Tahmina Akefi

De jongen van de oude stad

Uitgeverij De Geus

breda 2015

Deze publicatie is gerealiseerd met een stimuleringsbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Deze uitgave kwam tot stand door bemiddeling van Sebes & Van Gelderen Literair Agentschap te Amsterdam. Zie ook sss.BoekEenSchrijver.nl.

© Tahmina Akefi, 2015

Omslagontwerp en -illustratie Berry van Gerwen

isbn 978 90 445 2265 5

nur 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015.

#

Er zijn momenten in het leven waarop we terugdenken aan gebeurtenissen in het verleden, hoe kort of lang geleden ook. Gebeurtenissen die ons tekenen voor het leven en ons achtervolgen als een schaduw. Voor Freidoon is dat die ene ochtend toen hij met zijn vader op weg was naar shahre naw.

Freidoon woonde in Herat, een eeuwenoude stad met een kleine gemeenschap, waar iedereen elkaar en elkaars familiegeschiedenis tot in detail kende. Men hield elkaar in de gaten en een kleine uitglijder kon je tot in lengte van jaren achtervolgen. Vooral mensen die zelf gezichtsverlies hadden geleden, bleken het beste geheugen te bezitten voor andermans schande. Als de overgrootvader van de buurman die allang tot stof was vergaan met de overgrootmoeder van de kopersmid op de bazaar had geflirt, werd dat verhaal generatie op generatie overgeleverd en aangedikt met nieuwe verhalen, voor ieder wat wils. En uiteraard viel hém niets te verwijten. Zíj was een stoute vrouw, die zomaar haar gezicht liet zien aan vreemde mannen en met luide stem en zonder enige gêne onderhandelde met de kooplui. ‘Mannen zijn altijd in voor een heimelijke flirt omdat ze niet hoeven te vrezen voor hun reputatie. Wij moeten waken voor onze naam en eer’, zeiden de vrouwen, en in die geest voedden ze ook hun dochters op. Als iedereen zich kostelijk had vermaakt met ‘het verleden’ van de overgrootmoeder van de kopersmid, was er altijd iemand die, uit angst, de rest tot de orde riep: ‘Over de doden niets dan goeds.’ In het hiernamaals, zo geloofde men, kon je gestraft worden voor de fouten van een ander als je dingen over hem of haar beweerde die niet klopten. ‘God moge haar vergeven!’ werd er dan geroepen. ‘Het was een goed mens.’ Zo eindigden gesprekken over een overledene.

Herat had twee stadsdelen, die de namen shahre naw en shahre kohna droegen, de nieuwe en de oude stad. De geschiedenis van Herat gaat terug tot duizend jaar voor de geboorte van Christus. Liggend op de Zijderoute was de stad regelmatig het toneel van strijd en veroveringen. Toen Alexander de Grote de strategisch belangrijke plaats in handen kreeg, bouwde hij een citadel, een van de oudste monumenten in shahre kohna, en stichtte de huidige stad.

Eeuwen later werd Herat het centrum van kunst, cultuur en literatuur. Het bracht grote dichters, schrijvers en filosofen voort. Hoewel veel mensen ongeletterd waren, kenden ze talloze verhalen en gedichten uit hun hoofd en vertelden die door. Kinderen werden opgevoed met wat ze van hun ouders en van de verhalenverteller van de stad hoorden. Agha Mirza had zijn vader als schoenmaker en verhalenverteller opgevolgd. Elke vrijdag was hij op zijn vaste plek in de stad te vinden. Zijn verhalen draaiden vooral om de strijd tussen goed en kwaad.

Een van zijn vaste toehoorders was Freidoon. Op vrijdagmiddag nam zijn vader hem steevast mee naar Takhte Safar, een enorme boomgaard waar mensen bij elkaar kwamen om te ontspannen en naar de verhalenverteller te luisteren.

De nieuwe stad lag in het verlengde van de oude stad en omvatte een steeds groter gebied, waar rijke Herati’s woonden die het zich konden veroorloven om betere woningen te bouwen dan de lemen huisjes in shahre kohna.

Herat kende twee bazaars in het oude gedeelte van de stad. Op de ene bazaar werkten de Herati’s en op de andere voornamelijk Joden. Hoewel de Joden daar al van oudsher woonden en de taal spraken, leefden ze volgens hun eigen normen en waarden. Hun vrouwen gingen altijd gekleed in het zwart en bedekten niet alleen hun haar maar ook hun gezicht met een lange, doorzichtige stof. Zij maakten de lekkerste wijnen van de beroemde druiven van Herat. Die wijnen waren niet alleen voor eigen gebruik. In de stad, waar alcohol verboden was, deden de Jahoeda goede zaken. Hossein, de vader van Freidoon, was een van hun vaste klanten. Hij nam het niet zo nauw met de geldende regels en stuurde Freidoon wekelijks op pad om een kruik tot de rand met de rode drank te laten vullen.

Kenmerkend voor de stad was ook de glasblazerij die in het souterrain van Masjed Djame, de grote moskee, gevestigd was. Naast de tapijtknopers kreeg de glasblazer als een van de weinigen regelmatig opdrachten van mensen uit verre landen. Vooral Fransen, Amerikanen en Engelsen deden de stad aan op zoek naar handgemaakte waren. Ze werden gastvrij ontvangen, maar de Herati’s waren ook op hun hoede omdat sommige vreemdelingen dachten hun te slim af te kunnen zijn. Zo had een arrogante jongeman de glasblazer eeuwige roem in het vooruitzicht gesteld als hij de prijs met de helft verlaagde.

‘Wat ik meebreng, wordt vergeleken met goud. Ze willen er alleen maar meer van. Het maakt niet uit wat het is. Het zal opdrachten regenen in jouw werkplaats.’ De glasblazer had de blaaskaak een stuk gebroken glas in de hand gedrukt en hem de deur gewezen. ‘Als het toch niet uitmaakt wat je meeneemt …’ Vooral de roem van zijn vazen was de laatste jaren gestegen omdat ze met de hand werden beschilderd door een meisje dat wonderen leek te kunnen verrichten. Ook de rondtrekkende handelaren die eens in de zoveel tijd in groten getale de stad bezochten, verlieten Herat niet zonder iets van het werk van de glasblazer mee te nemen.

