Barbara Voors

Zusje van me

Uit het Zweeds vertaald door Janny Middelbeek-Oortgiesen

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Oorspronkelijke titel Syster min, verschenen bij Gedins Förlag, Stockholm 1997

Oorspronkelijke tekst © Barbara Voors, 1997

Published by agreement with Nordin Agency, Stockholm, Sweden

Eerste Nederlandse uitgave © Janny Middelbeek-Oortgiesen en De Geus bv, Breda 1999

Deze editie © De Geus bv, Breda 2012

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Michael Jaeger

isbn 978 90 445 2245 7

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de drieëndertigste druk, 2012

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Dit boek draag ik op aan mijn dochter Alice

en aan mijn nichtje Vera, die zich al in de moeilijke kunst

bekwamen hun tanden te laten zien

respectievelijk hun tanden op elkaar te bijten.

Nogmaals: heel veel dank aan mijn vrienden en familie in Stockholm, Londen en Nederland voor hun hulp en goede adviezen. Mijn dank gaat ook uit naar Henrik Westander van Svenska Freds- och Skiljedomsföreningen[1] en rechercheur Lars Richter van de politie in Stockholm voor hun hulp, die van onschatbare waarde is geweest. Dank ook aan mijn uitgeverij: aan Lotta Aquilonius die weer zo’n goede redactie heeft gevoerd en Per Gedin die mij opnieuw zo heeft aangemoedigd. Maar vooral dank aan André; zonder zijn onwankelbare vertrouwen in mijn kunnen zou ik waarschijnlijk ergens gestrand zijn tussen uitputting en zelfoverschatting, in mijn pogingen dit boek af te ronden dat me zo veel jaren van wandelen heeft gekost, voordat het vond dat het klaar was.

[1] Een onafhankelijk orgaan dat ongewapende bemiddeling bij conflicten tussen landen, beëindiging van wapenexport en het stoppen van kernproeven beoogt (noot v.d. vert.).

Het eerste boek

1

Dit moet niet gaan over mij, maar over mijn zuster. Wat kun je zeggen over zusterschap? Dat het verwoestend is? Verschrikkelijk? Verrukkelijk? Het zusterschap van Klara en mij is van het intense soort, je houdt zo veel van elkaar dat je er niet goed van wordt – het type zusterschap waaraan uiteindelijk iemand zal doodgaan. Ik weet niet waarom. Kan het ermee te maken hebben dat we nooit anders hebben kunnen doen dan in elkaar overvloeien, zoals goede vriendinnen ook doen, op zo’n manier dat er geen muren tussen ons overblijven? De grens waar jouw huid begint en de mijne eindigt, is tussen zussen allang uitgewist. Ik huil als jij huilt. Ik lijd als jij lijdt. Ik bloed als jij bloedt. Stort niet in, ik heb morgen iets belangrijks te doen en het duurt zo lang om ons allebei weer bij elkaar te vegen, lieve snoes.

Mijn tweelingzus is er niet meer. Ik heb wel mooi praten over dat zusterschap, maar ondertussen is mijn andere helft dood. Als grote zus – wel acht minuten ouder, maar geloof me, die minuten waren beslissend – ben ik altijd de sterkste van ons beiden geweest. Ik deelde de orders uit en nam het voortouw, met het vanzelfsprekende gezag dat een grote zus heeft. Ik gaf de opdrachten, zonder ooit te beginnen met: ‘Alsjeblieft, zou je me willen helpen met …?’ Ik zei altijd: ‘Doe dit …!’ Ik was de competente, gave, geslaagde grote zus die er altijd voor haar zou zijn om het over te nemen als het nodig was. En het was nodig. Ik nam het over. En Klara, zij verdween.

Dat is nu tien jaar geleden. Maar je went er nooit aan. Het verdriet houdt nooit op. Op sommige ochtenden is het gemakkelijker om wakker te worden, dat is alles. Er kunnen uren voorbijgaan zonder dat je eraan denkt. Maar het verdriet houdt nooit op. Het enige wat je krijgt zijn steeds langere ochtenden zonder noemenswaardige pijn. Klara was een zus van wie je zo gemakkelijk kon houden dat me dat verontrustte. Ze had zo veel liefde te geven dat ze mensen die gered moesten worden, aantrok tot haar onmiddellijke nabijheid. En als je dan iemand bent die anderen wil redden – daarvoor leeft – zoals Klara, is dat vernietigend. Het werd vernietigend. Ik geloof niet dat een mens het leven van een ander kan redden. Als je geluk hebt, vind je iemand die in staat is het beste uit jezelf te halen; meer zit er niet in. Als iemand de dood wil, is er niets wat we kunnen doen om de val te breken. Ik wilde dat ik dat duidelijker had gemaakt aan Klara. Maar in die tijd was ik als het ware braakliggend land, aarde die diep verborgen lag onder de grond die mijn zus op dat moment betrad. Ik was de zus die wachtte, Saskia die haar tijd beidde.

Klara heeft Desirée bijna haar hele leven gekend, van haar tiende tot aan haar dood in augustus 1984, toen ze dertig jaar oud was. Ik heb Desirée nooit goed gekend, ik behoorde niet tot degenen die ze wist te betoveren. Ik heb alleen de uitwerking gezien die ze had; ik ben degene die de gevolgen daarvan heeft moeten opruimen. Vanwege Desirée ben ik een half mens. Dat kan ik haar niet vergeven. Ik zou willen dat ik dat niet zou hoeven op te rakelen, maar ik heb geen keus. Of toch, natuurlijk heb ik wel een keus en dat realiseer ik me nu pas. Er zijn tien jaren voorbijgegaan en ik ben oud genoeg, zou dat althans moeten zijn, om bij kleinere tegenslagen in het leven stevig overeind te blijven. Tot mijn verwondering was dat niet zo. Door een valpartijtje kwamen er barsten in mijn wereld. Laat ik dat vertellen.

