij probeerde het beeld in zich op te slaan. Het stugge, rode haar. De pezen in haar hals. De vooruitgestoken kin. Maar vooral haar ogen. Donker, wijdopen en naakt. Hij boog zich naar voren en hield zijn adem in.

Het interview was kort. Ze zonden alleen maar het begin uit, voordat de situatie gespannen werd. De opnamen van de schilderijen waren goed, voorzover hij dat kon beoordelen. Daar moest ze toch tevreden over kunnen zijn? Maar ze hadden wraak genomen door haar gezicht in nietsverhullende close-ups te tonen.

Pas nu hij haar ogen op de televisie zag, begreep hij ten volle de ingehouden, bodemloze vertwijfeling die erachter lag.

Waarschijnlijk was het toen ze daar stond tot haar doorgedrongen, dacht hij. Dat het helemaal verkeerd was. Ze had hun niets van zichzelf moeten geven. Alleen haar schilderijen. Meer niet.

Hij belde naar de receptie en vroeg of er berichten voor hem waren. Een verbaasde receptionist deelde hem mee dat ze alle binnenkomende berichten meteen aan hem zouden doorgeven. Tot nu toe was er niets gekomen.

Hij keek naar een film over twee families die elkaar uitroeiden in Rome, maar slaagde er niet in te ontdekken wie de hoofdpersoon was. Iedereen was erg kwaad en schreeuwde doorlopend. Hij kreeg hoofdpijn, toch keek hij de film helemaal uit. Geen van de mannen overleefde het.

Toen hij eindelijk in slaap viel, was dat met onrustige dromen. Een maffioso met een pistool dat in een Nikon-camera was ingebouwd, achtervolgde hem op een verlaten strand, waar de zee zich had teruggetrokken. De man zat achter het schilderij van de dalmatiër aan. Dat was zo klein dat Gorm het in zijn jaszak had.

Hij werd een paar maal wakker. Elke keer dacht hij dat hij de nachtmerrie kwijt was. Maar die kwam steeds weer terug. Het enige detail dat hij zich herinnerde, naast zijn angst, was dat de maffioso hem overmeesterde en het schilderij te pakken kreeg. Toen zwol het op tot ware grootte. De witte hond met de donkere vlekken sprong uit het schilderij op hem af en staarde hem aan met Ruts ogen.

Toch moest hij tot rust gekomen zijn, want hij werd pas na negenen wakker.

Als stamgast kreeg hij de krant op zijn ontbijtblad. Er stond een foto van haar op de voorpagina. ‘Ontvluchtte haar eigen tentoonstelling’.

In de krant vond Gorm nog meer foto’s en meer tekst. Tijdens het lezen werd hij overvallen door een acute misselijkheid. Hij vouwde de krant haastig dicht en liep naar de badkamer.

Veel, veel later belde hij naar de receptie en liet hen de belangrijkste kranten naar boven brengen. Hij kon maar beter door de zure appel heen bijten.

Zoals hij al gevreesd had, waren de andere kranten nog erger. ‘Schandaal!’ en ‘In oorlogsstemming’. Eentje schreef dat ze witte wijn in het gezicht van een journalist had gegooid die een paar woorden met haar probeerde te wisselen en dat ze naar de camera van de fotograaf geslagen had, zodat die op de grond was gevallen. Een grote foto liet Ruts gebaar met het glas naar een diffuus manspersoon zien. De wijn was een golvende, mistige streep.

Toen Gorm alles had gelezen, schaamde hij zich. Niet voor haar, maar voor zichzelf. Dat hij in de krant over haar zat te lezen. Dat duizenden mensen datzelfde deden. Zonder enig besef van hoe het echt was geweest. Hij schaamde zich omdat mensen voortdurend zulke dingen lazen. Omdat ze er op de een of andere manier niet zonder konden.

Als je door wat je was of wat je gedaan had zichtbaar werd, dan was je openbaar bezit. Iedereen had het zonneklare recht om je tot de grond toe af te branden. En ook al verdedigde je je, zoals Rut had gedaan, je kon nooit winnen.