Wanneer Freidoon met zijn moeder de bazaar bezocht, verzon hij altijd een smoes om langs de glasblazerij te gaan. Heimelijk keek hij hoe het meisje haar fijnzinnige werk verrichtte. Als de glasblazer hem in de gaten kreeg, was één blik genoeg om de jongen weg te jagen. Niemand mocht de concentratie van zijn dochter Maryam verstoren. Zeker niet Freidoon, die duidelijk meer geïnteresseerd was in haar dan in haar werk.

#

Het bericht dat de grote groep handelaren die jaarlijks Herat aandeed was gearriveerd, bracht de stad in rep en roer. Al voor het ochtendgloren vertrokken mensen naar het grote plein in het hart van de oude stad. Sommigen gingen puur uit nieuwsgierigheid en anderen om hun spullen uit te stallen tegenover de plek die voor de kooplieden werd vrijgehouden bij Masjed Djame. Vóór de Arabische invasie was de moskee een vuurtempel. In Herat, dat nog niet zo lang geleden bij Perzië hoorde, vereerde men eeuwenlang de god van het goede, Ahura Mazda, en zijn profeet Zarathoestra. Het vuur diende als een zuiverende kracht om het goede van het kwade te onderscheiden. Daarom brandde het niet alleen onafgebroken in de tempel, maar ook in de stookplaatsen bij mensen thuis.

De moskee, die gedurende de oorlogen en veroveringen meer dan eens vernietigd en later weer hersteld werd, was door de eeuwen heen niet alleen een gebedshuis maar ook een plaats waar vreemdelingen onderdak vonden.

Stapels huiden, wol, tapijten en zilverwerk sierden het plein tot aan de binnenplaats. Het zag er zwart van de mensen, van wie de meesten hun ontbijt, thee met een beetje suiker, hadden meegenomen in een gietijzeren pot, die op het vuur, midden op het plein, warm werd gehouden. De boeren brachten melk en kaas mee en de bakker tegenover de moskee zorgde voor vers brood.

Hossein en Freidoon vertrokken pas laat richting het plein. Terwijl Golsoem alle voorafgaande jaren meeging, wilde Hossein dat zijn vrouw die ochtend thuisbleef. Ze was niet gewend om haar man tegen te spreken, maar ze kon haar teleurstelling niet verbergen.

‘Ik kom snel terug’, zei Hossein. ‘Dan kun jij met Freidoon mee en je mag er net zo lang blijven als je wilt.’

Hossein liet Golsoem bijna nooit ergens alleen naartoe gaan, zeker niet als er ‘zo veel vreemde mannen’ in de stad waren. Het viel haar op dat hij de laatste tijd minder streng was.

‘Zo gaat dat bij mannen. Het duurt even voor ze je vertrouwen, maar als ze dat eenmaal doen, hebben ze minder behoefte om alles te bepalen’, had ze de oudere vrouwen in het badhuis meermaals horen zeggen.

Hossein had Freidoon al vroeg naar de plaatselijke hamam gebracht, waar hij erop toezag dat zijn zoon zich goed waste. Hij sleepte het water aan – wat hij anders zijn zoon liet doen – en vond twee wasbeurten niet genoeg.

Tot Freidoons verbazing had zijn vader nieuwe kleren voor hem meegebracht en hij kamde zelfs zijn haar. Freidoon voelde zich ongemakkelijk. Als twaalfjarige was hij oud genoeg om dat zelf te doen. Met een schuin oog keek hij naar zijn vader, die met zijn vingers woelend door zijn haar zichzelf in de spiegel bewonderde.

Zo veel ijdelheid was hem gelukkig vreemd, dacht Freidoon vaak. Hij had de bescheidenheid van zijn moeder en voor een groot deel ook haar uiterlijk.

Golsoem, die niet gerekend werd tot de mooiste vrouwen van de stad, verloor op jonge leeftijd haar hart aan de charmante dichter, die beetje bij beetje zijn plek in de literaire wereld van Herat was kwijtgeraakt. Hij schreef – zo leek het – eerder om op te vallen dan dat hij echt iets van waarde of schoonheid te vertellen had. De dichters die gezegend waren met een uitzonderlijke gave, genoten veel aanzien.

Hosseins vader had vaak geprobeerd om zijn zoon een vak te laten leren, maar Hossein voelde zich te goed om de smederij van zijn vader over te nemen. Pas toen de man vlak voor zijn overlijden de werkplaats aan iemand anders verkocht, besefte Hossein dat hij een grote fout had gemaakt. Noodgedwongen wierp hij zich op de tussenhandel. Hossein wist dat vreemdelingen heel veel winst maakten met het doorverkopen van de waren die ze uit Herat haalden. In hun eigen land kregen ze soms tien tot twintig keer meer dan ze aan de makers betaalden.

Hij richtte zich op huiden en tapijten, gaf de verkopers meer dan de buitenlandse handelaren en wist de handel toch met een kleine winst door te verkopen. Maar meer dan eens moest hij genoegen nemen met het geld dat de spaarzame Golsoem opzij had gelegd. Ze kwamen regelmatig tekort. Dan aten ze twee keer per dag een stukje brood met thee. Als ook dat er niet in zat, stuurde hij Golsoem en Freidoon naar Golsoems moeder. Zelf ging hij naar zijn vrienden, loog hij om Golsoem gerust te stellen. Maar wanneer het slecht met hem ging, zonderde hij zich juist af om te voorkomen dat mensen wisten wat er in zijn leven speelde.

Bibigol, de moeder van Golsoem, had er alles aan gedaan om het huwelijk te voorkomen, maar haar dochter wilde niet luisteren. Bibigol was niet de enige die de keus van Golsoem niet begreep. Iedereen die van de verloving hoorde – het nieuws ging als een lopend vuurtje door de kleine gemeenschap – waarschuwde Golsoem voor de narigheid die ze over zich afriep door met Hossein te trouwen.