Ik heb een echtgenoot, Magnus, sinds bijna tien jaar – wij zijn een modern stel, ik heb mijn meisjesnaam Van Ammer gehouden, hij heet Ehrengren – en samen hebben we dat wonder geschapen dat ‘kind’ wordt genoemd, een dochter van bijna negen die Malin heet. We wonen in Amsterdam, de meest vrije en de mooiste van alle steden, geloof me. Een paar keer per week pendel ik naar de Universiteit van Groningen, waar ik Zweedse literatuur doceer. Ik word als een feministische literatuurwetenschapper beschouwd. Daar ben ik trots op, omdat ik daarvoor mijn hele leven al warmloop. Ik ben van mening dat als een mens tot iets is voorbestemd, dat het dan zijn absolute plicht is dat ook ten uitvoer te brengen. Tegen zwakte en luiheid kan ik niet, net zo min als tegen woorden zonder daden. Magnus zegt dat ik een cynische kijk op de mensen heb. Ik antwoord hem dan dat als dat zo is, mijn leven mij zo gemaakt heeft. Hij schudt zijn hoofd; dat is iets wat psychotherapeuten niet mogen doen in hun werk. Maar ik ben zijn patiënt niet. Dat maken we elkaar heel duidelijk.

Ik heb weinig vrienden, misschien moet ik zeggen dat ik er geen heb. Verdienen collega’s met wie je na het werk een pilsje drinkt de noemer vrienden? Ik geloof het niet. Ze zouden het misschien wel kunnen worden, maar dat laat ik niet toe. Ik zorg er altijd voor dat ik nog een trein moet halen. Lang geleden speelde ik alleen maar open kaart en liet ik mensen verontrustend dichtbij komen. Ik wil niet dat dat weer gebeurt. Ik weet wat dat met iemand kan doen, weet precies wat fantastisch is en wat verschrikkelijk. Ik doe dat niet weer, ik doe dat niet weer.

Mijn vader is een Nederlander, mijn moeder een Zweedse, zelf heb ik gekozen voor de Nederlandse nationaliteit en de naam van mijn vader, terwijl Klara de Zweedse naam koos: Mårstedt. Dat is altijd zo geweest: ik was een papa’s kindje, Klara een mama’s kindje. Met Malin praten we Zweeds, maar verder zijn we een zeer Nederlands gezin in ons huis, een huis van het type dat hier ‘twee onder een kap’ wordt genoemd, twee gezinnen onder één dak. Hier leef ik, hier heb ik al die jaren overleefd, en ik vind dat ik ongelooflijk veel geluk heb gehad, want ik ben iets wat zeer zelden voorkomt: gelukkig. Wij drieën vormen samen een vrijplaats, en bij Magnus ben ik iets wat ik niet voor mogelijk had gehouden: mijn allerbeste ik. Wij waren ontkomen, de wereld had ons laten gaan. Tot een paar maanden geleden.

Iemand reed me van achteren aan met een fiets, op zich niets bijzonders. Amsterdam is voor fietsers de beloofde stad; de mensen rijden met overvolle bagagedragers hoe en waar ze willen, niemand draagt een helm, het is een oorverdovend gerammel van fietsen en ik waardeer dat enorm. Het was echt niets bijzonders, opeens lag ik daar op de Prinsengracht met een jongeman op mijn benen en een fiets met nog ronddraaiende wielen boven op ons. Maar toen ik met mijn hoofd achterover leunde, zag ik de wereld ronddraaien door gebroken spaken. Ze was niet langer hetzelfde. Door de spaken heen zag ik, heel langzaam – denkt niet iedereen dat het snel moet gaan? – al die jaren terugkomen die ik erop had zitten. Ik was absoluut niet vrij.

‘Gaat het?’ vroeg de jongeman tamelijk onbezorgd, zich bewust van wat mensen die hun trots hebben dan meestal antwoorden.

‘Nee’, hoorde ik mezelf zeggen. ‘Nee, ik geloof niet dat het gaat.’

De man hield uit pure verwarring op zijn kleren schoon te slaan, en om mij heen vormde zich al snel een keurkorps van betrokken Amsterdamse dames die afwisselend de man opdrachten gaven en mijn hand vasthielden. Ik hoorde mezelf, vasthoudend, als een kind, herhalen: ‘Nee, het gaat niet goed met me.’

Had ik pijn? Leed ik? Waren mijn benen gebroken? Nee. Ze belden mijn man op met de mobiele telefoon van de fietser – ook dat wekte beroering; waren er hier werkelijk mensen die zo’n ding bij zich hadden? – en Magnus kwam. Tot mijn verwondering moest ik huilen toen hij me aankeek. Misschien omdat ik al voelde wat er zou komen.

‘Saskia’, mompelde hij.

‘Magnus’, fluisterde ik. ‘Lieve Magnus, vertel over ons.’

De mensenmassa verspreidde zich, de man verdween met onafgemaakte verontschuldigingen en alleen Magnus en ik bleven over, en we waren heel voorzichtig met elkaar, zoals we vroeger altijd waren, zoals het eigenlijk altijd had moeten zijn. En dat mis ik zo, nu mijn vermoeidheid en mijn slechte geheugen ons huwelijk hebben overgenomen.

‘Vertel over ons’, herhaalde ik, misschien in de wetenschap dat dit het begin van het einde van tien jaar gemoedsrust was, misschien omdat ik wist dat we helemaal niet waren ontkomen, terwijl ik vertwijfeld probeerde ons in die periode van geluk die onvermijdelijk voorbij was te laten voortleven.

‘Ik beloof het’, zei Magnus, alsof hij niets begreep van wat er zou gaan komen.