Plotseling zag hij in zijn fantasie een scène voor zich: de opening van het nieuwe pand van Grande. De voltallige directie, alle werknemers en een grote groep toevallige klanten hebben hun opwachting gemaakt en een journalist stelt hem de volgende vraag: ‘Klopt het dat je jarenlang een verhouding hebt gehad met de minnares van je vader?’

Het onbehagen werd uitermate fysiek. Hij nam de kranten die over het bed verspreid lagen even in ogenschouw. Toen ging hij tot de aanval over. Hij verfrommelde ze een voor een en propte ze in de prullenbak. Toen hij klaar was, zette hij de hele ellende op de gang en deed de deur op slot. Daarna pakte hij de telefoon en draaide het nummer van de galerie.

De vrouw nam op.

‘Mijn naam is Nesset, ik ben Rut Nessets broer. Ik moet met haar praten. Vooral nu ik de krant van vandaag heb gelezen. Het is belangrijk.’

‘Ze is er niet.’

‘Ik ben helaas mijn adresboekje kwijt en kan me haar adres en telefoonnummer niet herinneren. Is het mogelijk dat … Kun jij me helpen? Het is belangrijk’, herhaalde hij.

Het was even stil. Hij hoorde haar met iemand praten.

‘We hebben haar telefoonnummer niet. Het spijt me.’

‘Maar haar adres dan?’

Stilte. Argwanende stilte.

‘Je bent haar broer?’

‘Ja, ik was helaas te laat voor de opening. Mijn vlucht was afgelast. Ik ben wanhopig. Snap je?’

Nieuw gemompel.

‘Ze woont in de Inkognitogate.’

‘Waar?’ vroeg hij kalm, terwijl de hotelpen beefde.

Hij noteerde het nummer en bedankte oprecht.

*

Het huis was een oude villa van drie verdiepingen, met een torentje. Een kleine voortuin, een haag en besneeuwde bomen. Er brandde licht achter alle ramen die op straat uitkeken, maar op de begane grond slechts spaarzaam. Hij drukte op de bovenste bel, waar ‘R. Nesset’ op stond.

Hij wachtte en concentreerde zich, had de eerste woorden al op zijn lippen. Maar er gebeurde niets. Alles was stil binnen. Hij belde nogmaals aan. Geen reactie. Belde voor de derde keer. Wachtte. Belde aan bij de buren op de begane grond en wachtte weer. Liep de trap af, naar de voortuin.

De sneeuw viel met bakken uit de hemel. Hij legde zijn hoofd in zijn nek en probeerde door de ramen naar binnen te kijken. De sneeuwvlokken vlijden zich op zijn gezicht en smolten. Behalve op zijn brillenglazen. Na een paar tellen zag hij niets meer.

Er moest toch iemand thuis zijn. Hij poetste zijn bril met een niet geheel schone zakdoek en liep achteruit tot aan het gietijzeren hek om beter naar binnen te kunnen kijken. Dat hielp niet veel. Hij stak de straat over om verder in de kamers te kunnen kijken. Alleen maar licht en grote schilderijen op de eerste verdieping. Geen mensen. Nergens een hoofd met rood haar.

Gorm werd kwaad. Intens en geluidloos kwaad. Hij liep de trap weer op en belde een paar maal aan. Na zulke afschuwelijke krantenkoppen moest ze wel thuis zijn! Hij keek op zijn horloge en dwong zichzelf met tussenpozen van drie minuten aan te bellen.

Na vijf keer gaf hij het op en stak zijn verkleumde vingers in zijn jaszak. Daarin zat de brief die hij bij de galerie had willen afgeven. In de deur zat een gleuf met een messing klep. Het volgende moment lag de brief binnen. Hij kon hem nog net zien toen hij zich bukte en naar binnen loerde. Hij liet de messing klep weer dichtvallen.

Op straat sloeg hij zijn kraag op en besefte dat ze waarschijnlijk het eerste het beste vliegtuig naar Berlijn had genomen, of naar New York, wist hij veel.

