Andrzej Stasiuk

Negen

Vertaald uit het Pools door Karol Lesman

Uitgeverij De Geus

breda 2013

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Dziewięć, verschenen bij Wydawnictwo Czarne

Oorspronkelijke tekst © Andrzej Stasiuk, 1999

© Suhrkamp Verlag, Frankfurt am Main 2002

Nederlandse vertaling © Karol Lesman en De Geus bv, Breda 2011

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Getty Images/Jason Langer

isbn 978 90 445 2250 1

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2011.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Die nacht had het gesneeuwd.

Paweł stond op uit bed en liep naar de badkamer. Het licht was aan en de spiegel lag aan gruzelementen. Van het plankje weggevaagde tubes, borsteltjes en flesjes lagen op de grond. Een wit stroompje tandpasta was weggeschoten en hard geworden tegen een zeegroene muur. Gebroken weggooischeermesjes lagen in een opengescheurde doos met waspoeder getrapt. Het gebarsten deksel van de wc-pot lag in een hoek. Hij vond dat er nogal veel glas lag en keerde terug naar de gang voor zijn schoenen.

Hij raapte een van de tandenborstels op, spoelde die boven de wastafel af en verzamelde het restje tandpasta van de muur. Vervolgens knielde hij neer, op zoek naar een scheermesje met een geknakt handvat. De bus met het scheerschuim vond hij onder de badkuip. Hij was ingedeukt, maar zo te horen zat er nog wat in. Hij scheerde zich in wat nog over was van de spiegel. Hij sprenkelde wat water op zijn gezicht. Het flaconnetje met Old Spice was gehavend, maar het witte plastic omhulsel bevatte nog wat vloeistof. Hij schudde het kapotte peertje. Het rammelde als een stomme kinderrammelaar. Een paar druppeltjes vielen op zijn vlakke hand. Hij wreef deze uit over zijn wangen. Het prikte bijna niet, dus – zo dacht hij – heb ik me een keer niet gesneden. Hij deed een plas en keerde terug naar de kamer.

Hier was het al niet veel beter. Meer broze dingen. De zilveren, gebarsten behuizing van de bandrecorder had zijn bonte ingewanden op de vloer uitgekotst. Hij deed het licht aan. De kroonluchter was verbrijzeld. De dag was nog maar net aangebroken. Het licht van de dageraad deed denken aan verneveld stof. Uit de losgetrokken bekleding van de slaapbank kroop iets wits. Hij streek er met zijn hand over en liep naar de uit de kast gesmeten kleren. Hij rook aan een paar exemplaren om zo in het halfduister wat schone kleren te kunnen vinden. Hij trok een overhemd aan, een trui, bij het bed vond hij een broek, uit een ongeopende lade haalde hij een paar sokken en toen hij die had aangetrokken stopte uiteindelijk ook het rillen.

Hij dronk de koffie met kleine slokjes en keek door het raam naar buiten. De sneeuw lag op de daken van de huizen, op de stoep, de zwarte bomen waren nu wit en alles deed denken aan Kerstmis van heel lang geleden. Een rode bus kwam voorzichtig de bocht om. Slaperig en geruisloos reed hij het rechte stuk op en begon in het perspectief van de lindelaan kleiner te worden. De boomkruinen losten op in een laaghangende hemel. Hij luisterde naar het getik van de druppels in de dakgoot. Verder was er geen enkel geluid te horen. Het zal nog wel even blijven liggen, dacht hij bij zichzelf. Hij wachtte tot de koffie zijn gedachten nerveus in beweging zou zetten, of wat dan ook zou bewerkstelligen dat herinnering opriep aan angst of desnoods verwondering. Hij nam een laatste slok, spuugde de drab uit, waste de beker af, zette die weg en keerde terug naar de kamer. Hij propte een stapel kleren terug in de kast en maakte wat ruimte voor een wandeling: tien stappen heen en tien stappen terug, van de keukendeur tot aan het balkonraam. Hij telde tot zo’n honderdvijftig stappen, maar hield er uiteindelijk mee op, leunde met zijn voorhoofd tegen de koude ruit en sloot zijn ogen. ‘Nadenken, nadenken,’ mompelde hij, ‘ik zou ’s nachts iets moeten innemen om in slaap te kunnen komen.’ Buiten reed een strooiwagen langs en schraapte sneeuwachtige schilfers van het blauwige asfalt, maar dat zag hij niet en toen hij zijn oogleden optrok was er al een horizontale streep door het witte landschap gehaald. Hij voelde spijt, het soort droefheid dat de herinnering vergezelt die wij ons niet in haar geheel te binnen kunnen brengen, een herinnering waarvan nauwelijks een spoor is achtergebleven.

Hij keerde terug naar de keuken. De wekker gaf 5:32 aan. De meeste arme mensen waren al opgestaan en onderweg naar waar ze heen moesten. Een lang, recht stuk weg die naar de bushalte leidde was sneeuwvrij gemaakt. Een donkere streep leidde naar de verte en de toekomst. Er naderden twee kleine Fiatjes, twee speeltjes in de kleur van vrolijk vuur en metaalachtig groen. Vanaf de eerste verdieping, vanaf deze afstand, kon hij de gezichten van de bestuurders niet onderscheiden, maar hij wist dat dit ongetwijfeld fatsoenlijke mensen waren en dat er nog geen negen uren voorbij zouden gaan of ze zouden weer in deze zelfde of omgekeerde volgorde terugkeren. Het naakte asfalt weerkaatste het dreunen van de tweecilindermotoren. Twee kraaien hadden daar het schurft aan en bleven in hun kastanje zitten, op takken die boven de bocht hingen als staken van een gehavende parasol. De autootjes gingen de bocht om en hobbelden verder, en hij voelde in zijn hart steken van jaloezie.

