Kader Abdolah

Zeesla en de lepels van Alice

Een reis door de geest van Nederlandse ondernemers en uitvinders

Uitgeverij De Geus

breda 2012

© Kader Abdolah, 2012

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Illustraties binnenwerk Masud Gharibi

Omslagillustratie © The Sower, 2001 copyright Robert and Shana ParkeHarrison, courtesy Jack Shainman Gallery, nyc

isbn 978 90 445 2263 1

nur 320

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1 - Een vlieger van tien ton in de lucht

1

Een vlieger van tien ton in de lucht

Ik begon met een reis. De meeste mensen die ik zou ontmoeten, kende ik niet. Ik wist nauwelijks iets over degenen die zich hadden aangemeld. Soms niet meer dan een naam, een adres, een telefoonnummer en een heel korte beschrijving van hun onderwerp.

Mijn vuurdoop was een gesprek met prof. dr. Wubbo J. Ockels, de eerste Nederlander in de ruimte.

Iemand had me gewaarschuwd dat de astronaut erg arrogant was.

De afspraak met hem stond gepland om elf uur, maar zijn secretaresse belde of we hem naar tien uur zouden kunnen verzetten: zo zouden we meer tijd hebben.

Er was geen file, daarom kwam ik een kwartiertje eerder aan bij de universiteit.

Ik wandelde door de gangen en keek naar de reeks foto’s en interviews van prof. dr. Wubbo aan de muur.

Een van de krantenknipsels toonde een foto waarop hij aan boord van een grote boot stond te vliegeren. Eronder was te lezen: ‘Ruimtevaarder Wubbo Ockels is een veelzijdig man: de eerste Nederlandse astronaut in de ruimte, hoogleraar, uitvinder en ondernemer. De algemene noemer is zijn ideeënrijkdom. Zo belooft de laddermolen voor niet minder dan een revolutie in de energievoorziening te zorgen.’

Een ander knipsel kopte: ‘Nederland 2050, een 100% duurzaam land.’

Ik las: ‘Professor dr. ir. Wubbo J. Ockels (1946) is directeur van een interfacultair instituut (Asset Applied Sustainable Science) dat zich bezighoudt met een aantal grote projecten en ideeën, waarvan de bekendste de superbus, vliegerenergie en de zonneauto zijn.’

Ernaast hing de eerste voorstelling van zijn superbus, een lange auto, veel langer dan een limousine, waar vijfentwintig mensen in kunnen zitten, een superbusje dat ooit volledig op elektriciteit met een snelheid van 250 kilometer per uur op bepaalde plekken in het land moet gaan rijden.

Ik zou met Wubbo Ockels over zijn laddermolen gaan praten, maar ik betwijfelde of ik iets nieuws te horen zou krijgen.

Hij had al honderden interviews over zijn ideeën gegeven en wat hij ook over zijn laddermolen aan mij zou vertellen, het stond al uitgebreid op het internet.

In de gang wist ik dus al zeker dat ons gesprek zou mislukken. Ik had hier niet moeten komen, maar het was te laat.

Een man van steen opende de deur. Het leek alsof Wubbo Ockels een masker van zichzelf had opgezet. Mijn vermoeden werd bevestigd: het wordt niets. Tot overmaat van ramp struikelde ik over een vouwfiets naast de deur toen ik zijn kamer in wilde gaan. Ik zette het ding weer op de standaard en stapte naar binnen.

Totdat de secretaresse de koffie had gebracht, bekeek hij zijn agenda.

Ik keek rond in de kamer, zijn astronautenpak hing aan de zijkant van zijn kast, zijn toga en vele ingelijste diploma’s en certificaten prijkten aan de wand.

Hij gedroeg zich als iemand bij wie ik me opgedrongen had voor een interview, maar het tegendeel was waar. We hadden een persbericht naar de universiteit gestuurd en de heer Ockels had zich, via zijn secretaresse, zelf officieel aangemeld.

‘Vertel, wat bent u van plan?’ zei hij alsof hij een van zijn PhD-studenten over zijn scriptie vroeg.

Ik dacht weer: het wordt niets. Maar ik antwoordde: ‘Ik maak een reis waarop ik mensen met mooie ideeën ontmoet en ik ben benieuwd naar dit gesprek.’

‘Voor wie is het bedoeld?’