Hij sjokte langs overdadige gevels, besneeuwde bomen en torentjes met spitsen. Woedend dacht hij dat hij net zo goed iemand had kunnen zijn die boodschappen, de post of kranten bezorgde. Had het gratis kunnen doen, want hij liep toch een vaste route langs Ruts huis in de Inkognitogate.

Hij sloeg een zijstraat in naar de Bogstadvei en bleef voor een etalage vol kaarsen staan. Grote en kleine kaarsen, dikke en dunne. Servetten, kaarsmanchetten en kandelaars.

Fakkels! dacht hij.

*

De schemering was blauw en het sneeuwde nog steeds. Hij loerde door de brievenbus. Hij lag er nog. De brief. Niemand deed open toen hij aanbelde. Hij staarde naar het plaatje dat aangaf dat dit huis door Securitas werd bewaakt.

Hij liep naar de voortuin en verdeelde de fakkels. Hij had het hele magazijn opgekocht. Vier grote plastic zakken vol. Hij begon ze aan te steken. Af en toe rechtte hij zijn rug en bekeek het resultaat. Niet lang, een paar seconden maar.

Sommige voorbijgangers keken. Enkelen bleven staan en keken glimlachend naar hem, over de heg heen.

Hij raakte door zijn lucifers heen en stak de rest aan met fakkels die al aangestoken waren. Hij brandde zich. Bij elke fakkel keek hij op om te zien of er iemand voor het raam verscheen. Er kwam niemand.

Toen hij klaar was, bleef hij onder een hoge sierheester met zware sneeuwtakken staan. Daarna liep hij de stenen trap op en belde weer aan. Zonder resultaat.

De vlammen dansten. Ze moest toch zien hoe mooi het was?

Zakenman Gorm Grande deed dingen die hij nooit eerder had gedaan. Vanwege haar gedroeg hij zich als een klein, verlangend jongetje. Ze moest het toch zien!

Hij bedacht een laatste poging. Met de ogen van de dalmatiër in gedachten, zette hij de fakkels in een bepaald patroon neer.

Een vliegtuig trok een geelwitte streep, die slechts in stippen zichtbaar was door het wolkendek.

Nu zitten ze daarboven naar beneden te kijken, dacht hij. Ze zien dat ik geprobeerd heb een gloeiend oog te maken in Ruts voortuin.

De deur van de naburige villa ging open. Er verscheen schuifelend een oude, klauwachtige gedaante op het deftige bordes, op geruite pantoffels. Ze beval hem met beschaafde, maar opgewonden stem alle fakkels te doven. Anders belde ze de politie.

‘Er kan brand van komen!’ zei ze.

Gorm doofde de fakkels niet, maar hij besefte dat hij te laf was om zich te laten arresteren. Dus deed hij alsof hij haar niet hoorde, stopte zijn handen in zijn zakken en liep weg.

Terwijl hij met grote passen over het trottoir liep, werd hij overmand door een ondraaglijke teleurstelling. Een verdriet dat overging in razernij. Hij zag het Securitas-plaatje op de deur voor zich. Ze was daarbinnen, maar deed niet open. Waarom niet?

Ik kan toch niet zomaar weggaan zonder het te weten. Ik móét naar binnen! dacht hij en hij bleef abrupt staan.

2

Rut kon zich haar eigen geboorte uiteraard niet herinneren.

Ze griezelde als ze er alleen al aan dacht. Het was het walgelijkste wat ze zich kon voorstellen. Geboren te worden. Schande en smeerboel, Gods straf en mondje dicht. Bloederige, besmeurde doeken.

Ze had graag in de ooievaar geloofd. Ze kon zich niet herinneren dat ze daar ooit de kans toe had gehad. De wanden waren te dun en tussen de vloerplanken zaten zelfs spleten.

Toch was het ergste dat zij het eerst was gekomen. Dat Jørgen had moeten wachten. Het was haar schuld dat Jørgen zo geworden was. Dat had ze haar hele jeugd moeten horen. Eerst wilden ze geen van beiden komen, toen had zij voorgedrongen.