Hossein, met zijn lichtbruine ogen en bruine haar dat net boven zijn schouders hing, veroverde vele harten, maar geen enkele vrouw durfde de laatste stap aan. Zodra zijn poëzie haar magische kracht verloor en de vrouw in kwestie besefte dat een man meer moet kunnen dan dichten, liet ze hem staan. Zijn grote ego kon zo’n afwijzing moeilijk verkroppen en daarom stelde hij alles in het werk om zo’n vrouw zwart te maken.

Golsoem wist het en toch geloofde ze, naïef als een meisje van zestien kan zijn en gevangen in een zelfgecreëerd droombeeld van de eeuwige liefde, dat haar leven met Hossein er anders uit zou zien. Uit alle schoonheden om hem heen koos hij voor haar. Uit liefde. Zij was blij en dankbaar. En dat toonde ze door hem gehoorzaam te zijn.

Hossein koos op zijn beurt voor Golsoem om de reputatieschade voor zover dat mogelijk was beperkt te houden.

Uit hun huwelijk werd Freidoon geboren. Een stille, onopvallende jongen. Net zo volgzaam als zijn moeder. Het enige wat hij van Hossein had geërfd, was zijn mooie handschrift. Met een rietpen en inkt leerde hij zichzelf in het geheim kalligraferen. Hij had zijn werk eens aan zijn vader getoond, waarna Hossein het smalend als gepruts bestempelde. ‘Je zet niet alleen jezelf maar ook mij voor schut als je dit aan iemand anders laat zien. Zoek een andere bezigheid.’

Freidoon durfde de pen een hele tijd niet meer op te pakken. Later, toen zijn leraar een van de kunstwerkjes in zijn schrift ontdekte en hem complimenten gaf, vatte Freidoon weer moed. Voortaan verborg hij de papiertjes die hij bewerkte in zijn jaszak en gooide ze na verloop van tijd weg. Ook voor zijn moeder hield hij zijn hartstocht voor kalligrafie verborgen. Op de plek waar de grote kalligrafen van Herat hun afval stortten, vond hij stukjes papier die door de leerlingen van de meester-kalligraaf werden gebruikt om op te oefenen. Die nam Freidoon dan mee om de zinnen net zo lang over te schrijven tot hij tevreden was.

Freidoon volgde zijn vader door de steeg langs lemen huisjes met kleine, houten voordeuren. De bochtige doorgang met vele gaten en plassen kwam uit op de grote weg waar de koetsen voorbijreden of, wachtend op reizigers, langs de weg stonden.

Hossein stak zijn hand op. Een koets met ooit zilverkleurige wielen die iets verderop drie reizigers had laten uitstappen, kwam tot stilstand. Freidoon begreep niet waarom zijn vader met de koets wilde. Het plein lag immers op loopafstand.

Hossein groette de koetsier met zijn hand op zijn borst en de koetsier reageerde door met zijn hand tegen de rand van zijn hoed te tikken. Hij was de enige voerman die zo’n hoed droeg. Het verhaal ging dat hij ooit een reis gemaakt had naar een ver land. Die reis zou alles te maken hebben met een vrouw die samen met haar echtgenoot handelde in tapijten. Het stel kwam vaak in gezelschap van een Fransman naar Herat om nieuwe kleden te bestellen of om wat al gemaakt was, op te halen. De vrouw zou de koetsier die hoed hebben gegeven. Toen haar man ontdekte dat zijn vrouw verliefd was op de koetsier uit Herat, keerde hij de stad de rug toe.

Ook de Fransman had zijn hart aan haar verloren. Allan, zoals hij werd genoemd omdat niemand zijn echte naam correct kon uitspreken, had uit verdriet over de onbereikbare liefde het besluit genomen om zijn geboorteland vaarwel te zeggen. Zijn passie voor de beeldschone vrouw was overgegaan op Herat. Inmiddels was hij niet meer weg te denken uit de stoffige straten van shahre kohna, waar hij een bescheiden huisje had laten bouwen. Hij bracht zijn dagen door met lezen van boeken over literatuur, poëzie en de geschiedenis van de stad. Met de handel in tapijten had hij genoeg verdiend om in zijn levensonderhoud te kunnen voorzien.

Allan en de koetsier waren in de loop der jaren vrienden geworden. De koetsier was zijn gids en bracht Allan in contact met mensen die anders hun deur voor hem gesloten zouden houden. De Franse tongval waarmee hij Farsi sprak, veroverde vele harten.

Hossein hielp zijn zoon in de koets en stapte zelf in zonder gebruik te maken van het opstapje aan de achterkant van het voertuig. Freidoon zat tegenover Hossein, vlak achter de bok en keek naar buiten terwijl ze hobbelend over de onverharde weg reden. Het geluid van de losliggende stenen onder de ijzeren wielen werd overstemd door de drukte en het geroezemoes op straat. Sommige vrouwen hadden hun chador thuisgelaten en liepen in lange, wijde jurken. Een klein doekje bedekte hun haar.

Freidoon keek naar de twee paarden die zich langzaam een weg baanden door de mensenmassa. De gadiwan nam de route door bazaar-e mesgara, de straat waar de smederijen waren gevestigd. Het geluid van vakkundige hamerslagen dat vroeg in de ochtend begon en doorging tot de avond viel, was oorverdovend. De hele straat zag doorgaans zwart door de rook van het smidsvuur. Niettemin werd er flink gehandeld en vooral onderhandeld. Maar vandaag waren de smeden met hun zelfvervaardigde spullen op het plein te vinden.

Freidoon vroeg zich af of de koetsier moest omrijden wegens de drukte, want hij zette koers richting de nieuwe stad. Hossein had zijn handen stevig gevouwen en hij lachte ongemakkelijk toen Freidoon hem aankeek.

‘We gaan naar je nieuwe moeder’, zei hij en hij wachtte op een reactie, die niet kwam. ‘Heb je me wel gehoord?’

Freidoon knikte. De woorden drongen maar langzaam tot hem door.

‘Ik ga trouwen. Je krijgt een nieuwe moeder.’