‘Voor mijn lezers. Hebt u iets van mij gelezen?’

‘Ik lees niets, ik ben dyslectisch, ik kan wel lezen, maar het gaat moeizaam. Mijn dochter heeft een boek over mij geschreven, misschien is het beter wanneer u eerst dat boek leest.’

Hij zat in zijn hoge professorentorentje en wilde niet naar beneden komen. ‘Ik weet voldoende over u, ik kom voor uw laddermolen’, zei ik stellig.

Hij begon met het verhaal dat ik al kende en dat hij overal vertelde: ‘Als kind vliegerde ik een keertje op het strand, maar opeens begon de vlieger zo hard te trekken dat de lus in mijn vinger sneed. Ik besefte dat ik iets moest doen met die kracht. Vervolgens heb ik een soort vlieger bedacht die net als een molen energie opwekt.’

Hij liet me een reeks foto’s van zijn vliegermodellen zien.

Nog altijd liep het gesprek niet, het was weinig verfrissend en het leek hem zelf ook niet te boeien. Ik had geen zin om vragen te stellen waar ik het antwoord al op wist.

‘Ik denk dat we ons gesprek over de vliegers misschien later voort moeten zetten, ik heb iets anders van u nodig.’

‘Wat bedoelt u met “iets anders”?’

Deze vraag had hij niet verwacht.

‘Een uitzonderlijke wetenschappelijke ervaring, een beschouwing’, zei ik.

Hij dacht even na en begon toen aan een lang, zwaar eenrichtingsbetoog over ruimte en tijdsbeleving, over de vraag of de waarneming van de mens met de kosmos of de aarde verbonden was.

‘Wat we ook zien, alles is oud, je kunt er alleen maar naar kijken, verder is er niets nieuws te beleven, het heeft miljoenen en nog eens miljoenen jaren geleden plaatsgevonden. We hebben dit allemaal bedacht, ons huidige beeld is aards, bepaald door de zwaartekracht van de aarde.’

Ik zag me genoodzaakt in te grijpen: ‘Professor, wat u zegt boeit mij, maar u hebt dit allemaal al in een ted-presentatie verteld.’

Er viel een stilte en we begrepen beiden dat het gesprek niet vlotte.

In die stilte schoot me de fiets, de vouwfiets voor zijn deur te binnen.

‘De fiets,’ zei ik, ‘is die van u?’

‘Ik fiets elke dag zo’n uur vanaf mijn boot naar mijn kantoor en ik ga ook weer fietsend terug. Ik doe het sinds ik een hartaanval heb gehad.’

‘Als ik vragen mag: wanneer was dat?’

‘Een paar jaar geleden. Hij was bijna fataal, ik werd meteen opgenomen. Ze hebben me in een koeling gezet, twee dagen ben ik ingevroren geweest om de schade te beperken. Van de ene op de andere dag kon ik niets, ik lag in een ziekenhuisbed, keek door het raam, zag dat ik niet meer bij de actieve wereld hoorde. Het leek alsof iedereen in een supersnelle trein gestapt was en mij alleen op het station achter had gelaten. Een enorm gevoel van eenzaamheid overviel me. Ik miste het leven, pas toen begreep ik hoe waardevol dat leven was, ik wilde meedoen, maar het was niet mogelijk. Ik vreesde dat mijn hersenen beschadigd waren en dat ik me niet meer volledig zou kunnen bewegen. In een poging om toch deel te nemen aan de wereld, probeerde ik mezelf te scheren, maar het ging erg onhandig. Ik waagde nog een stap, probeerde een schone pyjama aan te trekken. Voorzichtig deed ik een test om te kijken of mijn hersenen nog functioneerden, of ik mezelf nog was. Tot mijn enorme vreugde scoorde ik perfect, ik mocht direct weer meedoen met het leven.’

Ons gesprek was op gang gekomen, hij praatte met geestdrift en het boeide me.

‘Wat bedoelt u met “weer meedoen”, u kon toch nog niets?’

‘Ik kon mijn bed inderdaad niet verlaten, maar mijn hersenen waren actiever dan ooit. Toen ik daar zo lag, zat er een enorme afstand tussen mij en de rest van de wereld.’

‘Net als op het moment dat u als astronaut in de ruimte was, een enorme ruimte tussen u en de mensen op de aarde.’