Ik ging de ziektewet in. Magnus zorgde daarvoor. Hij was altijd al degene die wist wanneer het tijd is om te vluchten. Ik wist ook waar ik naartoe moest gaan, waar ik schoonmaak moest gaan houden. Nu zijn we hier, in het huis van mijn moeder op een eiland van de scherenkust voor Stockholm. We noemen deze plaats het Eiland, het huis ligt immers op een eiland en als kind begrepen Klara en ik nooit waarom dingen een naam moesten hebben, waarom je ze van elkaar moest onderscheiden. De scherenkust was vol eilanden en wij verbleven op een daarvan. We wisten bovendien toch hoe de steiger eruitzag waar wij van de boot moesten. We kenden ons eiland, we kenden ons huis, dat was voldoende. Maar nu is elke herkenbaarheid van het eiland verdwenen. Hoewel, niet van het hele eiland, maar van het huis van mijn familie, waar Klara en Saskia enkele zomers van hun jeugd doorbrachten met papa Joop en mama Elisabeth. Dat was ver voor de scheiding die ons gezin letterlijk in tweeën splitste. Die mij in tweeën splitste.

‘Saskia, het huis is nu lang genoeg in verval geraakt’, merkte Magnus keer op keer op.

Mijn dochter Malin voegde daaraan toe, met die verbazingwekkende en af en toe valse stem – ik weet precies waar die vandaan komt, ze is net zo bang als ik – die ze de laatste maanden heeft: ‘Precies. Lang genoeg, mama.’

Dus nu zijn we hier: voorjaar 1994.

Dit huis is van Klara. Ik weet het. Ik voel het aan het feit dat mijn voeten aarzelen aan het begin van de steile helling die voert naar het huis op de rots dat mijn vader samen met mijn grootvader gebouwd heeft. Het kost me enorm veel moeite om rechtop en soepel de helling op te lopen. Mijn armen worden naar beneden getrokken en onze tassen met etenswaren zijn loodzwaar. Magnus werpt mij een bezorgde blik toe. Ik houd er niet van hoe hij mij tegenwoordig bezorgde blikken toewerpt. Mijn gezin irriteert me. Ik heb moeite met vrijen. Het enige wat ik op dit moment wil, is dat ze me met rust laten. Als ik maar wist waarom. Ik weet heel goed waarom.

Voor de deur waarop aan de binnenkant streepjes staan die onze lengte en leeftijd aangeven, fluister ik: ‘Klara.’ Nu ben ik echt hier.

De buurman is op zijn veranda gaan staan om naar de nieuwkomers te gluren. Ik begin te zweten, hoewel ik weet dat de meeste mensen aan deze kant van het eiland hier later zijn komen wonen en eigenlijk niets kunnen weten van wat er tien jaar geleden is gebeurd. Ik krijg de deur met moeite in beweging, Magnus neemt het van me over en met een knarsend geluid gaat hij open. Dat irriteert me nog meer. Ik kijk Magnus niet langer aan. Malin is het eerst binnen. Haar ogen staan meer dan verrukt; zij ziet de drie jaar stof niet, de hopen vliegen in de hoeken, de veldmuis die dood in de gootsteen ligt, de na veertig jaar verbleekte en gebarsten meubels. Zij ziet mogelijkheden, net zoals ik ooit zou hebben gedaan, vóór mijn val en mijn enorme vermoeidheid, mijn onverschilligheid en mijn slechte geheugen.

‘Het is te gek, mama’, roept ze rondhuppelend van blijdschap.

Magnus rent achter haar aan en tilt haar ondersteboven, totdat ze rood aanloopt van het lachen en de opwinding. Ik mompel: ‘Fantastisch.’

Hoe moet ik deze zomer ooit doorkomen?

De hele dag zijn we aan het schoonmaken. Op mijn aandringen. Ik installeer mijn computer in wat mijn werkkamer moet worden, en ik leg keurige stapels met onderzoek van mijzelf en anderen op het bureau. Ik ben een beetje een koel en ordelijk mens – ook al loop ik dan in de ziektewet –; die karaktereigenschappen hebben mij succes opgeleverd in de academische wereld. Er zijn zo veel vrouwelijke schrijvers die vergeten zijn en in wie niemand geïnteresseerd is. Het is mijn roeping aan de wereld te laten zien dat niet alleen mannen er patent op hebben die wereld te beschrijven. Ik weet dat wie de wereld beschrijft er de macht over heeft. Het is mijn doel om andere verklaringspatronen aan te reiken. Voor mij zijn deze vrouwen, voornamelijk schrijfsters uit de negentiende eeuw die op de achtergrond leefden, een goudmijn die mij titels, studiebeurzen en onderscheidingen heeft opgeleverd. Titels zijn dingen die mij aanspreken. Ik ben in mijn leven al zo veel mensen zonder etiket tegengekomen, ik ben mij bewust van de risico’s en pas er wel voor op. Het is helemaal niet zo dat ik een cynisch mens ben, ik ben alleen moe en ik houd niet van bezorgde blikken. Ik houd van werken. Het enige wat ik wil, is me met mijn eigen zaken bemoeien en met rust gelaten worden. Daarom ben ik hier, heb ik tegen Magnus gezegd. En natuurlijk, ook om dit bouwvallige huis aan te pakken, mijn familie, mijn verhaal, de persoon die ik ben. Ik moet me door veel stof heen werken, ik doe dit niet voor mijn genoegen. Magnus moet maar voor de veldmuis zorgen. Ik heb genoeg van de dood, maar de dood lijkt nog niet genoeg van mij te hebben. Het is nu drie jaar geleden dat mijn moeder overleed, ik had hier drie jaar geleden al moeten opruimen, in dit huis waarvan ze hield, dit huis waarin ik geen voet meer heb gezet sinds Klara verdween.