Freidoon zweeg.

Het kwam vaker voor dat mannen er een tweede, een derde en zelfs een vierde vrouw bij namen. Een erfenis van de Arabieren, werd het genoemd, die de Perzen hun geloof hadden opgelegd.

Voor de eerste vrouw was het niet makkelijk om zich staande te houden naast de nieuwe vrouw, die altijd jonger en mooier was. Het leven van de vrouwen was een voortdurende strijd met elkaar en met de echtgenoot.

Al hadden mannen en vrouwen op papier evenveel recht om te scheiden, in de praktijk was het voor de vrouw nagenoeg onmogelijk om bij haar man weg te gaan. Vrouwen die terugkeerden naar hun ouders, werden getroffen door schande en verwijten. Om dat te vermijden bleven ze noodgedwongen bij hun man, ook al trouwde hij met nog drie andere vrouwen.

‘Niemand mag het nu nog weten’, haalde Hossein zijn zoon terug naar de werkelijkheid. ‘Ook je moeder niet. Zeker je moeder niet.’

Honderden gedachten en vragen spookten in Freidoons hoofd rond. Waarom wilde zijn vader een andere vrouw? Wat was er mis met zijn moeder? Hij begreep ook niet waarom zijn vader hem aan zijn nieuwe vrouw wilde voorstellen.

Hoe dichter ze bij het doel kwamen, des te nerveuzer Hossein werd.

‘Kunt u iets sneller gaan?’ vroeg hij aan de koetsier. De man draaide zich half om, negeerde Hossein en wierp Freidoon een vriendelijke blik toe.

Niemand wist waar de koetsier woonde en hoe hij heette. De gadiwan sprak nooit over zijn leven. Hij was degene die wel alles van anderen wist. Mensen vertrouwden hem hun zieleroerselen toe. Terwijl hij de reizigers naar hun bestemming bracht, luisterde hij naar hun verhalen en oordeelde niet. De koetsier was de eerste die Hossein en zijn aanstaande vrouw Ayesha samen had gezien. Hij wist wat hun plannen waren.

In shahre naw stopte de koets bij een groot huis met twee verdiepingen. Ayesha woonde met haar zoon Jamil tijdelijk bij haar broer. Jamil zat op dezelfde school als Freidoon, maar dan een klas hoger. De jongens kenden elkaar van gezicht. Freidoon had geen idee wie Jamils moeder was.

Hossein richtte zich op en keek gespannen naar de houten deur, die langzaam openging. Een vrouw in een grijze chador kwam naar buiten en liep meteen naar de koets. Hossein haalde zijn hand door zijn haar en toverde zijn meest charmante glimlach tevoorschijn toen de vrouw instapte en zich naast hem installeerde. Freidoon herkende haar. Hij had haar een paar keer bij de glasblazerij gezien.

Ayesha deed alsof Freidoon lucht was. Ze vlijde zich tegen Hossein en zijn hand verdween achter haar rug. Ze giechelde als een meisje en fluisterde iets in Hosseins oor. Ze liet haar chador los en sloeg haar benen over elkaar. De stof viel langs haar lichaam en onthulde wat bij andere vrouwen verborgen bleef. Freidoon dacht dat zijn vader haar zou vragen zich te bedekken, zoals hij dat deed als Golsoem haar chador niet stevig genoeg om zich heen hield. In plaats daarvan zwierf zijn blik over haar lichaam. De vrouw had een blanke huid, die glansde alsof ze met een dun laagje goud belegd was. Ze droeg gouden ringen, armbanden en een grote ketting. De band om haar enkel had belletjes, die sierlijke geluidjes maakten als ze bewoog.

Ayesha legde haar hoofd op Hosseins schouder en haar hand gleed over zijn bovenbeen terwijl haar ogen zich nu in die van Freidoon boorden. Ze bekeek hem op een manier die Freidoon niet kon plaatsen.

Hij wendde zijn blik af en wenste dat hij de koets kon verlaten. Het was alsof Ayesha voelde dat hij zich geneerde en het hem daarom nog moeilijker wilde maken. Freidoon richtte zijn aandacht naar buiten toen zijn vader hem opdroeg om Ayesha te groeten.

‘Als ik zeg dat je iemand moet groeten, dan bedoel ik dat je diegene een handkus moet geven’, had Hossein zijn zoon geleerd. Freidoon weigerde en hield het bij ‘salam’.

‘Freidoon!’ zei Hossein na de verontwaardigde reactie van de vrouw.

Freidoon keek naar de rug van de koetsier. Het gaf hem moed dat de man af en toe naar hem omkeek. Hij stond demonstratief op en wachtte tot de vrouw haar hand zou uitsteken voor een kus, maar ze keek hem alleen maar aan als een kind dat zijn zin heeft gekregen. Toen pakte hij met twee vingers haar hand, boog voorover, drukte er een vluchtige kus op en gaf haar geen kans om hem op het voorhoofd te zoenen, zoals het hoorde.

‘Wanneer heeft hij zich gewassen?’ vroeg Ayesha alsof ze aan iets vies had geroken.

‘Vanochtend’, riep Freidoon uit.

Hossein wilde zich verontschuldigen, maar Ayesha was hem voor.

‘Ik weet hoe dat gaat in de hamams. Moeders raken verzeild in gesprekken en vergeten hun kind. Als …’

‘Freidoon gaat nu met mij mee naar de mannenbadplaats. Ik heb hem geholpen met wassen’, onderbrak Hossein haar. Ayesha moest slikken omdat haar poging om Golsoem te beledigen was mislukt.

‘Arme Hossein’, veranderde ze snel haar toon. ‘Dat is niet de verantwoordelijkheid van een man. Een moeder hoort dat te doen.’ Terwijl ze die woorden uitsprak, nam ze Freidoon van top tot teen op. ‘Gewassen of niet: de jongen stinkt.’

Freidoon wist niet wat hij hoorde. Hij wilde iets terugzeggen, toen de koetsier zich omdraaide. Hij vroeg Freidoon om naast hem te komen zitten. ‘Ik wil dat je deze even van me overneemt’, zei hij terwijl hij de versleten, leren teugels omhooghield.