Hij liep naar de kamer om vanuit dat raam te kijken naar het spoor van de twee gekleurde vlekken die steeds kleiner werden, in de grijze mist van de ochtendschemer verdwenen, waar bomen zich mengden met tractiepalen en het lint van de weg het viaduct op kroop boven het spoor, en voor een ogenblik zag het ernaar uit alsof de kleine Fiatjes de hoogte in gingen, richting een onduidelijke hemel.

Hij ging de vuilnisemmer halen. Hij bracht hem naar het midden van de kamer. Hij zag in dat voor deze hele bende nog geen tien emmers genoeg zouden zijn. Met een paar trappen werkte hij de gebroken flessen onder een kast. Datzelfde deed hij met de boeken. Nu kon hij zelfs met gesloten ogen wandelen. Hij verlengde het traject tot aan het keukenraam. Hij had een paadje gebaand tussen de scherven van het servies. Tien plus vijf maakte samen vijftien stappen in één richting.

Om vijf voor zes dacht hij: krijg de klere met deze hele bende. In de gang deed hij een bruin leren jasje aan, hij ging naar buiten, smeet de deur achter zich dicht en controleerde niet eens of hij wel een sleutel in zijn zak had.

Op besneeuwde ochtenden, als er geen wind staat, heeft de lucht van de periferie de smaak van steenkolendamp en klinken schoppen metaalachtig op trottoirs. Hij dacht bij zichzelf: ik loop naar de eindhalte en ga in een warme bus zitten. Tegen de rossige takken van de heg zat suikersneeuw. Hij passeerde een ouderwetse villa met een gaanderij bestaande uit vier zuilen. Op die gaanderij stond een driewieler met een onbeweeglijk molentje aan het stuur. Op de oprijlaan was geen enkel spoor te zien, behalve een paar kuiltjes van kattenpoten. Hij passeerde het volgende huis en nog twee grijze en hoekige exemplaren. De mensen hier waren al van huis gegaan. Ze hadden de sneeuw aan hun zolen meegenomen. Wat overbleef was modder en pover gras. Daarna hield de bebouwing op, er viel een gat en er werd plaatsgemaakt voor de spits toelopende romp van een kerk. De steen had de kleur van gestold bloed. Als een door het verband dringende wond. Verderop in de straat zag hij de bus staan. Daaromheen was niemand te zien. Ergens begon een hond te blaffen. Het blaffen verstomde in het verre, onzichtbare gedreun van treinwagons. Dat moet een exprestrein zijn geweest of een sneltrein, want het was heel snel weer stil.

Het warme gebrom van de bus drukte hem in een koortsdroom. In korte tijd droomde hij een paar dromen. Mensen stapten in en liepen te midden van de spookbeelden heen en weer zonder ze te vernietigen: ze barstten en groeiden onmiddellijk weer aan elkaar, want de materie van de voorbije tijd waaruit ze zijn geweven leeft. Op aarde zijn alleen mensen even levend. In een paar minuten droomde hij enkele jaren in episodes en bleef steken bij de afgelopen nacht, hij zette zich af en keerde terug naar zijn kindertijd, toen nog niemand ervan droomde dat economische activiteit de wereld zou verlossen. Hij tilde zijn armen op en stak zijn handen tussen zijn dijen. Voorovergeleund, met gesloten ogen, zag hij eruit als een kerel die ergens op een rand staat te wankelen en zo meteen gaat springen of het lef er niet voor heeft en voor een veilige val op zijn rug kiest.

Er rinkelde een belletje, de deur siste, de bus zette zich in beweging. Hij deed zijn ogen niet open. Dit was zo’n spelletje: raden op welke plek van het traject de Ikarus zich nu bevond: snel de oogleden optrekken, ‘even controleren’ en verlies of winst, Zawadzki’s huis, de overhoopgehaalde vuilstort, de kruising met de Bystrzycka, het berkenbosje met het bankje voor de zatlappen en zo tot aan de volgende halte. Luisteren naar de motor en meters in de schemering tellen. Lukt of lukt niet. Blinden hebben het stukken makkelijker, en die zijn vast aan één stuk door bang en wennen er uiteindelijk aan.

Hij voelde dat de bus een bocht maakte en keek naar buiten. Het wit verblindde hem. Daar had je de halte al. Een besneeuwd, met struiken begroeid plein, vervolgens de golfplaten wand van een magazijn en een pad waarover mensen naderden uit een kleine wijk van drie barakken, waar de weken in lange, donkere gangen voortgingen en als het aan het einde al maandag was, dan kwam zaterdag nog maar net op gang. De halte was leeg. Een ouderwetse paal zag eruit als een rood krijtje dat in een beduimeld velletje papier stak. Overal waren al nieuwe blauwe bordjes, alleen hier nog niet. Beiroet, dacht hij bij zichzelf. Wat hebben ze aan een halte. Ze blijven hier toch. Ze kunnen de boom in. En hij voelde een groot verdriet, verkloot zelfmedelijden, het gevoel dat herinneringen kunnen oproepen zoals ongewilde beelden die, onduidelijk waarvandaan, tevoorschijn kropen op een moment waarop het verstand juist koel en helder zou moeten zijn als het heden koel en helder is.

De bus reed het viaduct op. Vanaf de andere kant naderde een Star met melk. De kratten hadden de kleur van de regen en de capsules glommen als goedkope protheses. Zo werkte zijn verbeelding. De reling leek dun en broos. Het azuur van de flats deed denken aan een hopeloos alledaagse visie van de eindeloosheid. De rails liepen naar het noorden en na driehonderd kilometer verdwenen ze als zilveren draden in zee en de elektrische tractie loste op in de hemel, die ’s nachts verlicht werd door de vurige pluimen van een raffinaderij. Een stoptrein schoot weg richting stad. Hij was uit de vale schemer tevoorschijn gekomen en er onmiddellijk weer in opgegaan. Uit de geopende cabine van de chauffeur was te horen hoe de radio voor iedereen aanstond die al was opgestaan. De muziek van Radio 1 had de smaak van slaperige verveling, want anders zouden al deze mensen al lang geleden gek geworden zijn of een gewelddadige dood zijn gestorven, want vijfduizend ochtendstonden zijn niet te verdragen, daar moet een of andere manier voor zijn, een vergif, iets wat de leegte tussen hemel en aarde opvult.