Mijn moeder was een geëmancipeerde vrouw. Ze stierf aan een hartinfarct tijdens een bestuursvergadering, precies zoals mannelijke directeuren doen. Mijn moeder was succesvol en ze stierf een voor succesvolle mensen veel voorkomende dood. Ik had liever gezien dat ze de dood te slim af was geweest, dat ze haar plek als enige vrouw in het bestuur had behouden en hier nu in de deuropening stond om mij te begroeten. Dat ze deze kwestie met Klara niet aan mij had overgelaten om alleen op te knappen. Magnus ziet wat ik denk, aan wie ik denk. Hij weet meer van mij dan wat een man van zijn vrouw zou moeten weten. Hij stoort mij enorm.

‘Het is niet wat jij denkt’, zeg ik luchtig.

‘Ik denk niks.’

‘Maar je weet een heleboel.’

‘Inderdaad.’

‘Bijvoorbeeld?’

‘Dat we hier moeten schoonmaken. En dat we hier de hele zomer moeten blijven, dat jij moet uitrusten en dat we niet naar Amsterdam kunnen terugkeren voordat dit klaar is.’

‘Inderdaad.’

‘Bijvoorbeeld?’

‘Als jij nou bijvoorbeeld eens in jouw hoekjes ging vegen en ik in de mijne?’

Ik veeg de liefde uit ons leven en daar is weinig dialoog voor nodig, verschrikkelijk weinig. Voor de liefde zijn zachtheid en een goed geheugen nodig, zodat je de aanleiding voor je beloftes levend kunt houden. Ik heb de laatste maanden – of is het toch langer? – ons liefdesleven in de vergetelheid laten raken. Er ligt stof rond ons echtelijk bed en dat is mijn fout. Magnus zal dat niet zo laten doorgaan: hij heeft een glashelder geheugen. Maar hij weet ook de hele waarheid niet. Door Malins manier van bewegen, door het feit dat ze mij niet langer aanraakt, weet ik dat ik bits ben geworden, soms vals. Dat is niet iets waar ik trots op ben, maar het helpt je wel te overleven, vooral bij de geschiedenis die ik met mij meedraag. Maar vóór alles ben ik van plan ongelukken met fietsen te vermijden, ik geloof dat het niet goed voor me zou zijn als ik nog zo’n ongeluk kreeg.

Ik baan me al schoonmakend een weg in mijn moeders slaapkamer. Daar staat een eenzaam bed. Ik zie mijn moeder voor me, alleen buiten op de veranda, alleen in bed en wanneer ze bezig is eten te koken voor één persoon. ‘Waarom zijn succesvolle vrouwen zo eenzaam?’ vraag ik Magnus. ‘Zo simpel is het niet’, antwoordt hij dan. Natuurlijk is het niet zo simpel. Maar wat ik mij altijd heb afgevraagd is: waarom komt het dan toch zo vaak voor? Mama. Ik had hier vaker moeten komen, ik had hier moeten zijn. Naast haar bed staat het nachtkastje dat papa en ik een keer in een zomer in elkaar hebben gezet. Het is blauw met rozen erop, maar de rozen zien er meer uit als de uit elkaar gebarsten twijgen van een vossebessenstruik. Op het nachtkastje staat een foto van Klara en mij toen we klein waren, in identieke jurkjes met een lila rokje en een gestippeld lijfje, buiten bij ons huis in Arnhem waar we als kind woonden. Naast de foto van ons staat er een van papa, en opeens realiseer ik me hoe weinig ik van mijn moeder weet. Op het kastje ligt ook een brief. Hij is aan mij geadresseerd. Ik blijf er lang naar staren, schud het stof van de sprei en ga op het bed liggen. Daarna strek ik mij uit om de brief te pakken. Hij is niet afgemaakt, het is haast niet meer dan een eerste aanzet, en hij is een beetje vergeeld na drie jaar wachten. Drie jaar wachten op mij. Er staat:

Lieve dochter van me,

Ik weet wat je niet wilt, ook wat je denkt dat je niet kunt. Maar geloof me, ik ken jou door en door: ik weet als geen ander wat je moet doen. Jij weet het ook. Ik wil dat je de zolder op gaat. Daar zul je een groene doos vinden en je zult precies te weten komen wat daarin zit. De doos staat klaar. Ik wil dat je leest wat je daar vindt, en ik smeek je de consequenties daarvan te aanvaarden. Je moet de keuzes maken die van je gevraagd worden, voor Malin, voor Magnus en voor jezelf. Weet dat ik altijd van je houd. Ik weet niet of dat je voldoende kracht kan geven. Als moeder wil je dat je liefde je kinderen zal beschermen tegen alles wat pijn zal gaan doen. Maar dat kan niet. We weten dat maar al te goed. Ik schrijf dit omdat ik weet dat het allemaal niet eenvoudig zal worden, dat ik misschien …

Het lijkt alsof ze haar pen alleen maar heeft neergelegd om even na te denken. Maar iets moet haar terug naar de stad hebben getrokken, iets op haar werk dat niet kon wachten, en ze is vast van plan geweest om terug te keren hiernaartoe om haar brief af te maken, maar in plaats daarvan viel ze dood neer. Aan haar manier van schrijven te zien lijkt het alsof ze het gevoel had dat er iets zou gebeuren. Alsof ze wist dat ze dingen af moest maken, het huis opruimen, een brief aan mij schrijven, naar vergaderingen gaan. Dat allemaal, behalve rusten, uitblazen, zichzelf in acht nemen, in een van die ijdele maar nederige pogingen de dood buiten de deur te houden. Welk recht heb ik om te beoordelen hoe ze leefde? Alle recht. Ik beoordeel haar omdat ik weet dat ik zonder haar kansloos ben. Er zijn maar zo weinig mensen die de waarheid kennen en de een na de ander raak ik kwijt aan de dood. En binnenkort ben alleen ik nog over. Binnenkort alleen ik nog. Met een weergaloos leeg en echoënd geheugen.