Freidoon begreep niet waarom de koetsier dat wilde, maar nam de uitnodiging aan en ging naast de gadiwan zitten. Die gaf Freidoon de teugels, maar de jongen aarzelde. Wat als er iets verkeerd zou gaan? Zijn vader zou op hem schelden. ‘Ik kan het niet’, zei hij zachtjes.

‘Als ik het kan, kun jij het ook’, zei de koetsier. Hij vouwde zijn armen voor zijn borst alsof hij de reiziger was.

Freidoon voelde de kracht van de paarden. Tegen zijn verwachting in liepen ze in hetzelfde tempo door.

‘Agha gadiwan, is dit wel verstandig?’ vroeg Ayesha.

‘Je doet het goed’, zei de koetsier met een knipoog naar Freidoon en hij negeerde Ayesha. ‘Ze gehoorzamen niet iedereen.’

Freidoon glimlachte toen hij Ayesha verontwaardigd hoorde snuiven.

‘Als je wilt dat ze harder gaan, moet je ze een tikje geven.’

Freidoon twijfelde even, maar toen gaf hij de tik, harder dan hij bedoelde, en de paarden luisterden. Hij schrok en wilde vaart minderen, maar hij wist niet hoe. De koetsier leek niet van plan om in te grijpen. Stiekem genoot hij van de gillende Ayesha, die eiste dat de koets onmiddellijk stopte.

‘Freidoon!’ schreeuwde Hossein op aandringen van Ayesha. Freidoon verstijfde, gaf de teugels aan de koetsier en schoof opzij.

‘Als je het ooit weer wilt proberen, gaan we een rondje maken. Zonder reizigers.’

Freidoon keek de gadiwan dankbaar aan.

Het werd drukker naarmate ze dichter bij het plein kwamen. Freidoon dacht aan zijn moeder, die nietsvermoedend thuiszat en braaf wachtte tot ze met Freidoon naar het plein kon.

Door de mensenmassa kon de koetsier niet verder rijden dan de straat die naar het plein leidde. Hossein betaalde en stapte met Ayesha uit. Freidoon volgde hen op een afstand.

Ayesha liep regelrecht naar de plek waar allerlei mooie stoffen op een tapijtje lagen uitgestald. Ze was al op de Joodse bazaar geweest, maar zelfs de mooiste en duurste stoffen van zijde kregen niet haar goedkeuring. Volgens haar was de zijde die de handelaren meenamen beter dan wat er in de stad zelf werd vervaardigd.

Ze koos voor een groene stof en Hossein moest betalen. Dat ging echter niet met gangbaar geld. De handelaren ruilden hun waren het liefst tegen tapijten, zilverwerk, glas en wol. Mensen die niets hadden om te ruilen, moesten met zilvermunten betalen, of als het om heel waardevolle spullen ging, met goudmunten.

Freidoon zag hoe zijn vader zijn schrik probeerde te verbergen toen hij hoorde dat de stof hem een hele zilvermunt ging kosten. Het voorstel om nog eens naar de Joodse bazaar te gaan, slikte hij in.

Hossein haalde het muntje uit zijn zak en gaf het met tegenzin aan de man.

Uit angst dat Ayesha nog meer dure spullen zou willen aanschaffen – ze was al op weg naar de sieraden – verzon Hossein een reden waarom hij en Freidoon niet langer konden blijven. Ayesha accepteerde het met een venijnige sneer.

De manier waarop Ayesha hem in het bijzijn van Freidoon had terechtgewezen, zat Hossein nog steeds dwars toen ze thuiskwamen. Hij reageerde zich af op Golsoem.

Ze liep hun tegemoet op de binnenplaats. Hossein snauwde haar meteen af.

Golsoem durfde Hossein niet te vragen wat er aan de hand was. Ze pakte haar chador en samen met Freidoon vertrok ze naar het plein. Het viel haar op dat Freidoon afwezig was, maar toen ze hem ernaar vroeg, ontkende hij dat er iets was.

Bij het oversteken van de weg groette Freidoon de koetsier, die stond te wachten op reizigers.

‘Hij is een lieve man, hè’, zei Golsoem alsof ze zijn gedachte kon lezen. Freidoon knikte.

‘Hoelang kent u hem al?’ Hij moest bijna schreeuwen om zich verstaanbaar te maken in het rumoer.

‘Sinds ik mezelf ken’, zei Golsoem. ‘Het is alsof zijn bestaan met dat van deze stad verbonden is. Ik kan me de straten van Herat niet voorstellen zonder hem en zijn koets. Het maakt niet uit op welk tijdstip je door de stad loopt, hem zul je altijd ergens aan het werk zien. Vraag me niet waarom hij zo veel werkt. Een gezin om voor te zorgen heeft hij niet.’

Even later zei ze dat dat misschien juist de reden was waarom hij altijd werkte.

‘Er is toch niemand die thuis op hem wacht.’

Freidoon dacht na over die woorden terwijl ze de weg naar het plein verder in stilte aflegden.

Golsoem keek haar ogen uit naar al het moois. Vooral een donkerblauw tapijt met de afbeelding van een witte pauw met uitgespreide veren trok haar aandacht. De handelaren die als bijen rondom het tapijt zwermden en onderhandelden over de prijs, waren een schouwspel op zich. De tapijthandelaren vroegen geld omdat ze niets konden met de spullen die ze in ruil kregen.

Golsoem liep naar bij de plek waar Ayesha de dure zijde had gekocht. Naast de kleurrijke stoffen pronkten de sieraden. Golsoem pakte af en toe iets op, legde het op haar hand en keek ernaar. De verkoper probeerde haar op alle mogelijke manieren over te halen. Zilveren sieraden waren minder in trek bij de lokale handelaren omdat de vrouwen in Herat vooral geïnteresseerd waren in goud. Vanaf de geboorte kochten ouders, hoe arm ze ook waren, kleine sieraadjes voor hun dochters. Die kregen de meisjes mee als bruidsschat. De echtgenoot moest ook aanzienlijk veel goud inbrengen. Dat kapitaal moest de vrouw enige vorm van zekerheid bieden, mocht haar man komen te overlijden of als het huwelijk op een scheiding uitliep.