‘Precies, en in beide gevallen was ik op mezelf aangewezen, niemand verwachtte iets van mij. Ik lag nu in bed en iedereen wist dat ik niets kon. Maar ik wilde juist iets moois doen. Een onverwacht gedicht begon in mijn hoofd vorm te krijgen. Met moeite pakte ik pen en papier en begon te noteren. Ik deed weer op niveau mee met het leven achter het raam.’

‘Ik zie wat u beschrijft eerder als een uitvinding, een ontdekking. Het is als iets bedenken wat onmogelijk lijkt.’

Met die opmerking had ik een snaar geraakt.

‘Ik voelde me zo goed opeens, zo goed dat ik zelfs niet terug wilde naar de onzin van de dag. Mijn familie had iets griezeligs beleefd, maar ik was in een extase terechtgekomen, ik was even dood en nu weer teruggekeerd naar het leven, met een totaal nieuwe kijk op de wereld en met een gedicht.’

‘Fascinerend, hebt u dat gedicht bij u, mag ik het lezen?’

Het licht schitterde in de ogen van professor dr. Wubbo J. Ockels. Opgewekt zocht hij in zijn computer naar zijn gedicht.

‘Wilt u het aan me voordragen, professor?’

Hij las het voor:

‘Vanuit de kleine kamer van mijn bestaan

kijk ik met een observerende blik

naar dat wat zich achter het glas bevindt.

Een scheiding van werelden

die vrijwel iedereen ontgaat.

Maar ik zie het als geen ander.

Hoe kan die wereld te klein voelen,

te klein om weer naar terug te gaan,

de angst de vorige onzin tegen te komen

de angst het mooie heldere gevoel

dat nu in elke hoek van mijn hersenen zit

te verliezen door de afleiding

van het dagelijkse leven.

Tranen sluiten mijn observatie.’

‘Een paar weken later ging ik fysiek terug naar het leven, ik regelde een fiets, die vouwfiets. Ik mocht er weer zijn’, zei hij.

‘Hoe was uw gevoel toen u in de ruimte was, alleen, op uzelf aangewezen, op zo’n enorme afstand van anderen. Was het een soort dood, een gevoel dat u buiten het leven stond?’

‘Onderweg naar boven had ik vanuit mijn ooghoeken naar beneden gekeken, maar er kwam een moment dat ik bewust koos om naar de aarde te kijken. Die ervaring zou ik later deels in het ziekenhuis herbeleven, het leven bewoog daar op die aarde en niet bij mij. Ik keek naar de blauw-groene bol in het heelal, een intens moment, het was stil in mij.’

‘En wat zag u op de aarde? Wie zag u op de blauw-groene bol?’

‘Ik zag mezelf.’

‘U bedoelt, uw lege plek op aarde.’

‘Dat ook, maar ik zag mezelf, ik en de aarde.’

‘Toen u in een bed in het ziekenhuis lag en door het raam keek, wie zag u daar, weer uzelf?’

‘Nee.’

‘Wie dan?’

‘Mijn vrouw!’

‘Wow, uw andere ik?’

‘Ik weet het niet, ik ken haar sinds haar dertiende, maar ze was nog nooit zo intens aanwezig geweest in mijn leven. Ze stond zo mooi in de wereld waarin ik ontbrak.’

De secretaresse kwam binnen: ‘Kan ik u nog een kop koffie aanbieden?’

‘Nee, dank u, geen koffie, maar als ik een glaasje water van u mag.’

De printer rolde een vel papier uit. Wubbo pakte het en schoof het naar mij toe, het was een ander gedicht van hem:

‘Even dood, mijn tijd staat stil.

Even is het de ervaring alleen van anderen

Van naasten die het proces volgen

Griezelig en angstig waren de belevenissen

Van vrienden en familie.

Maar hun belevenissen ken ik niet, behoren niet tot mijn leven.

Voor jezelf is er geen proces.

Er is alleen de gebeurtenis, het feit.

Ik was even dood.

Nu ben ik weer aan het zelf beleven,

Bij de tijd.

Door de belevenissen van anderen te horen

Vul ik het gat weer in

De aansluiting van het vroegere leven met nu

Komt langzaam tot stand.