Het viaduct eindigde hier, hier begonnen weer de huizen. Elk stond op zichzelf, omringd door een heg van gaas, vierkante oogjes herhaalden tot in de oneindigheid de hoekige vorm van gebouwen, ramen en pleinen. Op de halte stapten drie personen in. De bus schudde, een dikke vrouw met een kaartje in haar hand viel naar achteren en raakte zijn arm. Hij voelde haar zachte achterste en rook de geur van haar parfum.

Aan de rechterkant strekten zich ooit akkers uit. Wolken verzamelden zich boven de rivier, verhieven zich en dreven voort langs de hemel. Ze trokken hun schaduwen langs de stoppelvelden, waarop in de herfst koeien stonden. De straat was smal en de auto’s reden traag. De horizon zag eruit als een knipsel van groen papier. Op een dag was hij op de fiets naar de overkant gereden. Geelachtige paadjes slingerden tussen de wilgen door. Hij zag een meisje van een jaar of zestien in een rood badpak. Ze zat te plassen. Hij zag zelfs de donkere plek op het zand. Toen ze hem in de gaten kreeg kwam ze overeind zonder zich te haasten en begon langzaam haar broekje op te trekken.

Nu schermde een reeks van grote reclameborden de snelweg af van de oneindigheid van het grauwe gras, dat op de plaats van de groentetuintjes groeide. Aan de horizon stonden grijze blokken of liever hingen uit de hemel als grauwe gordijnen vol gaten: wolken en wanden in dezelfde kleur. Blonde kut, dacht hij bij zichzelf. Hij herinnerde zich het moment waarop de rode stof naar boven ging en met een zacht geritsel tegen haar lichte haren moest hebben geschuurd. En toen was alles ineens weg, bezegeld door een petsend geluid, toen het meisje haar duimen van onder het elastiek vandaan haalde en haar handen in haar heupen zette. Hij trapte flink door, in zijn gezicht voelde hij de hete wind. Grote borden schermden hem nu af van dit alles.

Iemand kwam naast zijn zitplaats staan.

‘Zo, vandaag met de bus?’

Hij keek omhoog, herkende de kerel en antwoordde: ‘Ja, soms kun je niet anders.’

Hij stond voor het raam en keek naar het bruine gebouw van de directie van de spoorwegen. Van de sneeuw was hier niets meer te zien. De rijweg en het trottoir waren nat. De autowielen sisten op het asfalt. De façade achter de ijzeren omheining zag eruit alsof zij bezig was in de aarde weg te zinken. ‘Timpaan’, dacht hij terug aan een woord van school, en toen was daar, ook van heel ver weg, het woord ‘Brandenburger Tor’ en nog wat beelden en woorden. Zo verstreken drie minuten. Hij verplaatste zijn blik naar de orthodoxe kerk. Zwarte ballonnen gehuld in een net van bladerloze takken. Elke boerenlul gaat daarheen, dacht hij bij zichzelf. Hier Russen, daar Duitsers, hier Duitsers, daar Russen, dacht hij verder. Een elektrisch treintje reed het station Wileńska binnen en een menigte trok bij rood licht over het zebrapad, stroomde in de keel van de tunnel en kwam aan de andere kant bij het postkantoor weer naar buiten, trams beten stukken uit een beweeglijk lichaam, slokten die stukje bij beetje op en brachten ze naar de vier uithoeken van de stad. Hij dacht bij zichzelf dat zij die nu naar het wzt gingen er nog het ergst aan toe waren, want die moesten eerst naar de Ząbkowska en de volgepakte en overhangende 138 nemen, die hen naar dat reusachtige gasreservoir zou brengen waar hij nachtenlang van droomde, van hoe het op barsten stond, ontplofte en hoe het vuur dicht over de aarde voortkroop, er alles aan ontnam: de begroeiing, het gras en de wilde stortplaatsen aan de Olszanka, door spoortunnels op de Kozia Górka vloeide en van de locomotiefwerkplaats bleven nog enkel het skelet van de hallen over, de wagons, de kale huid met de beschadigde aders van de rails, de Kamczatkagevangenis brandde als een kaartenhuis en alle dievegges en moordenaressen versmolten mooi en onbereikbaar met de metalen geraamtes van hun eigen bedden. Dat droomde hij vaak.

Op de hoek bij het postkantoor en het Władek iv stonden drie zigeunerinnen. Ze stonden daar onbeweeglijk en kleurrijk. Het licht van de dageraad wist er geen raad mee. Ze stonden te wachten tot de menigte wat zou uitdunnen en verdwenen ondergronds. Hij zocht hen met zijn blik, maar ze kwamen niet meer naar boven. De 21 vonkte en snelde naar het zuiden. De lucht ging kreunend voor hem uiteen en een vrouw met een reusachtige tas met rood-blauwe strepen kon nog maar net opzij springen. Hij probeerde zich voor de geest te halen of er in Moskou trams reden. Hij tekende een tierlantijn op de ruit. Het glas was droog en er bleef slechts een troebel, vetachtig spoor achter. Hij liep verder terug de woning in. Onder het grauwe tapijt kraakte het parket. Hij liep de keuken binnen. Hier bestond de vloer uit brede, gelakte planken. Op tafel lagen de resten van een ontbijt, twee eierdoppen, twee kommetjes van aardewerk en een mandje met donker brood. Aan een ei was nog maar net begonnen. De dooier scheen door het wit heen als een oog van onder een vleugelvel. Hij raakte een maïsvlok aan, die op de rand van een kommetje was blijven zitten. Hij voelde nat en koud aan. Hij nam hem op zijn vinger en proefde eraan. Zonder suiker. Hij probeerde een beetje melk uit de andere kom. Het smaakte mierzoet. Hij keerde terug naar de gang. Hij duwde de geelgeverfde deur open, maar deed hem onmiddellijk weer dicht. Hij liep terug naar de keuken en opende een kastje van donker hout. De platte en diepe borden stonden in twee stapels, de rest van de ruimte werd in bezit genomen door een koffiekan en een soepterrine, beide onder het stof. Er stonden ook nog drie kopjes van verschillende serviezen. Het rook naar vochtig hout en eten. In kastjes waar maar zelden in wordt gekeken hangt altijd de geur van oud brood. Hij deed het deurtje dicht en keek door het raam naar buiten, maar hij zag geen enkele beweging. De muur van het aangrenzende huis blonk met zijn doodse ruiten.