Golsoem had twee sets sieraden die ze van haar moeder en Hossein had gekregen. Ze had eens voorgesteld om een ring te verkopen toen Hossein een lange periode geen inkomsten had, maar hij had geweigerd.

Golsoem genoot van de praatjes van de handelaren en de vrolijke sfeer. Ze verheugde zich nog meer op de avond. Dan werd er een grote tent opgezet voor een feest. Wie meedeed, droeg iets te eten bij. Mannen en vrouwen zaten dan onder een tent en mannelijke en vrouwelijke muzikanten – ook onder de handelaren waren er altijd een paar die een instrument bespeelden – zongen samen liederen die ze door de jaren heen van elkaar hadden geleerd.

Voordat ze weggingen – Golsoem wilde thuis koken voor het feest – viel haar oog op een mooi wiegje. Eerst liep ze voorbij, maar toen keerde ze om en vroeg de prijs van het kinderbedje.

#

Hossein was er niet toen Golsoem en Freidoon thuiskwamen. Tegen de tijd dat het eten klaar was, dook hij op, maar hij wilde niet mee naar het feest. Golsoem deed haar best om niet boos te worden. Als ze voor de tweede keer met Freidoon alleen naar het plein ging, zouden de mensen vragen waar Hossein was. Vooral omdat hij vaak muziek maakte en meezong in de tent.

Toen Hossein ook weigerde om mee te eten, kon Golsoem zich niet meer inhouden. Stampvoetend liep ze heen en weer naar de keuken, spreidde een kleedje op de grond en zette de borden met meer kracht neer dan nodig was.

‘Wij gaan wél eten!’ zei ze. Timide schoof Freidoon aan. Zodra Golsoem tegenover hem zat, kreeg ze spijt van haar reactie. Ze wist hoe het Freidoon raakte als er spanningen waren tussen haar en Hossein. Het ergste was dat de jongen zich nooit uitte.

In een poging om Freidoon op te vrolijken besloot ze hem iets te vertellen wat ze nog voor zich had willen houden uit angst dat ze zich vergiste.

Na de geboorte van Freidoon raakte Golsoem niet meer zwanger. Haar lichaam was te zwak, werd haar verteld. Ze had de hoop op nog een kind opgegeven. Tot haar lichaam haar een paar weken geleden verraste. Haar ogen schitterden in het licht van de olielamp. ‘Je vader weet het nog niet. Ik vertel het hem later, maar jij mag het alvast weten.’

‘Wat weet ik nog niet?’ riep Hossein. Freidoon en Golsoem keken verschrikt op.

‘Kom even zitten.’ Golsoem klopte op het zitkussen tegen de muur.

‘Vertel mij het nieuws maar.’

‘Ga even …’

‘Nu!’ onderbrak Hossein haar. Golsoem stond op en liep naar hem toe. ‘Ik verwacht een kind.’

Hosseins ogen werden groter en zijn hals en wangen kleurden rood. ‘Wanneer dacht je het mij te vertellen?’ brulde hij. ‘Na de geboorte?’

‘Ik weet het zelf nog maar net zeker. Ik begrijp trouwens niet wat het probleem is. Nu weet je het toch? Ben je vergeten wat je zei toen ik je vertelde dat ik van Freidoon zwanger was? Ik moest die vrouwenzaken maar voor me houden, het ging jou niets aan tot het kind geboren was.’

‘Haal het weg’, zei Hossein. ‘Ik wil het niet hebben.’ Hij sprak alsof hij een stuk vuil uit huis wilde zetten. ‘Wat kijk je me aan? Je hebt gehoord wat ik zei.’

Freidoon wenste dat hij genoeg moed had om zijn moeder te vertellen waarom zijn vader geen kind meer wilde. Hij beet op zijn lip en vervloekte zichzelf.

‘Als je kon lezen zou ik het voor je opschrijven. Ik wil geen kind meer!’

‘Moet ik mijn kind laten doden?’

‘Je kind? Het is nog niet eens een levend wezen!’

Elke keer als zij hem tegensprak vernederde Hossein haar. Hij noemde haar een ongeletterde, achterlijke vrouw als gevolg van haar onvermogen om in boeken te duiken zoals hij dat kon.

‘Ik mag dan weinig weten, maar menselijke gevoelens zijn mij niet vreemd! Voor mij is het wel een levend wezen! En meer dan dat!’ Golsoem verhief haar stem. ‘Het is mijn kind!’

Het was de eerste keer dat ze zo onomwonden tegen hem uitviel. Hosseins ogen schoten vuur terwijl hij op Golsoem afstapte.

‘Je haalt het weg of ik schop het uit je. Is dat duidelijk?’

Freidoon hield het niet meer. Hij ging naast zijn moeder staan en pakte haar hand vast. Hossein kneep zijn ogen tot spleetjes alsof hij inschatte of zijn zoon hem nu zou verraden. Golsoem trok hem naar zich toe en hield hem stevig vast. Freidoon voelde haar rillen en sloeg zijn armen om haar heen.

‘Waar is die man gebleven die minstens vier zonen wilde? Wiens kinderen hem door zijn oude dag moesten helpen? “Zij moeten mij naar het graf dragen. Mijn eigen vlees en bloed voor elke hoek van mijn kist”, dat waren jouw woorden.’

‘Je gaat vanavond naar daaje’, beval Hossein.

‘Daaje brengt kinderen op de wereld, ze is er niet om ze te doden!’

‘Neem Freidoon met je mee’, zei Hossein op een toon die geen tegenspraak duldde.

Golsoem maakte aanstalten om weg te gaan.

‘Als je het huis uit gaat, doe je dat alleen om een medicijn te halen. Anders breek ik je benen!’

Golsoem draaide zich om. ‘Als jij van het kind af wilt, zul je mij eerst moeten doden.’