Het perspectief van wat er is gebeurd vormt zich,

ook de angst en het verlies wordt een deel van mij

Even dood was niet erg

Voor mij

Maar nu ik weer met anderen leef

Is het goed klote.’

Ik vouwde het gedicht samen en stopte het in mijn binnenzak.

We maakten een afspraak voor de volgende week om op zijn boot verder te praten over zijn laddermolen.

Het was een zonnige dag en er lagen honderden schepen aan de kade. In de vistenten aten mensen vis en patat.

In mijn verbeelding zag ik geen boot, maar een groot wit schip dat tegen de wind in de zee op ging, terwijl een groep vliegers als een windmolen voortdurend boven het schip cirkelde.

Het was een mooi beeld, maar de vliegers van Wubbo Ockels cirkelen niet.

Dwalend in mijn fantasie zocht ik naar de ronddolende vliegers van Wubbo, maar ik kon ze niet vinden.

Ik liep naar een vistent en vroeg aan de man achter de toonbank: ‘De boot van Wubbo Ockels, weet u waar ik die kan vinden?’

Met zijn vinger wees hij naar een grote witte boot in de verte. Ik herkende het schip van het krantenknipsel.

Tien minuten later stond ik aan boord. Wubbo was losjes gekleed in een wit T-shirt en een witte korte broek, en ik onhandig in pak.

Ik keek om me heen.

‘Hoe werkt de laddermolen op zo’n boot?’

Eigenlijk vroeg ik: ‘Waar is de laddermolen?’

Wubbo begreep het meteen.

‘Op deze boot gaat het niet, er zal een nieuw soort boten voor gemaakt moeten worden.’

Hij begon het uit te leggen. De vliegers trekken de lus met kracht omhoog. Deze is verbonden met een motor. Boven aan het einde van de kabel verandert de vorm van de vlieger en wordt de kabel door diezelfde motor weer binnengehaald.

De uitvoering van zijn plan leek me vooralsnog onmogelijk.

De trekkabels zouden sterk moeten zijn en de laddermolen juist licht, anders zou die door zijn eigen kracht stukgaan.

Ik berekende uit het hoofd dat de vier kabels een lengte van vijf kilometer moesten hebben en zo’n 20.000 kilo zouden moeten wegen. Het gewicht van de vliegers zou zo’n 10.000 kilo moeten zijn.

Vergiste ik me niet?

Later checkte ik de gegevens online. De kabel zou een doorsnee van twee meter moeten hebben en de vliegers moesten voorzien zijn van vijftig schoepen met elk een oppervlak van driehonderd vierkante meter.

Mijn verbeelding werd platgedrukt onder het zware gewicht van de vliegers, dit was een ander concept dan ik me had voorgesteld. Het waren geen vliegers, maar loodzware reuzemolens in de lucht.

De droom van Wubbo kon niet zomaar werkelijkheid worden. Ik schatte dat het nog wel zo’n vijftig jaar kon duren voordat het zware gewicht van de molen door nieuwe ontwikkelingen drastisch omlaaggebracht zou kunnen worden.

Het bleef niettemin een krachtige fantasie, een enorme uitdaging die waarschijnlijk pas door volgende generaties vorm zou krijgen. Elke vraag over de haalbaarheid leverde een stroom aan belemmeringen en beperkingen op.

We namen een kopje koffie. We wisten allebei dat nu niet zozeer de concretisering van belang was, maar de mogelijkheid. Ik ontdekte ook nog een andere laag.

‘Ergens onder die zware kabels en vierkante schoepen zie ik lyriek liggen’, zei ik. ‘Ik heb het ook bij andere wetenschappers gezien. Laatst ontmoette ik een professor en een industrieel ontwerper. Ook bij hen zag ik stukjes poëzie onder het ijzer, de aluminium plaatjes, motortjes, chips, veren en schroeven waarmee ze hun machines maakten. Ik wil die poëzie van de wetenschap aan mijn lezers tonen, als het me lukt. Hoe kan ik die poëzie tastbaar in uw werk laten zien?’

Wubbo Ockels keek me met een brede glimlach aan.

‘Laat me even nadenken’, zei hij.

Hij dacht langer na dan ik van hem gewend was en er schoot hem niets opzienbarends te binnen.