Hij liep terug naar de kamer en begon rond de plek te draaien waar vroeger in huizen tafels stonden. Hij stapte uit het vierde rondje, toen hij naar de witte meubelkast werd getrokken. Hij stopte zijn handen in zijn zakken en begon de voorwerpen te bekijken. Ze deden hem aan niets denken, ze dienden nergens voor. Een porseleinen danseresje, een glazen kom met allerlei frutsels, een Egyptisch droomboek, een boek over I Tjing, een telefoonboek, de vier delen van een encyclopedie, een rij cassettebandjes: Marylon, The Pet Shop Boys, Engels voor beginners, Smoleń en Laskowik, Kora met Manaam, een haarborstel, een schoenlepel. Hij keek in de bar en vond een aangebroken fles Cabernet, glazen, een asbak en de weerspiegeling van zijn eigen buik in de spiegel. Hij deed de klep dicht, het glas rinkelde, een tram belde, de vloer trilde.

De linnenkast zat op slot. Het slot wilde niet open. Hij duwde tegen beide helften van de kastdeur en probeerde het nog een keer.

De gestreken lakens en kussenslopen zaten dicht tegen elkaar. Om zijn hand ertussen te krijgen moest hij met zijn vingers bewegen alsof hij de pagina’s van een groot, plat liggend boek van elkaar probeerde te krijgen. Van de wasserette, dacht hij bij zichzelf. Tussen het beddengoed en de handdoeken was het niet zo strak, dus ging hij met zijn hand wat dieper, bijna tot aan zijn elleboog, en met zijn hand maakte hij halve cirkels in een koele en ruwe duisternis, maar daar lag verder niets. Op een lagere plank stond een strijkijzer. Hij verplaatste dit om achter een stapel tafelkleden en linnen gordijnen te komen. Het voelde lauw aan. Hij keek naar de thermostaat. Hij was ingesteld op katoen. Hij probeerde een blik te werpen op de kleren. Tricot hemdjes hadden de zachtheid van gebruikte en honderden malen gewassen dingen. Een groen, een zwart, een rood, twee witte, weer een zwarte en helemaal onderop een turkooizen. Vier paar spijkerbroeken: witte en blauwe Levi’s, een donkergroene ribfluwelen broek, verbleekte, versleten kaki tuinbroeken lagen naast dikke bloezen van trainingspakken. Sommige ervan hadden aan de randen duidelijk zichtbare opschriften en emblemata. Hij voelde met de rug van zijn hand het dikke borduurwerk of de kleffe aanraking van een rubberen opdruk. Wat hoger lagen bloesjes en rokken. Hij nam ze in zijn handen en zonder van zijn plaats te komen liet hij ze als twee stokken reusachtige en slappe kaarten onder zijn duimen wegschieten, en daarna schoof hij ze wat opzij en keek dieper in de kast. Het pakketje zat in een krant gewikkeld. Hij haalde het voorzichtig tevoorschijn, ging op zijn hurken zitten en legde het op de vloer. Hij begon te fluiten: ‘Kut, kut, kutter de kut’, een gele Życie Warszawy verbrokkelde als een dunne hostie, het gezicht van Jaroszewicz viel in tweeën uiteen. Hij deed het deksel van de bonbondoos omhoog en vond een pluk blond haar, een droge, van ouderdom zwarte roos en een stapeltje brieven. Hij hield op met fluiten, deed alles weer slordig bij elkaar en stopte het weer terug. De krantensnippers veegde hij met zijn voet onder het tapijt.

Op ooghoogte had hij nu de plank met ondergoed. De ruwe kommetjes van de bh’s staken in elkaar: zwarte, witte, zwarte, vleeskleurige, een zinloze constructie, onlichamelijk en hoekig, twee petjes naast elkaar, twee fietspetjes zonder kleppen. Hij liet dit even voor wat het was en liep naar het raam. De menigte was uit elkaar gegaan, de klok op de toren was blijven staan op kwart over drie op een verder onbekende dag. Hij liet zijn ogen over het trottoir en de oversteekplaatsen gaan, over de Świerczewskiego, de Wileńska, hij keek met een schuinse blik naar de Targowa en voelde de kilte van de ruit op zijn voorhoofd. De 101 sleepte zijn buik over de rails en bleef bij de halte voor de orthodoxe kerk staan. Een kerel in een marmerkleurige spijkerbroek stapte uit de rij bij de kiosk en sprong in de dichtklappende deur. Om de hoek kwamen drie kerels aanlopen, ze sloegen de Cyryla in en kuierden richting park. De wind vanaf de rivier deed de panden van hun nylon jasjes als vleugels opwaaien: een zwarte, een bruine en een donkerblauwe. Hun eerste portie hadden ze al achter de kiezen en ze voelden de koude niet. Hij had graag met hen willen ruilen. Nog honderd meter en ze zouden een wirwar van laantjes betreden, het bladloze struikgewas zou hen verbergen, ze zouden erin opgaan en hoewel zichtbaar zouden ze veilig zijn. De bomen zouden zich als een groot plafond boven hen sluiten, ze zouden hun bankje vinden naast de oude mannen die zaten te dammen, de onrust zou hen verlaten en de rookkleurige hemel zou tot de avond voor hen blijven schijnen, tot op het moment waarop ze bevrijd van pijn en angst weer de schemer zouden opzoeken, waarin elektrische sterren langs de pantografen sijpelden van wagons die over de 11 Listopada en de Stalowa richting de Betlehemse nacht van Szmulki en Targówek reden, en ze zouden wachten, wachten en wachten, ze hadden zeeën van tijd waaraan het hem juist ontbrak.