Hossein knikte een paar keer en stormde de kamer uit. Hij trok zijn schoenen aan, pakte zijn jas en ging naar buiten.

‘Je vader draait wel bij’, zei Golsoem om haar zoon gerust te stellen.

Freidoon was in twijfel. Niet zozeer vanwege de angst voor de reactie van zijn vader, maar om wat het nieuws over Ayesha met haar moeder zou doen.

Terwijl hij naar woorden zocht, zei Golsoem dat hij zich geen zorgen hoefde te maken. Ze pakte zijn hand, drukte er een kus op en legde hem op haar buik. Zo zaten moeder en zoon een tijdlang zwijgend naast elkaar tot ze Hossein terug hoorden komen. Hij liep meteen naar boven naar de kamer waar hij sliep en soms muziek maakte. Als hij behoefte aan zijn vrouw had, riep hij Golsoem bij zich en stuurde haar daarna weer weg. Zij sliep met Freidoon in de woonkamer.

‘Ik ga even naar hem toe’, zei Golsoem. Ze zag meteen Freidoons ongerustheid. ‘Hij is nu gekalmeerd. Ik ken hem. Na een wandeling is hij weer voor rede vatbaar. Nu kan ik rustig met hem praten zonder dat hij boos wordt.’

Maar Hossein negeerde haar en maakte zich klaar om te gaan slapen. Hij legde een kussen op het uiteinde van het matras, spreidde zijn deken en ging languit liggen. Toen Golsoem aanstalten maakte om iets te zeggen, draaide Hossein zich om en ging op zijn zij liggen, met zijn rug naar haar toe.

Freidoon had de matrassen klaargelegd en lag al onder de deken toen Golsoem uiteindelijk naar beneden kwam. Ze ging naast hem liggen, met opgetrokken knieën en een hand onder haar slaap. Even later hoorde hij haar licht snurken. Zijn blik gleed naar haar buik, waar onzichtbaar een leven groeide. Zijn gedachten dwaalden af naar de ontmoeting met zijn nieuwe moeder, de mooie vrouw die het hart van zijn vader had gestolen. Was hij van plan om zijn moeder het huis uit te zetten en zijn nieuwe vrouw binnen te halen? Of moesten ze het huis delen, zoals dat vaker gebeurde als een man meerdere vrouwen had?

Freidoon was moe, maar zijn onrust verdreef de slaap. Met wijdopen ogen staarde hij naar de donkere hemel, bezaaid met duizenden sterren, en de ronde maan, die de binnenplaats witblauw kleurde. Tot het licht de nacht verdreef.

Golsoem stond vroeg op om thee te zetten. Freidoon deed alsof hij sliep en bleef liggen tot zijn moeder hem wakker maakte, zoals ze dat elke dag deed. Ze spreidde een kleedje op de grond in de woonkamer en bracht het ontbijt: thee met suiker en een stukje brood voor iedereen. Van boven kwam geen reactie.

‘Hij is vast vers brood gaan halen’, zei Golsoem en Freidoon knikte.

Toen Hossein even later met lege handen thuiskwam, vroeg Golsoem hem waar hij was geweest.

‘Nergens’, reageerde hij geërgerd. Hij schonk zichzelf een kopje thee in, deed daar twee schepjes suiker in en nam een stuk brood.

Freidoon kreeg niets door zijn keel. Golsoem scheurde het brood in stukjes en stopte af en toe een kruimeltje in haar mond. Ze wilde praten, maar deed dat liever niet waar Freidoon bij was.

Ze gaf hem een stuk brood en stuurde hem tegen zijn zin naar school. Die lag tussen de oude en de nieuwe stad. Het lemen gebouw had vier lokalen, gescheiden door dunne muren.

Zodra de kinderen konden lezen, kregen ze het werk van de beroemde dichter Hafez onder ogen. Ze leerden de gedichten uit hun hoofd en moesten de betekenis kunnen uitleggen. Freidoon had gevoel voor poëzie. Ook geschiedenis had zijn interesse, maar een eenvoudige rekensom deed zijn hersenen al gauw kraken. Jamil, de zoon van Ayesha, had een hoofd voor cijfers. In de pauze of na school ging iedereen naar hem toe voor uitleg. In ruil daarvoor hielpen de anderen hem met zijn huiswerk. Voor Freidoon was Jamil niet meer die aardige, behulpzame jongen, maar de zoon van Ayesha.

#

Golsoem vulde het glas van Hossein met dampende thee. Hij stond plotseling op.

‘Kom naar boven’, riep hij en hij verdween naar zijn kamer.

Golsoem haalde diep adem en deed wat hij vroeg.

Voordat ze zijn kamer binnenliep, schikte ze haar hoofddoek. Hossein stond bij het raam, met zijn handen achter zijn rug gevouwen. Hij verroerde zich niet toen zijn vrouw binnenkwam en de deur achter zich dichttrok. Ze wachtte tot Hossein zich omdraaide.

‘Ga zitten’, zei hij. Hij wees naar het matras. Golsoem nam plaats op het hoekje en vouwde haar handen nerveus in haar schoot.

‘Ik ben gisteren naar daaje geweest.’

Golsoem slikte. Hossein haalde een flesje uit zijn jaszak en hield het haar voor.

‘Wat is dit?’ Een antwoord was overbodig. Ze wist waar de vloeistof voor bedoeld was.

‘Wat heb je tegen haar gezegd? Vast niet de waarheid, want dan had ze je geen gif meegegeven.’

‘Het doet er niet toe wat ik heb gezegd’, zei Hossein zo kalm dat het bijna dreigend klonk.

‘Ik ben geen moordenaar, Hossein. En jij …’

‘Je haalt het kind weg of je pakt nu je spullen en gaat naar je familie om te vertellen dat je gescheiden bent. En zeg er ook bij dat je Freidoon nooit meer zult zien.’

Woede benam Golsoem de adem, maar ze hield zich in.

‘Wat is er gebeurd met jou? Waarom doe je dit?’ Ze klonk zo wanhopig dat Hossein bijna medelijden met haar kreeg.