Klara. Er is geen weg terug, nauwelijks een weg vooruit. Ik weet alles over jou, ik weet niets over jou. Ik weet hoe je altijd liefhad, maar ik ben niet meer in staat te voelen hoe dat was. Ik ben nu al zo lang een vrouw zonder verleden dat ik de warmte van een leven met herinneringen ben vergeten. Ik heb mijn volwassen leven gewijd aan onderzoek doen naar mensen die honderd jaar geleden zijn gestorven, zonder te beseffen dat er tien jaar van mijn eigen leven verstreken zijn. Van mijn eigen leven herinner ik me zo erbarmelijk weinig, terwijl ik alles weet over een paar vrouwen die de wereld in de negentiende eeuw beschreven. Wie ben ik geworden? Mijn moeder wil dat ik de zolder opga. Malin wil mij bij zich hebben. Magnus wil een vrouw die weer vrijt. Klara wil niet vergeten worden. Desirée wil opnieuw gered en bevestigd worden. En ik? Ik wil terugkeren naar Amsterdam waar ik een bestaan heb opgebouwd en waar niemand mij van vroeger kent. Door het leven van anderen probeer ik mijzelf te vinden, maar niet door mijn eigen leven. Mijn moeder wil mij echter op zolder hebben deze zomer. Zij wil, eist, dat ik iets doe aan wat daar ligt.

Heel de dag wacht ik op moed. Die komt niet. De avond breekt aan, de nacht breekt aan en daarmee de slapeloosheid. Ik weet dat ik niet zal kunnen rusten voordat ik dit gedaan heb. De hersenen knijpen nooit een oogje toe. Mijn hersenen zwijgen nooit. Dus wens ik dat ik ze zou kunnen uitzetten, al was het maar voor een paar uur ’s nachts. Ik hoor Magnus ademhalen en Malin praten in haar slaap in de kamer naast ons. Voor Malin? Ik sta op uit bed en sluip naar de hal waar het luik naar de zolder zich bevindt. Voorzichtig trek ik de vouwtrap uit; hij valt verbazingwekkend gemakkelijk naar beneden in de richting van mijn voeten. Het ruikt naar olie. Ik ben niet bang; ik ben zo bang dat ik er koude rillingen van krijg. Het is een onoverkomelijke beslissing te moeten kiezen tussen mijn rechter- en mijn linkervoet. Ik doe mijn ogen dicht en probeer ze beide tegelijk. Het helpt niets. Eenzaam nu, alleen ik nog over, geen boeken als bescherming tegen de herinneringen, geen blikken om te ontwijken, geen vragen om vals op te antwoorden. Ik zou de trap weer zachtjes naar de hemel kunnen schuiven. Zou dat niet het beste zijn? Om geheimen begraven te laten liggen. Verdwenen mensen dood te laten blijven. Onze zonden vergeven te laten zijn. Wanneer ik boven kom, staat de groene doos precies naast de opening. Nee mama, ik had hem niet over het hoofd kunnen zien. Ik ga op mijn hurken zitten om ernaar te kijken, een oude doos met stalen hoekjes en een metalen ruitje aan de voorkant waarin je een briefje moet stoppen waarop staat wat er in de doos zit. Deze doos heeft geen inhoudsopgave. Mijn vingers tillen het deksel op en bovenin ligt een blanco vel papier. Ik til het op en dan ligt er nog een. Blad na blad is blanco en ik raak in paniek bij de gedachte dat werkelijk alle papieren in de hele doos blanco zullen zijn, hoewel dat natuurlijk wel het allergemakkelijkst zou wezen. Maar ten slotte ligt daar boven op een stapel schriften een vergeeld krantenknipsel. Het is een korte notitie, op een zakelijke toon gesteld, in een droge taal. Ik denk niet dat iemand kon vermoeden dat deze notitie in het midden van de jaren tachtig gevolgd zou worden door artikel na artikel, waarna de nieuwsstroom bij gebrek aan duidelijkheid zou opdrogen. Het knipsel is gedateerd 23 augustus 1984. Er staat:

Gisteren werden in een huis even buiten Stockholm twee mensen dood aangetroffen. De vrouw, 33, was in het hoofd geschoten; de man, 51, in de borst. In verband met deze sterfgevallen wordt ook de verdwijning gemeld van een 30-jarige vrouw. De politie denkt in dit laatste geval aan zelfmoord, maar een lichaam is niet gevonden en de omstandigheden waaronder een en ander plaatshad, zijn onduidelijk. Onduidelijk is ook of en hoe deze verdwijning in verband staat met de beide sterfgevallen.

De doodgeschoten vrouw heette Desirée Cronenfelt. Ze was Klara’s beste vriendin. De man heette Henrik von Rensen. Hij was een van Desirées speeltjes. De verdwenen vrouw was Klara Mårstedt. Ik merk dat ik huil. Het enige wat ik kan denken is, gek genoeg: als ze mij toch maar weer kon bereiken. Diep in mijn binnenste hoor ik een schreeuw. Degene die schreeuwt ben ik, keer op keer opnieuw. ‘Grote God, iemand, help me.’ Die iemand is Magnus.

Onder het knipsel liggen Klara’s dagboeken. Ze zijn aan mij gericht, dat weet ik. Mama heeft er een briefje bovenop gelegd om ze te dateren: herfst 1980 – zomer 1984. Ik heb het gevoel dat dit een lange zomer gaat worden. Ik weet niet wie ik zal zijn wanneer deze zomer voorbij is. Dat beangstigt me. Ik heb allerlei keuzes, maar ik heb het gevoel alsof ik helemaal geen keuze heb. Alleen deze: Klara, lieve Klara, zusje van me.