Nadat ze had leren lezen, had ze heel even gedacht dat er enkele uitverkorenen waren die schone geboortes hadden. Dat leek zo in de boeken. Daar kwamen de kindertjes een voor een en ze werden meteen in kant gewikkeld. Schoon en geruisloos, om aan God te worden voorgesteld. Maar dat was in de boeken. Daar had noch de heldin, noch iemand anders een onderlichaam.

De Prediker en haar moeder hadden verschrikkelijke onderlichamen. Dat wist iedereen, ook al praatte niemand erover.

Wanneer ze haar kleurdoos opendeed en de rode kleur zag, moest ze er vaak aan denken dat zij zich voor Jørgens hoofd had gedrongen en dat het daarom kapot was gegaan. Niet vanbuiten, want vanbuiten was Jørgens hoofd veel mooier dan het hare. Maar vanbinnen. Ze zag alle leidingen en aderen voor zich die kapot waren gedrukt. Het was waarschijnlijk allemaal één rode brij geweest. Soms deed het haar aan de miskramen van haar moeder denken. Alle miskramen waren rood, en zo’n schande dat je er niet over kon praten. Maar je vergat ze na een poosje, tot de volgende keer. Jørgen kon je niet vergeten.

In het diepste geheim tekende ze Jørgens geboorte. Voordat ze eraan begon, had ze het gevoel dat zij de enige op aarde was die dat kon doen. Maar het werd niet zoals ze zou willen. Ze wilde het mooi maken, zodat je het kon begrijpen. Dacht dat het zó zou worden dat ze het aan haar grootmoeder kon laten zien. Maar het werd alleen maar rood en zwart. En boos, als het ware. Ze probeerde het steeds weer, maar het lukte niet.

Uiteindelijk verfrommelde ze de tekeningen en stopte ze in de zwarte kachel in de keuken. Toch voelde ze altijd een vreemde spanning wanneer ze in de kleurdoos keek. Alsof alle hoofden, alle gedachten en dingen, ja, de hele wereld, in de vettige geur van waskrijt verborgen lagen.

De waterverfkleuren kon je in oneindige variaties mengen. De kleur die ze op dat moment maakte was uniek, geschapen door haar, Rut. Ze verlangde vaak naar de kleuren. Nog voordat ze haar kleurdoos openmaakte, of de verfdoos met de ronde koekjes, elk op zijn eigen plaats, rook ze de geur. Niet alleen als een vleugje in haar neusgaten, maar als een aparte smaak in haar mondholte.

Rut zat in een ouderwetse schoolbank die uit één stuk boomwortel leek te zijn gekapt. Hij bood plaats aan twee kinderen en had een klep die je kon optillen. Bovenaan, voor de klep, was de bank vlak. Daar waren twee uithollingen voor inktpotjes en twee voor pennen. Verder was de klep schuin en kon je er met geen mogelijkheid iets op leggen, afgezien van velletjes papier en boeken die niet te glad waren. Alles wat niet in de kleine uithollingen paste, viel, rolde of hobbelde van de klep. Pennenhouders, ballen, bolletjes touw, knikkers, kleurkrijtjes.

Ze voelde haar huid tintelen en begon te zweten toen het kleurkrijtje viel. Eerst het rollende geluid. Daarna de nare krak toen het de grond raakte.

Ze keek naar beneden, daar lag het rode krijtje. Gebroken.

Ze moest bijna huilen en hoopte dat niemand het zag. Wie huilde, had verloren. Ze liet Jørgen haar helpen een leesboek onder de klep te leggen. Zo was hij iets vlakker. Daarna trokken ze hun schouders op tot onder hun oren en begonnen te tekenen. Maar ze moest voortdurend aan het gebroken krijtje denken.

Jørgen zuchtte ontevreden omdat de lessenaar nu zo hoog was. Maar niemand verlangde van hem dat hij iets deed. Hij was er omdat Rut er was, en hij begreep dat hij stil moest zitten.

Ella keek naar hen vanuit de lessenaar ernaast. Haar krijtjes vielen voortdurend op de grond, maar dat kon haar niets schelen. Voor Ella maakte het niet uit, zij was enig kind.

Vroeger hadden ze vierkante krijtjes gehad. Die bleven meestal wel op de schuine klep liggen. Maar deze waren niet te vertrouwen.