‘Ik stuur het verhaal de wereld in dat je zwanger bent van een ander en ik dus geen andere keus heb dan je het huis uit te zetten.’

Golsoem stond op en pakte hem bij zijn kraag. Ze schudde hem door elkaar, alsof ze hem bij zinnen wilde brengen. Hossein duwde haar van zich af.

Hij zette het flesje neer op de vensterbank. ‘Hoe langer je wacht hoe erger, want dát … in je buik groeit met het uur.’

Verward keek Golsoem hoe Hossein met veel lawaai vertrok.

Ze pakte het flesje. Haar vingers spanden zich stevig om het glas. Zijn woorden echoden na in haar hoofd en ze besefte dat ze geen keus had. Ze opende het flesje en keek naar de troebele vloeistof die naar rozenwater rook om de bittere smaak te verzachten. Het was alsof haar keel werd dichtgeknepen, ze hapte naar adem.

Toen draaide ze het flesje resoluut weer dicht en rende naar beneden. Bijna struikelend over haar schoenen liep ze naar de voordeur en trok aan de ijzeren handgreep. Ze trok opnieuw, met nog meer kracht, en vervloekte Hossein, die haar had opgesloten. Woedend liep ze terug. Ze vond de bijl en sloeg met alle kracht die ze in zich had het slot kapot en verliet het huis.

Golsoems moeder woonde in een klein huisje met twee kamers, waarvan de ene haar slaapkamer was en de andere als woonkamer diende. Een keus die veel mensen niet begrepen. Een speciale kamer voor de gasten, zoals gebruikelijk was, had ze niet. Die ontving ze in haar woonkamer. Gasten in een aparte ruimte ‘duwen’ zoals zij dat noemde, had voor haar niets met gastvrijheid te maken. ‘Mensen die bij mij op bezoek komen, moeten daar zitten waar ik de meeste tijd doorbreng en niet in een kamer waarin niet wordt geleefd.’

Bibigol was een kleine, tengere vrouw van in de vijftig. Zoals de meeste vrouwen op leeftijd had ze op een gegeven moment een bijnaam gekregen: Bibigol. Haar echte naam was langzaam in de vergetelheid geraakt. Bibigol had heldere ogen en de vele rimpels over haar ronde gezicht gaven haar een wijze aanblik. Ze had veel, zo niet alles gezien, gehoord en meegemaakt en keek nergens meer van op. Niets maakte haar boos of bracht haar uit evenwicht. Ook niet toen Golsoem haar vertelde wat haar te wachten stond. Ze zette de waterpijp aan de kant en zuchtte.

Ze bekeek haar dochter van opzij en nam haar handen tussen de hare. Golsoem sloot haar ogen.

‘Waarom wil hij van het kind af?’

‘Ik weet het niet. Jarenlang heeft hij me verweten dat ik hem niet meer kinderen kon schenken. En nu …’

‘Kan het met iets anders te maken hebben?’

‘Met wat?’

‘Een andere vrouw?’ zei Bibigol onomwonden.

Als door een slang gebeten maakte Golsoem zich los.

‘Ik begrijp dat je daarvan schrikt. Ik niet: je moet met alles rekening houden.’

Bibigol had haar dochter vanaf het begin gewaarschuwd dat Hossein ‘een van die mannen is die geen genoegen neemt met één vrouw’.

‘Dat kan niet’, zei Golsoem. ‘Zoiets had ik gemerkt. Zo is Hossein niet’, verdedigde ze hem zoals altijd.

‘Denk goed na over wat je gaat doen. Wat mij betreft kom je weer hier wonen. Dan kan hij je niet dwingen om je kind weg te laten halen.’

‘Dan raak ik Freidoon kwijt.’

‘Geloof je echt dat hij voor Freidoon kan zorgen? Zelfs de beste vaders zijn niet bereid om die taak op zich te nemen, laat staan Hossein.’

‘Maar dit kind …’ Golsoem slikte. ‘Hij wil iedereen vertellen dat dit kind niet van hem is, dat ik hem heb bedrogen en dat hij …’

‘Heeft hij dat gezegd?’ Bibigol achtte hem ertoe in staat. Hij had eerder geprobeerd om vrouwen die hem zijn zin niet gaven, zwart te maken.

‘Wat gaat u doen?’ vroeg Golsoem toen Bibigol opstond.

‘Is hij thuis?’

‘Nee.’

‘Dan wacht ik op hem tot hij thuiskomt.’ Ze pakte Golsoems chador en nam ook het flesje van daaje mee.

Golsoem bleef in spanning achter. Ze wist dat Hossein naar niemand zou luisteren. De bemoeienis van haar moeder zou de situatie alleen maar erger maken.

Golsoem had niet verwacht dat haar moeder met Hossein terug zou komen.

‘Hij heeft nieuws voor je’, zei Bibigol.

Golsoem keek van de een naar de ander. ‘Wat moet hij me vertellen?’

‘Zeg het of anders doe ik het’, dreigde Bibigol.

‘U hoeft er niet bij te zijn. Dit is iets tussen haar en mij.’

Het viel Golsoem op hoe rustig Hossein was. Geen spoor van de woede die gisteren in hem gevaren was.

Bibigol verliet de kamer en Hossein trok de deur dicht.

Ze hoopte dat haar dochter nu eindelijk inzag dat er met deze man niet te leven viel. De schande die ze over zich heen riep door bij haar moeder te blijven, zou op den duur slijten. Bibigol zou haar dochter en kleinkind met alle liefde omringen en ze zou er alles aan doen om Golsoem te laten inzien dat haar geluk niet van Hossein afhing.

Het duurde niet lang voordat de deur weer openging. Zwijgend verliet Hossein het huis. Buiten kruiste hij Freidoon, die net van school kwam. Hossein keurde hem geen blik waardig.

Bibigol trof haar dochter in een hoekje van de kamer. Ze lag op haar zij, met haar benen opgetrokken terwijl ze haar handen op haar buik drukte van de pijn. Bibigol knielde bij haar. Freidoon liep intussen de gang in. Hij deed een stap achteruit toen hij het rode spoor op zijn moeders wijde broek zag.