2

Stockholm, oktober 1980

Lieve Saskia,

Het is moeilijk om te weten waar ik moet beginnen, het is zo lang geleden dat ik een manier vond om je te bereiken. Ik denk dat dit er een kan zijn, schrijven bedoel ik. Ik ben me er volledig van bewust dat ik dit niet kan versturen, maar daardoor kan ik misschien toch de dingen precies beschrijven zoals ze gebeuren, zonder eerst te hoeven nadenken en weg te laten wat jou ongerust zou kunnen maken. Als iemand mij zou vragen wat het grote verschil is tussen Klara en Saskia, dan zou ik zeggen dat dat het dragen van verantwoordelijkheid is. Jij neemt je verantwoordelijkheid, ik loop er het liefst voor weg. Jij staat voor je daden, jij bent consequent, jij houdt precies genoeg van iemand, jij irriteert niemand en jij zou je gedrag nooit door een man – of vrouw – laten bepalen. Ik zou zeggen dat jij het type vrouw bent dat voor alle andere vrouwen als ideaalbeeld zou kunnen dienen. Jij zou natuurlijk moeten lachen, als je me kon horen.

En ik? Je kent me. Beter dan wie ook. Mijn beste eigenschap is misschien dat ik gedreven ben. Ik geloof echt dat ik mensen kan helpen die moeite hebben met veranderen. Ik geloof in de genezende kracht van mensen, in het uitstrekken van mijn hand om anderen aan te raken en te redden. Lach niet, Saskia. Ik geloof daarin. Voor de rest geloof ik eigenlijk dat ik niet serieus word genomen, op de een of andere manier als fladderig word beschouwd, en daar zullen mijn gebrek aan rijping en verantwoordelijkheidsgevoel wel om de hoek komen kijken. Ik heb moeite om me op iets te focussen, zoals jij wel doet, om structuur in mijn leven te vinden, zingeving, en die daarna te blijven volgen als een bloedhond op weg naar zijn doel. Als iemand mij voorstelt een kop koffie te gaan drinken en ik weet dat ik eigenlijk aan het werk moet, kies ik voor de koffie zonder er verder over na te denken. Ik schaam me er niet eens voor, weet je! Ik ben een beetje als een blaadje, ik kan me in iedere richting laten sturen, vooral door mensen die ik erg leuk vind. De waarheid is dat ik behoorlijk snel iemand leuk vind, of beter gezegd heel erg snel. Ik denk: ik leef nu zesentwintig jaar en wat heb ik gedaan met mijn leven? Ik heb liefgehad en andere mensen het leven willen redden. Soms denk ik echt dat ik daarin geslaagd ben.

Ik zet me op het politieke vlak flink in. Je zou trots op me zijn, ik weet dat dit iets is wat jij zou aanmoedigen. Wat er in Zuid-Afrika gebeurt heeft mij, en vele anderen met mij, wakker geschud en ik doe mee aan allerlei demonstraties en verzamel handtekeningen voor boycotacties. Ik werk ook mee om bevrijdingsbewegingen te steunen: swapo in Namibië, het anc in Zuid-Afrika en Frelimo in zijn strijd tegen Renamo in Mozambique. Dat is iets waar ik me verantwoordelijk voor voel. Geloof me, Saskia, ik ben gedreven.

Maar mijn eigen leven. Ik zie er geen richting in. Ik wilde dat ik dit niet zou hoeven schrijven, maar daar ontkom ik niet aan. Soms denk ik: ik zou willen dat iemand het van me overnam en mijn leven wilde leiden. Dat is onvergeeflijk, dat weet ik. Wanneer ik mensen tegenkom die weten wat ze willen, word ik getroffen door een allesverterende afgunst. Waar komt die wetenschap vandaan waartoe je bent voorbestemd? Sinds ons gezin uiteenviel, met papa en jij die in Holland achterbleven en mama en ik hier in Zweden, heb ik moeite gehad met de richting in mijn leven. Natuurlijk was het moeilijk voor mama, de ontrouw, en alles daar verder omheen, maar toch zou ik willen dat datgene wat ik als een vreselijke vergissing beschouw, nooit was gebeurd. Hoe moeten mama en papa ooit met iemand anders een gezinsgevoel scheppen, dat gevoel dat wij hadden zonder daar moeite voor te hoeven doen? Hoe moeten zij, hoe moeten wij, opnieuw kunnen beginnen? Ondertussen vraag ik mij af: waarom denken mensen altijd dat het ergens anders beter is? Je zou van degenen die echtscheidingen uitspreken een briefje mee moeten krijgen waarop staat: waarschuwing: aan de andere kant van dit huwelijk is de kans op totale mislukking even groot. Soms denk ik weleens dat die scheidingen in de jaren zeventig een mode waren, net zoals de nieuwe spijkerbroeken die je toen had. Die spijkerbroeken zijn weer uit de mode geraakt. Hoe denk jij dat dat met echtscheidingen zal gaan?

Ik ben me maar al te bewust van het feit wie de schuld draagt voor dit alles, ook deze keer. Als ik me maar een beetje had kunnen herstellen – ‘Je moet je focussen, Klara!’ zoals jij zou zeggen – dan hadden we misschien nooit uit elkaar hoeven gaan. Ik mis jullie zo, Saskia, en het meest mis ik jou. Toch weet ik dat ik nu volwassen ben, dat ik een eigen leven moet scheppen met een man en kinderen en een beroep en een carrière en vriendinnen en hobby’s en een bos bloemen op de salontafel en politieke meningen die het goed doen tijdens leuk bedachte etentjes bij mij thuis. Hoe moet ik dat allemaal voor elkaar krijgen? Ik denk vaak dat ik net zo wil worden als jij: een onafhankelijke vrouw met vanzelfsprekende doelen in het leven. Maar hoe moet je dat combineren met het beeld van het gezin als hoeksteen van de samenleving? Hoe moet ik mijn onafhankelijkheid bewaren met een kind, dat eerst mijn lichaam zal innemen en onherkenbaar zal laten opzwellen en dat daarna jarenlang een groot deel van mijn alerte betrokkenheid zal opeisen? En dat allemaal terwijl er ook van mij verwacht wordt dat ik fit en vol goede zin op mijn werk verschijn om mij naar een goed salaris en het liefst een managementfunctie toe te concurreren en dat ik ondertussen een goedlopend gezin heb samen met de man die toevallig op de juiste leeftijd op mijn pad is gekomen. Vertel me eens, Saskia, hoe moet je dat voor elkaar krijgen? Nee, laat maar, ik weet het al: ‘Natuurlijk lukt dat, Klara, goeie genade, tanden op elkaar.’ Ik wil helemaal niet negatief zijn, maar ik ben bang dat ik veel te chaotisch ben om mijn leven op orde te krijgen, zoals bij jou wel lukt. Bij jou, papa en mama was ik intact; instinctief wist ik dat jullie me altijd zouden opvangen als ik viel. Jullie hadden woorden voor het onbegrijpelijke in de buitenwereld, liefde als compensatie voor wat jullie niet konden uitleggen. Jullie legden je hand op mijn hoofd als het in brand stond, jullie wikkelden mijn lichaam in handdoeken wanneer ik blauw zag van de kou. Waar vind ik een man die nu voor mij hetzelfde zou doen?