Ze staken de Jagiellońska over en liepen richting het benzinestation. De 509 joeg hen met zijn claxon uiteen, maar dat zag hij niet meer. Hij stond alweer bij de open kast. Hij raakte de onderbroekjes aan. Ze deden denken aan een stapel kinderboeken met plaatjes. Pastelkleurige sprookjes, mama, lees nog eens wat voor, een gele Donald Duck, het zeegroene Vreemde Eendje, Avonturen en kattenkwaad van het aapje Fikki-Mikki … hij ging met zijn vingers over de ruggen. Van boven naar beneden en nog eens, en toen ging hij voorzichtig met zijn hand tussen de zwarte en de witte. Hij voelde een erectie opkomen.

Een ogenblik later realiseerde hij zich dat hij niet alleen was. Hij verstijfde en spitste zijn oren. Het getik herhaalde zich. Zachtjes, nauwelijks hoorbaar, maar het kwam ontegenzeglijk ergens uit deze woning. Hij ademde wat lucht in en kneep zijn mond stijf dicht. Hij deed een stap, de vloer kraakte, hij verstarde en toen volgde een nog duidelijker tik. Hij liep naar de slaapbank waarover een witte, harige sprei lag. Hij tilde de rand van de bedekking op.

Een schildpad keek hem onbeweeglijk en kil aan als een fototoestel. Hij was bruin en mat, hij leek op iets heel ouds en van leer. Hij bewoog en het lege schoteltje waar zijn pootje in stond tikte tegen de vloer. ‘Verrekt schaaldier’, zei hij zachtjes en hij begon weer normaal te ademen.

Hij deed de kast dicht op het moment dat hij in de hal de deurgrendel hoorde.

Ze droeg een lange jas van grijze wol. Hij liep op haar toe om haar te helpen, maar met een snel, behendig gebaar schoof ze de mantel van haar schouders en hing hem op een hangertje. Ze deed haar pumps uit, deed pantoffels aan en liep door naar de keuken. Ze begon de tafel af te ruimen, bestek in de gootsteen, de restjes eten in de vuilnisemmer, het aangebroken ei naast de gootsteen, ze keek hem niet één keer aan, haar handen trilden. In het grijze licht, in deze stilte, waren het gerammel en het gerinkel moeilijk te verdragen. Ten slotte begon ze te praten: ‘Sorry dat ik je zo heb achtergelaten. Ik moest per se op tijd zijn. Mijn cheffin is een enorm lastig mens en ik sta nog van vorige maand bij haar in het krijt.’ Ze keek op haar klok van groen plastic. Hij hing aan de muur en gaf aan: 8:22. ‘Wat wil je? Koffie of thee? Ik moet zo weer weg.’

‘Wanneer gaat ze naar school?’

‘Volgend jaar. Ik zal koffie voor je maken.’

Hij ging op een stoel zitten en keek naar haar benen. Haar voeten in de blauwe pantoffels met een klein hakje trippelden tussen gootsteen en fornuis. Steeds, zelfs thuis, wilde ze er elegant uitzien. Nooit droeg ze versleten sloffen. Toep, toep, toep en een kopje, een lepeltje, toep, toep, de bus met koffie, het fluiten van de fluitketel.

‘Melk?’

‘Maakt niet uit’, antwoordde hij en hij keek naar haar dijen onder de beige stof van haar jurk: geen spoor van ook maar een kreukje, ze moet om God mag weten hoe laat zijn opgestaan om zichzelf en het kind verzorgd te hebben. En dan ook nog gestreken, hij dacht aan het warme strijkijzer. Haar donkere haren zaten bijeengehouden in haar nek.

‘En hoe is het met jou?’

‘Ach, niks.’

‘Na zo veel jaren kom je hier ’s ochtends vroeg binnenvallen en dan zeg je dat er niks is?’

‘Niks. Ik kwam hier langs en ik dacht, even kijken of je hier nog woont.’

‘En waar had ik dan moeten wonen? In Californië?’

Ze zette een bruin kopje met een groen streepje voor hem neer. Hij rook de geur van haar parfum en de warmte van haar lichaam en plotseling drong het tot hem door dat het koud was in de woning. Toen ze vooroverboog keek hij naar haar borsten. Daar kwam die geur vandaan. Kleine stukjes warmte maakten zich los onder haar jurk, dreven vanuit haar kut langs haar buik omhoog en zweefden tussen haar tieten als een waterstroompje uit een fontein, als het water uit een gummi peertje. Hij dacht eraan om daar na zo veel jaren zijn hand in te steken en te zien wat er zou gebeuren, te zien wat er nog kon worden gedaan met de tijd en hij was benieuwd hoe het dan verder zou gaan. Maar dat duurde maar heel even. Ze ging weer rechtop staan en liep weg. Opnieuw bevond hij zich in de koude en lege lucht van het huis, waar maar zelden een vreemde kwam.

‘En hoe is het nu met Jolka?’ vroeg hij. ‘En met de rest?’

‘Ze is getrouwd met een Griek en vertrokken. Bolek …’

‘Ja? Bolek ben ik een keer tegengekomen op straat. Hij had haast.’

‘Hij is bezig met geld verdienen. Als je het mij vraagt verdient het geld zichzelf voor hem. Hij verkoopt, koopt, ik weet het zelf niet’, zei ze terwijl ze haar kopje op de vensterbank zette. Van buiten, vanaf het plafond, vanaf de muur sijpelde grijs stof, op de binnenplaats blafte een hond, onder een radiator lag een gewonde pluchen knuffel.

‘Soms ga ik bij hem langs’, zei ze en ze bracht haar kopje weer naar de gootsteen, vervolgens kwam ze terug voor het zijne. ‘Tja, nu moet ik er toch echt vandoor.’

