Maria Àngels Anglada

Het dagboek van Aram

Uit het Catalaans vertaald door Adri Boon

Uitgeverij De Geus

breda 2013

De vertaling van dit werk is mede tot stand gekomen dankzij een bijdrage van het Institut Ramon Llull, Barcelona

Oorspronkelijke titel Quadern d’Aram, verschenen bij Educaula

Oorspronkelijke tekst © erven van Maria Àngels Anglada, 1999

Published by agreement with Pontas Literary & Film Agency

Nederlandse vertaling © Adri Boon en De Geus bv, Breda 2013

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Mohamad Itani/Trevillion Images

isbn 978 90 445 2266 2

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

i

agama stellio

#

Mijn kleinzoon Adrià koestert een ware hartstocht voor dieren. Van vele kent hij de naam en gewoontes, hij observeert ze en weet ze heel behendig levend te pakken om ze vervolgens, ongedeerd, weer vrij te laten – behalve de arme inktvissen die hij van de zomer voor ons op tafel heeft gezet. Daarom keek ik er niet van op dat toen we op Rhodos waren, hij binnen de kortste keren een van die vreemde hagedissen van het eiland wist te vangen, die zo’n twintig centimeter lang zijn en heel kwiek op hun poten staan, veel hoger dan gewone hagedissen. Ze hebben een mooie tint, tussen bruin en goudkleurig, en worden ‘draak van Rhodos’ genoemd, aangezien ze er iets anders uitzien dan de hardoenen op de Cycladen. Hun wetenschappelijke naam, zo ben ik te weten gekomen, is Agama stellio.

Aangezien ik op Rhodos, van waar het eiland Simi te zien is en, nog dichterbij, de Turkse kust, tot het schrijven van dit verhaal besloot, begon ik eraan met de naam van de even robuuste als schichtige ‘draak’ van het eiland van de zon. En misschien ook omdat het soms moeilijker is om greep te krijgen op verhalen dan om de snelle draak van Rhodos te grijpen. Net als de hagedis laten ze zich vaak zien, maar voordat je ze goed en wel in de gaten hebt zijn ze alweer verdwenen. Nu besef ik pas dat ik lang voordat ik Rhodos en Simi kende al een vaag vermoeden had van het verhaal van Aram, Jorgos en Marik, zonder namen nog, als in een waas. Toen ik de verzen van Hrand Nazariantz ontdekte? Of later, toen in Roses Konstantinos Kondos junior het schrift liet zien van zijn grootvader, de Griekse koraalvisser uit Cadaqués?

Eigenlijk was het eerder een klein boekje dat zijn grootvader had gekregen van de Vereniging tot Onderlinge Hulp van de Griekse kerk van Marseille. Die verenigingen waren pure noodzaak in een tijd dat er nog geen sociale voorzieningen bestonden. Behalve dat schrift kreeg ik een dik notitieboekje in mijn handen dat was volgeschreven in een schrift waarvan ik geen letter begreep. Ik maakte er fotokopieën van en bewaarde het in de hoop dat ooit iemand me zou kunnen vertellen wat er stond.

Het notitieboekje lag jarenlang in een van mijn laden waarin ik van alles en nog wat bewaar – tot kortgeleden. We waren van plan op onze terugreis van Rhodos een dag en een nacht in Athene te blijven. Zoals altijd als ik in Griekenland ben stond ik heel vroeg op, en zodra de boekhandels opengingen – sommige al om acht uur – kocht ik bij Kaufmann een paar bundeltjes Armeense poëzie, vertaald in het Frans. Ik had geluk: het intrigerende schrift van het origineel leek erg op dat van het opgeborgen schrift. Nu wist ik dus in ieder geval waar degenen die het hadden geschreven vandaan kwamen, en het dagboek, want dat moest het wel zijn, zou me helpen een boek te schrijven over de Armeniërs, zoals ik op Rhodos had besloten.