Nee, ik ben gewoon niet zo veelzijdig als jij, mijn gedachten vliegen alle kanten op en bewegen zich altijd naar uitersten, ze slingeren heen en weer en rollen dan zachtjes naar de kern: wat kan ik doen om mijn vergissing ongedaan te maken? Niets. Het is zoals het is, en misschien is het te laat, maar ergens geloof ik dat als ik anderen kan redden, er ook een mogelijkheid bestaat om ons te redden. Geloof je me, Saskia? Ik moet in die overtuiging leven. Ik moet dit met mij meedragen en vervolgens mensen liefhebben, ze meer en intenser liefhebben dan waar iemand anders toe in staat is. Die richting moet ik inslaan, dat moet mijn doel worden, mijn poging tot verzoening.

Liefde is anders niet het eerste waaraan je denkt hier op de universiteit. Als schapen worden we van de collegezalen naar de bibliotheek, naar de tentamenzalen en weer terug naar de colleges gedreven. Het is een eindeloze kringloop. Ik heb mijn bibliotheekpasje, mijn collegekaart, ik ben een deel van het systeem, maar ik kan niet zeggen dat ik er erg gecharmeerd van ben. De taal hier stoort me. Onze professor in de literatuurwetenschap praat op een manier die voor mij haast onbegrijpelijk is, ik schaam me werkelijk dat ik het op deze manier moet uitdrukken. Je moet niet denken dat ik mijn best niet doe, hoor! Tijdens het eerste college probeerde ik terugkerende woorden steeds in mijn woordenboek op te zoeken, maar daar ben ik mee opgehouden. Ik dacht: is dit nu waar ik zo bezeten van was, zo naar verlangd heb? Het lijkt haast wel of het de bedoeling is dat ze ons onze passie voor een vak ontnemen om die te vervangen door een gecodeerde taal (analysegereedschap noemen ze dat, geloof ik). We moeten teksten in kleine stukjes ontleden en ze daarna weer in elkaar zetten volgens de nieuwste theorie. En de schoonheid, die verdwijnt, net als het plezier. Ook ik ben nu begonnen deze taal te leren – hoe moet ik me hier anders doorheen slaan? – en soms, wanneer ik abstracties ophoest en de professor goedkeurend knikt, schaam ik me. Ik denk: ik ben net zo geworden als hij. Ook ik ben veranderd om superieurder te kunnen klinken. Het gekke is dat als ik dit met mijn medestudenten bespreek, ze zeggen dat ik naïef ben.

‘Welkom in de werkelijkheid’, zeggen sommige van de ouderejaars lachend. ‘Zo klinkt het, zo moet je praten als je iets wilt bereiken.’

Anderen lijken ook te genieten van de nieuw ontdekte taal, met die taal stellen ze wat voor, iets voornamers dan wat ze daarvoor waren. Deze mensen begrijpen helemaal niet wat ik bedoel. Maar als ik hun vraag om uit te leggen wat de professor nou eigenlijk zei, zijn er maar weinigen die mij een goed antwoord kunnen geven. Ze zuchten alleen maar en geven schoorvoetend toe dat het misschien wel een tikje onduidelijk was. Ik begrijp het niet. Ik begrijp alleen dat ik moet leren mijn opvattingen voor mezelf te houden, omdat ik anders impopulair zal worden. Maar ik zal er wel aan wennen. Ik vind het soms alleen moeilijk me voor te stellen dat ik aan de andere kant naar buiten kom, met mijn bul in handen. Zal ik dan nog dezelfde persoon zijn? Ik overdrijf, zoals altijd, Saskia, je kent me. Natuurlijk is het interessant, alles wat ik leer, die fantastische kennis die zich als een extra ruggengraat in mijn anders zo zwabberende lichaam vormt, dat ik nu het totaalbeeld en de structuur zie in de maatschappij en de literatuur van het Westen vanaf de oorsprong tot nu. Ik wist alleen niet welke prijs ik daarvoor zou moeten betalen.