‘Woont hij nog op het oude adres?’

‘Ja.’

Een bijna lege 26 bracht haar naar de verste verten van de brug, recht naar het westen boven een bedorven rivierarm, een minuut in de ruimte, terwijl de stad aan de andere kant van de rivieroever eruitziet als de maquette van iets wat nog moet ontstaan. Kleine torentjes die de hemel proberen te raken, zo is het altijd geweest, altijd te klein.

Gedachteloos liep hij in het spoor van de tram. Hij stak de Jagiellońska over en sloeg de weg in naar het park om na te denken. De bruine boomstammen glommen van een vochtige schittering, waardoor het nog somberder werd. Niemand wandelde hier. Hij passeerde een opaatje op een bankje. Net een oude etalagepop. Hij keek niet op. Hij zat een sigaret in een donker pijpje te roken, zijn handen had hij in de zakken van zijn legerjas gestopt. April doet wat hij wil, dacht hij bij zichzelf. Hij kwam uit bij een brede laan die recht naar de dierentuin leidde. Maar hij dacht nu niet aan apen en pinguïns. Hij sloeg links af en keerde terug naar de straat. De aanblik van de kiosk herinnerde hem eraan dat hij geen sigaretten meer had. Hij doorzocht zijn zakken. Hij legde het ene bankbiljet op het andere. Zo kwam hij tot honderdtwintigduizend. Hij keek het nog eens na, hij kon geen stuiver meer vinden. Een namaak-Zippo, sleutels, een lege telefoonkaart, geen enkel document, twee fiches. Hij kocht een pakje Marsen, stak er een op en werd meteen draaierig in zijn hoofd. De torens van de heilige Florian waren op de hemel gericht als ouderwetse raketten. Oude vrouwtjes liepen naar binnen. Hun silhouetten waren zwart en klein. Het waren net rollende kraaltjes. De 162 vertrok van de halte. De mensen keken voor zich uit, ofwel in de toekomst. Een roodharig meisje streelde hem met een lege blik. Hij wachtte op groen en liep naar de overkant. Hij dacht erover zich toch nog wat meer tijd te gunnen, nog één sigaret, en toen hij een plaats zocht om op zijn hurken te gaan zitten of desnoods voor wat beschutting tegen de van de rivier komende wind, drong het tot hem door dat hij hier ergens in de buurt was geboren. Zo’n vijftig passen hiervandaan stond het ziekenhuis. Te midden van een wirwar van struiken die op het pleintje groeiden, in de modder, onder de gezwollen hemel oogden de witte ambulances op de oprit irreëel en schaamteloos als de dood. In het gat van de deur van het ziekenhuis schoten de witte schorten van de geneesheren voorbij, want als puntje bij paaltje komt worden de mensen altijd nerveus en proberen hun verneukte leven in nog geen kwartier weer in te halen. Ik zou daarheen moeten, dacht hij bij zichzelf, en me opnieuw in een of andere kut moeten laten naaien. Een soort omgekeerde keizersnee.

Een bedelaar in een lange jas passeerde hem. Iedereen passeerde hem, hoewel ze niet met zo veel waren. Om half tien kruipt de stad in zijn schulp, sterft uit en geeft tijd aan diegenen die niets te doen hebben. Hij schoot zijn peuk weg. Hij viel in het gele gras. Een streepje rook ging loodrecht omhoog om vervolgens door de wind te worden meegenomen. Hij stopte met denken, draaide zich om en liep richting Floriańska, waar sinds mensenheugenis mannen op de stoeprand stonden in bouclé truien en breed gemaakte broeken, waarvan de zomen twintig jaar geleden waren gestreken en zo waren blijven zitten. Boven hen, boven hun stil kabbelend gekeuvel, reikten de bakstenen muren tot helemaal in de hemel, maar niemand zou ook maar een weddenschap durven aangaan, dat daar, aan de andere kant, iets was, woningen, een kamer met keuken en oude meubels met bladderend fineer. Minderjarigen imiteerden hun vaders. Alleen de kleur van hun kleding was heller, Ford of Bulls, of ze droegen Nikes met trottoir likkende lippen. Geconcentreerd in hechte kringen overlegden ze hoe ze vandaag de wereld te lijf moesten, van welke kant haar te benaderen. Er waren geen vrouwen. Een gevlekte straathond rende van het ene groepje naar het andere en was op zoek naar zijn baasje. Iemand gooide een rotje. Och ja, dacht hij. Binnenkort was het Pasen.

Bij het warenhuis werd hij overvallen door herinneringen: ooit was hij met zijn moeder naar een poppentheater geweest. In de schemering gloeiden de lichtjes van sigaretten. Mannen stonden in poorten en spraken een taal die hij niet begreep, hoewel sommige woorden hem bekend voorkwamen. Het was november of december. Het witte licht van de lantaarns reikte niet tot het trottoir. Het trilde en siste daarboven. De naakte takken waren bedekt met een metalen glans. Zijn moeder versnelde haar pas en door haar kille hand heen voelde hij dat ze erg bang was.

Op het toneel was in een vloed van gouden schitteringen, in het zilveren stof van de schijnwerpers een prins bezig een prinses of zoiets te redden, het was een of ander lawaaierig verhaal dat hem in zoverre interesseerde, dat hij voor het eerst op een plek als deze was. Hij wilde nog een keer door die in de schemer uitgeholde straat lopen, een paar passen verwijderd van de heldere Targowa, nog één keer de rode vonken zien die op en neer gingen. Toen de voorstelling voorbij was nam zijn moeder hem stevig bij de hand en mengde zich snel onder de menigte kinderen en ouders. Hij was teleurgesteld. Het warenhuis deed denken aan een glazen kast. Ergens in het midden zat die vrouw van gips geknield met haar enorme borsten boven een mandje met eten, met een achterwerk als twee kussens. Hij moest vaak aan haar denken.