Toen de meester langsliep, vroeg ze waarom de kleppen van de lessenaars zo onhandig waren. Hij keek naar het krijtje en schudde zijn hoofd. Maar hij was niet boos, want hij glimlachte toen hij zei dat hij het niet wist.

Dus was Rut nog even ver. Ze vond het raar dat hij dat niet eens wist, hij was toch de meester.

Ze vroeg hem of ze een stukje pleister mocht dat hij altijd in de kast had. Ze lapte het rode krijtje zo goed en zo kwaad als het ging op. Maar het sleet snel af en de pleister kwam in de weg te zitten. Dat kwam omdat veel van wat ze wilde tekenen rood moest zijn.

Ella vond dat ze Jørgens krijt wel kon nemen. Op zo’n dom voorstel gaf Rut niet eens antwoord. Alsof iemand iets van Jørgen kon afpakken. Ella stelde voor dat Rut de zee en de hemel zou tekenen, om rood uit te sparen.

Rut probeerde het, maar het ging moeizaam, al wist ze niet precies waarom.

‘Teken een neger’, zei Ella.

Rut tekende negergezichten met gouden ringen in de oren en een oranje mond, net als op de zwartepietenkaart. Maar ze hadden niets. Waren slechts een in de plaats van.

Uiteindelijk ruilde ze haar groene krijtje tegen Ella’s rode, dat nog heel was. Maar Ella kreeg spijt en wilde het terug hebben. Toen Rut weigerde, begon ze te huilen.

De meester twijfelde eerst, werd toen boos. Hij zei dat het verboden was om krijtjes te ruilen. Het krijt was eigendom van de school.

Rut legde alle krijtjes in het versleten doosje en liep naar de katheder, maakte een buiging en gaf de meester het schooleigendom. Hij wilde het niet hebben en vroeg haar op te houden met mokken om niets. Aangezien niet zij, maar Ella had zitten mokken, kon Rut verder niets meer doen.

In het speelkwartier overwoog ze Ella in de plee op te sluiten zonder dat iemand het zag. Maar Ella ging niet naar de plee. Dus trapte Rut maar op haar tenen toen ze in de rij gingen staan. Ella huilde en zei dat haar voet kapot was.

Rut moest haar excuses aanbieden. Maar ze kruiste twee vingers en deed haar ogen dicht, dus telde het niet.

Vanaf die dag vergaarde Rut alle muntjes die ze maar te pakken kon krijgen, om te sparen voor kleurkrijt dat geen schooleigendom was. Ze besefte dat dit iets was waarvoor je volgens de Prediker in de hel kwam. Maar dat leek nog zo ver weg, dus deed ze het toch.

In mannenbroeken leken altijd muntjes te zitten. En natuurlijk in het blik boven het fornuis. Oom Aron trok altijd zijn broek uit wanneer hij ’s zondags een middagdutje deed, omdat tante zo zuinig was op zijn zondagse broek. Hij slofte een paar rondjes in zijn lange witte onderbroek door de keuken om zijn krant en bril te vinden. Dan liet hij zich op de bank vallen en snurkte zonder een woord gelezen te hebben.

Ondertussen hing zijn broek keurig over de stoel bij de kachel. Ze moest ervoor zorgen dat ze even alleen met de broek was. Ze bood aan degene te zijn die door haar ooms haar kroelde tot hij in slaap viel. De mensen vonden dat je daar kinderen voor had.

Een paar zondagen had Rut geen gelegenheid om alleen met de broek te zijn, omdat het regende en er steeds een van de kinderen in de buurt was. Toen liep ze veel geld mis.

De Prediker deed middagdutjes met zijn broek aan, want hij kreeg niet op zijn kop. Je kon iemand die het licht had gezien niet op zijn kop geven. En hij liet nooit muntjes rondslingeren. Rut zag voor zich hoe hij zijn muntjes hoedde als zijn schaapjes.

Het blik was van haar moeder, voor noodgevallen. Dat geld kon ze natuurlijk niet pakken. En ook geen muntjes uit portemonnees die ergens lagen. Dat was diefstal. En voor diefstal kwam je niet alleen in de hel, je kon in het jongenstehuis komen.