En nog een verrassing: mijn vriend Daco, een naturalist uit de Empordà, gespecialiseerd in hagedissen, publiceerde een artikel waarin hij bij hoog en bij laag beweerde dat hij in Cadaqués op een muur van gestapelde stenen een Agama stellio had gezien, iets wat nog niemand was opgevallen. Hij had er geen verklaring voor, hij had de aanwezigheid van het dier alleen waargenomen. Hoe kon het dat de ‘draak van Rhodos’ te vinden was aan de andere kant van de Middellandse Zee? Een van de raadsels van de natuur waar zelfs de meest gespecialiseerde wetenschap geen antwoord op heeft.

Het geluk bleef me te hulp schieten. Via een vriend, Ramon, leerde ik Maria Ohannesian kennen, die de aantekeningen van Aram voor me ontcijferde. Maria is een Argentijnse van Armeense afkomst die inmiddels in Catalonië is geworteld en de herinnering aan haar grootouders en aan hun oude taal koestert. Zonder haar had ik niet de geschiedenis van Aram, Marik en Jorgos kunnen vertellen. Het schrift van Aram bevat praktisch geen aanwijzingen over data, misschien omdat nachtmerries zich altijd buiten de tijd lijken af te spelen – en zijn ballingschap was een nachtmerrie, een vreselijke nachtmerrie die pure werkelijkheid was. Later worden er wel enkele data genoemd. Hoe dan ook, de gebeurtenissen waarover hij vertelt vonden plaats tussen de jaren 1914 en 1925. Ook moet ik zeggen dat ik me voor ‘mijn’ Vahe, de vader van Aram, heb laten inspireren door de grote dichter Daniel Varujan (1884-1915).

ii

aram en jorgos

#

Het is niet makkelijk je tegenwoordig een voorstelling te maken van hoe Aram en Jorgos eruitzagen toen ze in het diepe blauw van de Golf van Gabès doken, voor de kust van Tunesië. We hebben niets aan de prachtige beschrijvingen van hedendaagse duikers die met hun vinnen – de flippers – en hun scuba-uitrusting wel visvogels lijken. In de jaren twintig was het heel anders.

‘Ik zweefde gewichtloos’ – schrijft dichter en duiker Antoni Ribera – ‘boven een oord als uit een droom, bestaand uit grillige rotsen bedekt met algen, mysterieuze kliffen die half onder het koraal verscholen zaten terwijl we dwars door scholen vissen heen zwommen.’

De twee vrienden en collega’s – de Griek en de Armeniër – zien eruit als kleine zeemonsters: ze hebben een zware bronzen helm op met aan de voorkant kijkvensters. En tijdens deze expeditie zitten ze met een rubberen slang als een zeer lange navelstreng vast aan een pomp op het schip Dimitrios. In plaats van te zweven bewegen ze zich log, alsof ze heel moeizaam over de rotsen lopen. Wel houden ze zich aan de gouden regel van Kostas: nooit alleen naar beneden gaan!

Ze worden omringd door stilte en kleurige vissen, die zich daadwerkelijk gewichtsloos bewegen in hun natuurlijke biotoop, en boven hen glinstert de oppervlakte van de zee. Maar de duikers hebben vandaag geen tijd om de golvende bewegingen van de zilveren doraden en zelfs het rood van het koraal te bewonderen. Hun aandacht wordt door andere dingen opgeëist. Op het dek is de seinmeester ook een en al aandacht. Met twee korte rukken wordt gevraagd om meer lijn, vier rukken betekent: haal ons op! Ze hoeven echter geen enkel stuk gereedschap te vragen, want in de rubberen zak voor hun buik hebben ze ieder een hamer bij zich.