Toen hij de lege en fonkelende Okrzeja was overgestoken, waarover in de verte een auto uit de richting van de rivier kwam gereden, moest hij denken dat hij hier, achter dit warenhuis, ooit met zijn vader was geweest. Laagbouw die je door een poort in de muur binnenging. In een obscure ruimte waren mannen in rubberen laarzen en met schoppen bezig dierlijke ingewanden in metalen emmers te gooien. De betonnen silo werd gevuld met glimmende stukken lever, een enorme berg glibberig, glinsterend rood en het bloed klotste op de grond. Zijn vader kende daar iemand.

Een auto kwam hem met nat gezoem achterop en reed voorbij. Hij sleepte de geur van mist boven de haven achter zich aan. Hij liep naar links. De bussen waren op dit tijdstip leeg.

Hij kwam langs een oneindig lange rij auto’s en herkende de merken. Een mosterdkleurige flat beschutte hem voor de wind. Bomen werden almaar groter en een enorme akker van gruis veranderde in een speelplaats. De flat met tien verdiepingen hield hier op, de kou sloeg hem in het gezicht, maar daar had je alweer de volgende. Hij telde de trappenhuizen. Overal was intercom geïnstalleerd. Vierde flat, zesde trappenhuis. De som moest tien zijn. Hij kon nooit nummers onthouden. Hij ging met zijn vinger over de knoppen. Iemand begon hem vragen te stellen, hij zweeg, daarna kwam er nog iemand, totdat iets begon te zoemen. Hij duwde tegen de deur, rook de geur van nat beton en om tijd te winnen nam hij de trap.

De man die voor hem opendeed was groot en dik.

‘Ik koop niet aan de deur’, zei hij en hij begon alweer de deur dicht te doen. ‘En waarom moest die kutintercom er zo nodig komen’, mompelde hij wat voor zich uit.

‘Bolek …?’

De deur bleef haperen en ging toen langzaam weer open.

‘Wat Bolek? Wie ben jij? Gozer …’ de kerel verhief zijn stem. Achter in de woning begon een hond te blaffen. Een ogenblik later had de kop van een rottweiler zich tussen de benen in een spijkerbroek en de deurpost gewrongen.

‘Rustig maar, Sjeik. Nou, wat mot je?’

‘Bolek, ik ben het, Paweł.’

‘Welke Paweł?’ Er kwamen rimpels in zijn voorhoofd, het balletje van zijn geheugen begon te stuiteren, totdat het tikkend zijn vakje vond.

‘Van Kicior?’

‘Van Bogna, een tijd geleden …’

De kerel trok bij, de glimlach van ongeloof bracht zijn mondhoeken omhoog, zijn rechterhand deed de deur wat verder open, en zijn linker greep de hond bij de halsband.

‘Jezus … En ik dacht, een vertegenwoordiger …’

‘Ik heb dit hiernaast gekocht en de muur laten wegbreken. Bij elkaar honderddertig vierkante meter.’ De gouden ketting schoof van zijn pols naar zijn onderarm. Hij schudde hem omlaag als hij de fles wilde pakken. Steeds als hij zijn glas of een sigaret omhoogbracht bleef de armband halverwege richting elleboog hangen. De hond lag op een rode matras en probeerde niet langer zijn ogen open te houden. Paweł zei dat hij die middag nog een auto moest ophalen uit de garage en sloeg bij het drinken steeds een rondje over. Het vuur laaide op in zijn lege maag en kwam tot in zijn keel, maar zijn hoofd bleef leeg en koel. De dag werd steeds groter, hij verhief zich, boven de verre binnenstad hing een paraplu van wolken, maar het licht baande zich langzaam een weg, ontspande zich en het gewelf van de grijze wolken werd steeds hoger. Boven het hotel wapperde een helblauw vaandel. Hij dacht bij zichzelf dat het niet warmer zou worden, maar wel helderder en hij begon de woning rond te kijken. Het zag eruit als een kopie van iets wat niet bestond. Zware, zwarte meubels hadden in de hoeken geel beslag. Een reusachtig dressoir groeide in het plafond, misschien zelfs nog verder en eindigde op de verdieping daarboven. Het servies stond achter berookt glas met gouden arabesken. Hij zat in een fauteuil van zwart leer, dronk uit een glas met een zilverwerkje. Bolek liet zijn buik van onder zijn hemd hangen. Een palm in een faience bloempot wierp een schaduw over hen. Boven de palm vlamde een koperen kroonluchter. Zijn gedachten waren rustig en precies, maar hadden niets om zich aan vast te grijpen. Hij kreeg honger, dus stak hij de ene sigaret op na de ander. Een vliegtuig gleed van rechts naar links dwars over het raam: een beweeglijk, groen glimkevertje op een geribbeld strookje van een wolkenvrije hemel.

‘Weet je nog, Paweł, hoe in Kaprys het leger ons een pak slaag wilde geven?’

Dat herinnerde hij zich. Een dronken korporaal had er toen met een stoel vanlangs gekregen, de man van de garderobe had de deur op slot gedaan, dus hadden ze zich met behulp van diezelfde stoel een weg door het grote raam naar buiten gebaand en waren de kant van het station op gerend, en vervolgens via de trap naar beneden, naar het park, om de achtervolgers in de mist kwijt te raken, en toen de vermoeidheid hun de adem had afgesneden waren ze in de sneeuw gevallen en hadden ze uit volle borst liggen bulderen van het lachen, terwijl de treinen op de brug als gele bliksemschichten de hemel doorkliefden.