Rut besloot dat wat zij deed een collecte was of zoiets, want het ging immers nooit om papiergeld.

Tante Rutta bewaarde haar melkgeld in een pruimtabaksdoosje in het raamkozijn. Maar daar kon ze niets uit pakken, want ze telde het geld elke week nauwkeurig na.

En dan had je de collectelijsten voor de zending. Ella ging met zulke lijsten rond, maar Rut hield er niet van langs de deuren te lopen. Mensen waren zo onberekenbaar. Je kon maar beter op afstand blijven. Maar als het om glimmende tien-øremuntjes ging, ja, en soms zelfs muntjes van vijftig øre, dan kon je wel dichterbij komen.

De kinderen prikten een gat in de lijst voor elke tien øre die ze kregen. Dat gat was een kwitantie. Een doorboorde lijst betekende vijf kronen voor de zending. Ze gebruikten er een stopnaald voor. Rut bedacht dat ze best een naainaald kon gebruiken, omdat ze misschien zo snel geen stopnaald kon vinden. Dat zou bijna onzichtbare gaatjes geven.

Dus ging ze naar de volgende bijeenkomst. Ze zongen en kregen zoete broodjes en waterige chocolademelk. Toen de leidster de lijsten en het geld inzamelde en vroeg of er nieuwe, ijverige hulpjes van God waren, stak Rut aarzelend haar hand op.

En toen zat ze ermiddenin. Liep langs de huizen, langs de vissersverblijven, overal. Eigenlijk moesten de volwassenen zelf een gaatje prikken als ze iets gegeven hadden, maar die waren daar niet zo precies in. Sommige gierigaards gaven niet meer dan een paar tien-øremuntjes, en dan had het als het ware geen zin hen ook daar nog mee lastig te vallen. Rut legde de lijsten bovendien in de pers tussen twee delen van de Vraagbaak voor het gezin, zodat je bijna niet kon zien dat er al gaatjes in zaten.

Het ging het gemakkelijkst bij mensen die brillen droegen. Vaak hadden ze geen zin om hun bril te gaan zoeken en lieten haar gewoon op de trap staan en zelf prikken, vliegensvlug.

Binnen een paar dagen had ze twee kronen en twintig øre voor zichzelf ingezameld. Toch kreeg ze een complimentje van de Leidster omdat ze vijf kronen voor de zending had opgehaald. Ze knielden en dankten God voor al het geld. Rut bedankte extra innig. Uiteraard.

Toen ze het zoete broodje met de ene rozijn at dat aan je verhemelte bleef plakken, zei de Leidster dat het geld naar de zieke en hongerige kindertjes in Afrika zou gaan.

Ella vroeg of dat negers waren. De Leidster zei dat dat inderdaad zo was, maar dat ze toch mensen van Gods genade waren.

Ella vertelde dat Rut zo mooi negers kon tekenen dat je niet wist wat je zag. Dat wilde de Leidster erg graag zien. Ze droeg haar op voor de volgende keer een neger te tekenen. Rut moest wel knikken. Het had geen zin ertegen in te gaan.

De dag dat de scholekster terugkwam en rondbanjerde met zijn dwaze, zinloze gekrijs, had Rut zes kronen en tien øre ingezameld. Maar ze wist niet wat een doos kleurkrijtjes kostte. Ze moest naar het Vasteland om daarachter te komen.

Ze dacht er vaak over na dat ze iemand zou moeten hebben. Iemand met wie ze over alles kon praten, iemand die niet vond dat wat ze zei schandalig of raar was. Ze zou dan allerlei dingen willen vragen. Ja, want Jørgen iets vragen had geen zin, hij werd alleen maar verdrietig omdat hij niets wist.

Het was niet erg als hij niet op stel en sprong antwoord kon geven. Als ze maar iemand had aan wie ze alles kon vertellen. Iemand als haar grootmoeder, bijvoorbeeld.