Laat me nu vertellen over het meest fantastische dat me deze herfst is overkomen. Ik ben betoverd en bezeten, ik word bewonderd en vooral: iemand heeft mij nodig. Het is moeilijk om dit alleen vriendschap te noemen, want het is zo veel meer dan dat. Je weet hoe het zijn kan wanneer twee vrouwen – ik denk dat het vrouwen moeten zijn – elkaar zo nabij komen dat ze nauwelijks de tijd hebben om hun mond open te doen of ze beginnen allebei al te lachen, te huilen, hetzelfde te zeggen of hetzelfde te denken. Het is alsof we elkaar altijd al gekend hebben, wat in feite in één opzicht ook het geval blijkt te zijn. In de zomer dat ik tien was, huurde Desirées familie het enorme gele huis aan de andere kant van het eiland. Ik weet nog dat ik toen al dacht dat ik nooit eerder iemand was tegengekomen zoals zij. Iemand die zo aanwezig was, zo intens, met een blik waaruit blijkt dat ze alles al van je weet. We kunnen bijna niet zonder elkaar. Dat klinkt onverklaarbaar: we kunnen niet zonder elkaar. En dat gebeurt ook niet zo vaak, want we volgen dezelfde colleges. Maar toch, het heeft allemaal iets magisch. Ik zie mezelf als een begenadigd mens die bovendien ongelooflijk veel geluk heeft gehad. Weet je, Saskia, het is alsof ik jou terug heb. Een tweelingzus. Een mens voor wie ik al gauw geen geheimen meer zal hebben, en dat is een opluchting voor me. Daar zouden mannen ons om moeten benijden, vind ik, om die intimiteit waarmee wij vrouwen elkaar kunnen benaderen. Wij nemen geen omwegen via tennispartijtjes en eindeloze uren in de kroeg om na een heleboel bier elkaar aarzelend in vertrouwen te nemen. Op dezelfde avond dat Desirée en ik elkaar opnieuw ontmoetten, bleef ik bij haar slapen. Ik geloof dat we wel vierentwintig uur achter elkaar aan het praten zijn geweest. Bij haar doe je dat. Toen ik thuiskwam was ik door en door bezweet, schor en koortsig, en moest ik twee dagen uitrusten. En nu delen we alles. We delen onze tijd, ons geld, onze kleren, make-up, tasjes, vrienden, koffiekopjes, sigaretten, dromen, reizen en grapjes. Soms heb ik het gevoel dat ik lucht nodig heb, dat ik zelf moet ademhalen om te weten waar ik begin en zij eindigt. Maar als ik daarover begin, kijkt ze zo teleurgesteld, maakt ze een scène, en daardoor laat ik het idee meteen weer varen. Als het haar verdriet doet, is het het niet waard. Tijd voor mezelf weegt niet op tegen haar aanwezigheid.

Kort geleden herinnerde ze me ergens aan.

‘Weet je, Klara, wat we altijd tegen elkaar zeiden toen we als kind uit elkaar werden gehaald, die zomer op het eiland?’

‘Nee.’

‘We pakten elkaars hand en ik vroeg altijd aan jou, dat was een ritueel waarover ik ergens had gelezen: “Zullen we altijd van elkaar blijven houden?”’

‘En wat antwoordde ik?’

‘Jij zei: “Altijd.” Dat antwoordde jij.’

Ik voel me meer tot haar aangetrokken dan tot enig ander mens. Haar uitstraling raakt me, haar ogen. Het is moeilijk uit te leggen, het is moeilijk haar puur in woorden te vangen. Ik kan alleen maar zeggen dat ze uniek is en leuk, gul en bijzonder getalenteerd en dat we overal over praten. Vooral over hoe we twee vrije, onafhankelijke vrouwen kunnen worden. Zij is feministe. Vaak zegt ze, herinnert ze mij aan het feit, dat ze dat vóór alles is. We hebben besloten elkaar te steunen. Omdat we ons moeten begeven in een samenleving die in de loop van de geschiedenis altijd door mannen gedefinieerd en bestuurd werd, en waar vrouwen eigenlijk pas de laatste eeuw toegang hebben, moeten we bewust zijn en op onze hoede. Ze wijst erop dat wij vrouwen vooral solidair moeten zijn. Jij vindt misschien dat dat vanzelf spreekt, maar ik ben niet zo scherpzinnig als jij. Desirée ook niet, en dat verwondert mij een klein beetje, gezien de zelfverzekerdheid die ze uitstraalt. Ze klampt zich aan mij vast op een manier die me ook verwondert. Wat wonderlijk is, is het feit dat ze met al haar grootse gedachten toch zo klein en zo chaotisch is. Dat ze soms helemaal niemand wordt. Ze zegt dat ze zich nog nooit door iemand zo dicht heeft laten benaderen als door mij. Dat doet me wat. We hebben elkaar eeuwige trouw beloofd: wat er ook gebeurt, we zullen elkaar niet in de steek laten.

Haar gedrag ten opzichte van mannen is anders. Ze vindt dat die uitgebuit moeten worden, geobjectiveerd (ja, zo praat ze), zoals altijd met ons is gebeurd, terwijl ik juist vind dat we moeten proberen elkaar als gelijken te benaderen, dat een vrije vrouw een voorwaarde is voor een vrije man. Dat heb ik altijd als vanzelfsprekend aangenomen. Maar Desirée is het niet met me eens. Het verontrust me een beetje als ik zie hoe ze hen systematisch uitbuit. Je kunt niet om haar schoonheid heen, begrijp je.

’s Nachts. ’s Nachts liggen we op haar bank aan een stuk te praten, en ten slotte heb ik zo’n droge mond dat we weer een pot thee zetten, alleen maar om even op adem te kunnen komen en wat te drinken. Het is dodelijk vermoeiend, maar fantastisch. Ze kijkt me aan en ik weet dat in haar ogen de waarheid over mij rust, en dat ik alles zal doen wat ze van me vraagt. Als je me vraagt om het uit te leggen, dan geloof ik niet dat ik dat kan. Ze ligt met haar hoofd in mijn schoot en terwijl ik haar haren streel, fluister ik: ‘Beschrijf jezelf eens in één zin.’

Ze antwoordt, en dat verontrust me, weet je wat ze antwoordt? ‘Ik ben een klein meisje met heel grote behoeftes.’

Dat is misschien niet het antwoord dat ik zou geven. Het is ook niet wat jij zou hebben gezegd. Maar jij begrijpt dit niet. Als ik er niet voor haar zou zijn, dan weet ik het niet. Ik weet dat dit verward klinkt. Ik houd zo veel van haar.

Je Klara