Nu zou je, vetzak, niet meer zo hebben gerend, dacht hij bij zichzelf. De ander nam er nog een door zijn glaasje recht in zijn keelgat te gieten. Je kon zien hoe de wodka zich losmaakte van het glas, door de lucht stroomde en tussen zijn opengesperde lippen viel. De tijd haalde capriolen uit, nu eens versnellend dan weer vertragend en maakte haast onzichtbare dingen bijna zichtbaar. Hij wist niet meer of twee slagen nu een kwartier aangaven of een half uur. De zon kwam achter de wolken vandaan, maar scheen in de rug van de flat. Het volgende vliegtuig vloog met opgetrokken neus van links naar rechts, helder als een vuurtongetje, recht naar het noorden, Stockholm, Oslo, Helsinki, misschien zelfs wel Groenland waar het sissend in de sneeuw zou uitdoven. Hij voelde de koude in zijn linkerschoen, hij bewoog zijn tenen, hij had een natte sok. Bolek vermorzelde met zacht goudgerinkel een peuk in de asbak, boerde, stond op en liep naar achter.

Nu kon hij alles in eenzaamheid bekijken. Links had hij de zee. Oneindig, helblauw, met witte golfkammen en een zeilboot halverwege fauteuil en horizon. Op de plek waar het vasteland moest zijn groeide een palm uit een bloempot. Hij draaide nog wat meer naar rechts. Het fotobehang eindigde niet tegelijk met de muur, maar werd in de hoek afgebroken en kroop verder op de muur daarnaast, dat wil zeggen die met het raam, en als de raamstijl er niet was geweest zou hij mooi met de hemel zijn samengevloeid.

Hij draaide zich weer om. Het dressoir had hij al gezien, dus bleef over de rechterkant. Hier was de muur bedekt met een bruin weefsel dat met vleeskleurige rozen was bedrukt. Er stak een groene lamparm in de vorm van een bloem uit. Wat lager stond een kleine bronzen bar. Uit leeuwenpoten groeiden wieltjes. Daniel’s en Walker stonden gearmd en waren nauwelijks aangebroken, Smirnoff was over de helft, alleen van de brandy waren etiket en niveau niet te zien in de schaduw. Klootzak, dacht hij en hij proefde in zijn mond de witachtige, koortsige smaak van roggewodka. Het doodse lichaam van de televisie glom in de verste hoek en de hele handel stond eronder: versterker, een doos met cassettes, cd-speler en een radio. De uiteinden van de drie afstandsbedieningen staken als de neuzen van gepoetste schoenen van de plank naar voren. Hij keerde met zijn blik terug naar het dressoir. Zijn gedachten zwierven door de kamer, nu eens volgden ze zijn blik, dan weer bleven ze achter. Hij nam een sigaret. Een Marlboro, maar stak hem ook weer meteen terug. Het opschrift had hij onder een vinger kunnen verbergen, maar er stond niet zo’n gouden streep op zoals bij zijn Marsen. Hij kwam overeind.

Bolek kwam op het juiste moment binnen. Hij was bezig zijn broek dicht te doen, in de verte ruiste water. Paweł voelde hoe zijn haren te berge rezen. Hij verstarde en probeerde achterom te kijken.

‘Niet bewegen! Geen stap verder.’

‘Ik was al langer van plan die rommel weg te gooien. De helft van deze spullen had ik weg kunnen doen en vervolgens nieuwe kunnen kopen.’ Hij hing het schilderijtje terug aan het haakje. De lijst stootte tegen de muur. Ergens in de flat ging een lift omhoog. Bolek keek nog eens naar de jongen in het witte pakje met de kaars in zijn hand, hij ging op de bank zitten en schonk in.

‘Zo zie je maar, het had weinig gescheeld of je had zonder ballen verder gemoeten.’

‘Ik wilde het van dichtbij zien’, zei Paweł.

‘Nou en, dan had je het niet gezien. Ik was vergeten je te vertellen dat je moet blijven zitten waar je zit. Zo is hij nu eenmaal. Weet je hoeveel ik heb betaald om hem af te richten? Een nieuwe was waarschijnlijk goedkoper geweest.’

Ze dronken hun glaasje leeg, de tijd kwam in beweging. Paweł voelde dat die als tocht door de kamer trok, versnelde, over de trap naar beneden stroomde, over de straat werd uitgegoten en als een overstromingsgolf alle mensen met zich meevoerde, hen verder droeg, terwijl zij aan de oppervlakte probeerden te blijven, maar ze verdronken en alleen de beweeglijke en eenzame mensen slaagden erin zich enigszins te redden, dus zette hij zijn glaasje weer weg, maar pakte geen nieuwe sigaret.

‘Bolek, ik heb poen nodig.’

De ander keek hem aan, maar met een als de fles op tafel zo lege en volledig nuchtere blik. Hij keek weg en vlocht zijn handen op zijn buik ineen.

‘Weet je, ik ook …’

‘Bolek, ik meen het serieus.’

‘Ik ook. Iedereen meent het serieus als het om poen gaat.’

‘Bogna heeft gezegd dat ik daarvoor bij jou moest zijn.’

Bolek leunde naar voren, trok even de mouwen van zijn jasje op alsof hij zich opmaakte voor een gebaar, een pantomime met zijn handen, om in de lucht een of andere zware, serieuze gedaante te tekenen.

‘Wat heeft zij hiermee te maken? Laat haar jou dat geld lenen als zij zo slim is.’

‘Ze heeft alleen gezegd …’

‘Hoeveel?’

‘Tweehonderd.’

Bolek deed zijn handen van elkaar, strekte een been en ging met een hand in zijn broekzak. Hij haalde er een handvol bankbiljetten uit, trok er twee van af en gooide die op het glazen tafelblad. Ze zagen eruit als het begin van niet-afgemaakte bloemen van papier.

‘Bolek, ik heb tweehonderd miljoen[1] nodig.’

Toen boog hij opnieuw naar voren, leunde met zijn ellebogen op zijn knieën en keek naar Paweł alsof hij hem nu pas voor de eerste keer zag.

‘Kerel, ben je niet goed snik? Ik ken je nauwelijks.’

[1] In de tijd dat deze roman speelt was er in Polen sprake van een reusachtige inflatie. Niet lang daarna, in 1995, vond een revaluatie van de zloty plaats en werd de nieuwe zloty ingevoerd. De waarde van 1 miljoen zloty was indertijd gelijk aan honderd zloty.