Het probleem met grootmoeder was dat Rut iemand nodig had die niet vond dat haar collecte diefstal was en die niet vroeg hoe ze aan anderen, de Prediker bijvoorbeeld, dacht uit te leggen hoe ze zulke dure krijtjes had kunnen kopen.

Die iemand moest sterker zijn dan zij, want dat kon ze nodig hebben. Maar zij zou net zo hard haar best doen. Ze zag voor zich hoe hij zou voorstellen dat ze nog wat meer spaarde, zodat ze ook nog een verfdoos kon kopen. Dan konden ze samen boven op zolder zitten tekenen. Ze had een boel kartonnen dozen die je open kon vouwen. Daar kon je schilderijen van maken.

Af en toe zou hij alleen maar stil zitten nadenken, terwijl Rut tekende. En daarna zou hij misschien zeggen: ‘Jeminee, wat is dat mooi geworden!’ Of: ‘Dat zou niemand anders hier gemaakt kunnen hebben! Alleen jij.’

Maar zulke mensen bestonden niet, tenzij ze ze verzon.

Af en toe probeerde ze Jørgen die iemand te laten zijn. Het probleem was alleen dat Jørgen altijd en in alles zichzelf was. Hij struinde rond, hakte zijn houtspaanders, haalde zijn neus op en vroeg. Af en toe was hij zo stil dat ze dacht dat hij er niet was. Maar Rut wist dat hij was, waar zij was.

Hij begreep niet altijd alles wat ze hem uitlegde. Toch eiste ze dat hij antwoord gaf als ze hem iets vroeg. Soms werd hij wanhopig als hij geen antwoord kon geven. Als Jørgen huilde, voelde Rut dat in haar hele lichaam. Dan was het alsof ze zelf huilde.

Vaak keek hij haar alleen maar aan. Alsof hij dacht aan wat de mensen over hem zeiden. Dat hij een zielige gek was.

Op de dag dat Rut negenentwintig kronen en zeventig øre voor zichzelf had ingezameld, was het plotseling afgelopen. Toen ze op bij de bijeenkomst aankwamen, ontving een vreemde dame hen in het portaal. De Leidster was ’s avonds naar bed gegaan om te slapen, en nu was ze dood!

De kinderen zetten grote ogen op, legden het geld op de plank van de melkontromer en slopen naar buiten.

Rut kwam achteraan in de rij, omdat zij het kleinst was. Dat was de wet. Dus was zij nog niet in de hal toen de grote kinderen alweer naar buiten kwamen. Het rook tot ver op de trap naar zure melkontromer en dode Leidster.

Toen ze wegliepen, vroeg Ella of zij geen geld had ingezameld. Voor ze het wist had ze gezegd dat ze het geld vergeten had. Op weg naar huis huilde Ella een beetje vanwege de Leidster. Want dat hoorde immers. Maar Rut kon het niet. Ze had vijf kronen in haar zak.

De volgende dag leek ze alles vergeten te zijn, en Ella vroeg niet of ze het geld gebracht had. Dat was vreemd, want Ella was zo iemand die vroeg wat de anderen hadden gedaan. Zelf deed ze niets. Dat zou wel het verschil tussen mensen zijn. Wie iets deed was altijd het ergst.

Zaterdagmiddag las de Prediker hardop voor uit de Lofotposten dat Bergljot Anker overleden was. Hij vouwde zijn handen en sloot zijn ogen terwijl hij een gebed mompelde dat hij afsloot met een klaaglijk ‘amen’.

Rut had niet geweten dat de Leidster zo heette. Haar moeder vertelde dat. Het klonk vreemd. Bergljot Anker? Rut moest vragen waarom ze de doden in de krant van hun titels beroofden. De Prediker vertelde dat de Leidster alleen maar een bijnaam was die de goddelozen haar gegeven hadden omdat ze in haar goedheid geld inzamelde voor de zending.

Rut had nooit gemerkt dat de Leidster niet een echte leidster was. En ze wilde niet zonder meer accepteren dat alle kinderen die haar de Leidster noemden, goddeloos waren. Maar dat zei ze niet.