Ik probeerde het op een andere manier: ‘Ik ben een mooi oud boek aan het lezen, het is van een middeleeuwse Perzische denker. Hij beschrijft zijn ervaringen in het leven met een bijna wetenschappelijke blik. In dat boek richt hij zich tot zijn zoon en hij vertelt hem interessante dingen die soms zelfs de poëzie overstijgen. Kunt u me, net als die denker, iets vertellen over een ervaring die zelfs poëzie overstijgt?’

Hij ging rechtop zitten, weer die schittering in zijn ogen. Hij vertelde over zijn zoon.

‘Ik had een druk leven, toch deed ik er alles aan om mijn zoon op het goede pad te krijgen, maar het ging niet, het ging van zijn kindertijd af aan niet’, zei hij.

‘Mijn zoon was acht jaar oud, ik merkte dat hij wat mollig werd, het zou hem lastig worden gemaakt op school, hij zou gepest worden. Dus nam ik hem mee om hard te lopen, elke dag voordat hij naar school ging, met harde discipline, maar het werkte niet. Ik had geen controle over zijn leven, hij wilde niet leren en hij wilde zijn school niet afmaken. Hij kwam in aanraking met drugs en ik was altijd weg, altijd overal op de wereld, maar niet bij hem. Hij is nu dertig jaar oud. Op een dag sprak ik hem aan, over dat hij zijn leven verwaarloosd had. Hij legde de schuld bij mij, hij verweet me dat ik nooit aanwezig was geweest in zijn leven, dat ik alleen met mezelf bezig was. Ik werd stil, keek naar hem als naar een vraagstuk. Ik was met succes de ruimte ingegaan, ik had de superbus, een zonneauto en de laddermolen bedacht, mijn contacten met mijn liefdes waren opwindend, ik kon bijna alles, maar hier lag een vraag waar ik geen antwoord op had. Ik pakte mijn agenda en zei: “Ik verzet al mijn afspraken, ik wil een volle maand met jou alleen zijn, bedenk iets.”

Hij hield van motorrijden, had een boek gelezen over een wetenschapper die ooit met zijn zoon op de motor een tocht door Amerika had gemaakt. Het was Zen and the Art of Motorcycle Maintenance, geschreven door Robert Pirsig.

Zo’n tocht wilde hij met mij maken.

Maar het was ondenkbaar om dat in die korte tijd voor elkaar te krijgen. We hadden geen van beiden een motorrijbewijs en we hadden zelfs nooit eerder op een motor gereden.

Ik zei tot mezelf: “Verzin iets, je bent toch iemand die uit het niets iets bedenkt?!”

Een week later kwam ik in Parijs een Amerikaan tegen, ik vertelde hem over de wens van mijn zoon. Hij aarzelde geen moment en nodigde ons uit in zijn huis in Amerika, het was een onvoorstelbaar aanbod naar Nederlandse maatstaven. We vlogen dus naar die volkomen onbekende mensen. De Amerikaan bracht ons de volgende dag al in contact met een motorclub. De dag daarop legden we een theorie-examen af en we haalden het beiden. Daarna kregen we drie dagen non-stop motorrijles en op de vierde dag haalden we ons motorrijbewijs. De Amerikaan zorgde dat we twee gebruikte motoren konden kopen, speciale kleding en helmen. Een maand lang trokken we van het oosten van het land naar het westen, dwars door de wilde natuur, vader en zoon alleen op de aarde. We reden langs bomen, planten, weilanden, meren en bergen en het stof van de weg bedekte ons hoofd, onze kleding en onze motoren. We vertoefden eigenlijk op een andere planeet, ik was in contact gekomen met het leven, zo dichtbij, zo puur, zo volkomen ongewoon. Op een gegeven moment reed ik op een pad voorop. We lieten een bruine wolk stof achter ons. Ik spreidde mijn armen in de lucht. Ik reed op een planeet die toevallig de aarde heette. Het was een van de meest verrukkelijke belevenissen van mijn leven, iets wat de grenzen van het leven overschreed.’

‘Hoe heeft uw zoon dit ervaren?’

‘De motoren hebben we naar Nederland gehaald en we gebruiken ze nog af en toe. Vaak praten we over de reis met een soort heimwee. Die ervaring is een schat die we meedragen, mijn screensaver is een foto van die reis, rijdend met losse handen, armen breeduit over een rechte weg die in het glooiende landschap tientallen kilometers lang te volgen is.’