Nu zijn ze op een diepte van twintig meter, verder gaan ze niet. Ze weten dat het de laatste afdaling is in deze sector. Als ze niet de wrakstukken vinden van het schip waar ze sinds een paar dagen naar op zoek zijn, zullen ze het morgen op een andere plek proberen: dat heeft de kapitein zo besloten. Daarom zien ze, om zo te zeggen, zelfs niet de rotsen die bedekt lijken met gele bloemetjes – poliepen – zodra ze door de beweeglijke waterspiegel heen gedoken zijn terwijl de donkere algen onophoudelijk heen en weer golven als plukken haar waar een mysterieuze wind doorheen woelt. Ze beschikken over een half uur en willen hun krachten zo goed mogelijk benutten. Ze zijn jong maar hebben al meer dan eens een ongeluk gezien.

Ze bewegen zich langzaam lopend voort over de rotsbodem ‘als klimmende dieren’: aan hun duikpak zit een gewicht van maar liefst zeventig kilo lood. Aram volgt zijn kameraad, die ervarener is, en al snel beseft hij dat hij iets belangrijks heeft gevonden. Hij vertaalt moeiteloos het gebaar dat de ander met zijn vingers maakt nadat hij eerst iets in zijn zak heeft gestopt: kom hier en daarna gaan we naar boven, beduiden zijn vlugge bewegingen.

Wat zoeken Aram en Jorgos voor hun baas? Om daar achter te komen moeten we enkele jaren teruggaan, naar 1907 om precies te zijn. Het jaar waarin een Griekse sponzenvisser – net als Jorgos – een ‘derelict’, zoals hij het noemde, vol … kanonnen ontdekte. Dat wat hij door de stroming maar vaag zag waren echter geen kanonnen maar glanzende Griekse pilaren van penthelisch marmer, rank en fraai, zoals bleek na moeizame verkenningen en gedegen onderzoek. En ook beelden, vazen, driepoten … Door de oorlog van 1914 tot 1918 moesten de exploraties worden stopgezet en ook ging de precieze locatie van het derelict verloren. Maar misschien had Jorgos die nu teruggevonden!

Aram gaat naast hem staan en spert zijn ogen wijd open: hij ziet hoe zijn vriend een klein beeldje waarvan hij de contouren niet goed kan onderscheiden in de zak stopt. Hij zou ook iets willen meenemen, maar ze hebben geen tijd meer. Hij trekt uit het hout een stuk marmer en allebei rukken ze aan het touw om aan te geven dat ze naar boven willen. Ze naderen langzaam de oppervlakte, vandaag met een lichte beweging, een dartel net van licht, ze klimmen log, vermoeid, aan boord van de Dimitrios, en zodra ze zich eenmaal hebben ontdaan van de zware helm, het borststuk en het rubberen pak haalt de Griekse duiker voor de ogen van zijn kameraden de zeeschat tevoorschijn: de archeoloog van de expeditie begint bijna te dansen van vreugde als hij met zijn kennersblik door het aankoeksel van eeuwen heen kijkt en het profiel van het gebeeldhouwde gezicht, van de samengebonden haren ontwaart. Jorgos heeft zonder twijfel het gezonken Griekse schip vol schatten uit Attika gevonden: voor zich heeft hij het profiel van de liefdesgodin, het gezicht van Afrodite.

‘En wat jij hebt opgedoken, Aram,’ zegt hij met een goedkeurende lach, ‘is de volute van een kapiteel.’

De twee vrienden glimlachen, moe maar tevreden. Het zal dagen werk zijn, denkt Aram zonder iets te zeggen. Jorgos daarentegen kletst en gebaart druk, alsof hij met zijn handen de ontdekkingen toont die onder water wachten. Nu, zo zonder hun helm en duikpak, lijken de twee jongens helemaal niet meer op elkaar: de Armeniër is kleiner dan zijn vriend, hij heeft diepe, donkere ogen, enigszins droevig. Jorgos is een van die blonde Grieken die je af en toe op de eilanden tegenkomt en zijn ogen lachen, blauwgroen als het water rondom Simi.

Een heerlijke geur dringt hun neus binnen, de geur van kreeft, gevangen door de bemanning in een zeegrot en door de kok bereid op een bakplaat. Er is genoeg voor iedereen. Het eten wordt weggespoeld met goede wijn en de kalme zee verhoogt de vreugde om de vondst.