Sinds de dag dat Rut oom Aron het werkelijke verhaal had horen vertellen over de schipbreuk die de Prediker tijdens de oorlog had geleden, begreep ze dat vaders niet altijd de waarheid spraken, al waren ze honderd keer Prediker.

‘De moffen schoten. We werden getorpedeerd’, had de Prediker gezegd.

Maar haar oom vertelde levendig over een scheer en schudde zijn hoofd toen Rut de Duitsers noemde.

Om de een of andere reden wist ze dat haar ooms verhaal het juiste was. Want als een boot op de rotsen liep, had je geen Duitsers meer nodig om er een gat in te schieten.

*

De zondag nadat ze in de Lofotposten over de Leidster hadden gelezen, stond Rut op de heuveltop achter het huis aan het woord kiespijn te denken. Meteen voelde ze dat het enorm pijn deed. Toen ze haar vinger in haar mond stak, kon ze de kies aanwijzen waar het om ging. Absoluut.

Ze holde naar huis en haakte de scheerspiegel van de Prediker van de muur. De kies lichtte wit op in het rode mondduister. Een doodnormale, knobbelige, keiharde kies. Maar hij deed pijn. Vreselijk. Hij hakte in haar hoofd, rommelde en kwetterde. Iets over de Leidster. Dat de Leidster dood was, en wiens schuld was dat? Het geld? Had ze haar vingers gekruist toen ze tegen Ella zei dat ze het vergeten had? En was ze zo kinderachtig dat ze dacht dat dat tegen het ergste hielp? Dacht ze dat dit een gewone kiespijn was?

Haar moeder, Eli en Brit konden niets ontdekken. De Prediker ook niet. Maar hij schold haar moeder uit naam van God uit omdat ze Rut stroop bij het eten gaf.

‘Jij geeft die kinderen suikertroep en stroop. Weet je wel wat suiker kost? Een armzalige kilo suiker? Ze is klein en koppig, maar haar tanden zijn zo rot dat ze er al voor haar belijdenis uitvallen! En nu krijgen we er nog meer bij. Alleen Onze-Lieve-Heer weet hoe dit moet aflopen’, jammerde hij.

De Prediker had iets heiligs als hij op tafel sloeg en vertwijfeld was. Dat kwam waarschijnlijk door zijn zwarte krullen en de bliksem in zijn donkere ogen. Maar Rut deed alsof ze niet luisterde. Net als haar moeder, al konden ze aan háár zien dat ze op het punt stond hem van repliek te dienen. Dat kwam niet door wát de Prediker zei, maar door de heilige manier waarop.

Voordat haar moeder hem van repliek diende, probeerde ze altijd na te denken. En als ze zo nadacht, trok ze haar gezicht helemaal scheef. Haar moeder kon op twee manieren reageren als de Prediker zijn gezin de les las. Of ze dacht na, en dan zei ze niets. Of ze schold terug. Rut wist niet wat erger was.

In beide gevallen leek het zinloos. Veel te laat, als het ware. De Prediker liep gewoon weg. Maar pas nadat hij Gods vrede over dit huis des toorns had afgesmeekt. Zo liet hij hen dan achter. Vooral Jørgen, haar moeder en zij. Eli en Brit waren niet in het huis des toorns, als ze niet hoefden.

Rut dacht vaak dat Villy, die het oudst was en al volwassen, aan hun kant zou hebben gestaan, tegen de Prediker, als hij niet naar zee was gegaan. Maar ze wist niet zo goed of dat meer of minder ruzie zou hebben opgeleverd.

Deze keer schold haar moeder niet terug. Ze ging zitten grienen. Jørgen ging naast haar zitten en aaide over haar uitgegroeide permanentje. Haar kapsel werd er helemaal plat van. Rut kon het niet aanzien. Evenmin als Brit en Eli. Toen de Prediker eindelijk naar buiten liep, was het gezicht van hun moeder gezwollen en rood.

Nadat ze die avond naar zolder waren gegaan om te slapen, fluisterden Eli en Brit met elkaar over wat hun moeder aan het huilen had gemaakt. Het feit dat de Prediker zei dat er nog meer zouden komen. En dat dat te duur was.

Dat laatste deed de kiespijn verdwijnen.