Hanaan as-Sjaikh

Kamila, het verhaal van mijn moeder

Vertaald uit het Arabisch door Djûke Poppinga

Uitgeverij De Geus

breda 2013

De vertaalster heeft in overleg met de auteur de tekst op een aantal punten redactioneel aangepast

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Hikajat sjarh jatoel, verschenen bij Daar al-Adaab

Oorspronkelijke tekst © Hanaan as-Sjaikh 2005

Eerste Nederlandstalige uitgave © Djûke Poppinga en De Geus BV, Breda 2011

Deze editie © De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp Robert Nix i.s.m. Riesenkind

Omslagillustratie © Masterfile/David Mendelsohn

isbn 978 90 445 2267 9

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2011.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Hanaan

2001

Proloog

Ik zit in een van de drie zwarte limousines die met een duizelingwekkende snelheid, als aan speed verslaafde barracuda’s door de straten van New York snellen. Ik zie de lichtjes van de stad en hoor het lawaai van de auto’s. Het opgestoken haar van mijn dochter is versierd met witte bloemen en haar verloofde, die voor de verandering zijn haar heeft gekamd, draagt een ivoorkleurige roos in zijn knoopsgat. Ze vieren vandaag hun bruiloft.

Ik had nooit verwacht dat mijn kinderen zouden trouwen in aanwezigheid van honderden gasten. Ze hadden zelfs een thema gekozen, zoals tegenwoordig gebruikelijk is op Arabische bruiloften. (Zo herinner ik me Botticelli’s De geboorte van Venus, waarbij de bruid uit een schelp stapte die zich automatisch had geopend.) Anderzijds had ik ook weer niet verwacht dat mijn dochter zou trouwen zoals ik drieëndertig jaar geleden was getrouwd, zonder feest en zonder witte jurk.

Mijn dochter draagt niet de witte leren jurk die ze zo vaak – lang voordat ze verliefd werd en trouwplannen kreeg – in gedachten heeft ontworpen en aan mij heeft beschreven. Ik zie ook de witte tulen sluier niet, die haar vader jaren geleden voor haar had gekocht voor een bal masqué waar ze zich moesten verkleden als barbaren. Ik moet ineens weer aan die sluier denken. Uiteindelijk hebben we hem aan de Marokkaanse hulp gegeven, vlak voordat ze ging trouwen. Het zou me niet verbazen als hij nu nog steeds van de ene bruid naar de andere gaat: de enige Engelse sluier die ooit de gezichten van verlegen Berberbruiden heeft bedekt, gespannen wachtend tot de bruidegom hem zal optillen, zodat ze voor het eerst zijn ogen te zien zullen krijgen.

Mijn dochter heeft gekozen voor een mantelpakje: een kort jasje en een knielange rok van zachte wol met blauwe, roze en beige ruiten. Mijn bruidsjurk was veel eenvoudiger: kort, blauw, en met een typisch jarenzestigpatroon. Ineens besef ik dat mijn moeder – o, ironie van het lot – op háár huwelijksdag wel een witte jurk heeft gedragen.

Haar huwelijksdag? Nee, een huwelijksdag kun je het niet noemen. Eerder de dag waarop ze naar de slachtbank werd gevoerd.

Hoewel ik nu niet aan mijn moeder wil denken, kan ik geen belangstelling meer opbrengen voor de lichtjes en het getoeter om me heen. Ineens zie ik voor me hoe ze mijn moeder tegen haar wil in die witte bruidsjurk hijsen en een kroon van kunstbloemen opzetten. Ze rukt hem hardhandig van haar hoofd, waarbij ze een lok haar meetrekt. Daarna scheurt ze haar jurk in tweeën, gooit hem op de grond en slaat een jutezak om zich heen, die wordt gebruikt om de vloer mee te dweilen. Dan rent ze naar het fornuis en smeert haar gezicht in met roet, terwijl ze huilend en krijsend de handen die haar omringen probeert weg te duwen. Een visje, dat verstrikt is geraakt in de netten van de mensen die haar omringen. Dat is mijn moeder.

Als mijn dochter en haar man me een kus toewerpen, kom ik weer terug in de werkelijkheid van deze heuglijke dag. Ik verdring mijn moeders verdriet, maar ineens word ik geplaagd door schuldgevoel. Waarom heb ik haar destijds niet over mijn trouwplannen verteld?

Ik heb nooit met mijn moeder samengewoond en ik kan de keren tellen dat ik haar als kind heb gezien. Wanneer ik haar bezocht, had ik het gevoel dat ik bij een tante of een chaotische buurvrouw op visite was. Ze had geen gezag over me en als ik haar op de zenuwen werkte, zoals die keer toen ik voor de tiende keer op mijn draagbare pick-upje dat ik overal mee naartoe sjouwde ‘La poupée qui fait non’ afspeelde, kon ze alleen maar zachtjes kreunen.

Het is niet normaal dat kinderen trouwen zonder dat degenen die ze op de wereld hebben gezet op de hoogte zijn. Toch is dat bij mij gebeurd: ik ben in het geheim getrouwd, zonder bruiloft. Mijn vader hoorde het pas achteraf, toen een vriend hem gelukwenste met mijn huwelijk. De verbazing, twijfel en paniek stonden op mijn vaders gezicht te lezen. De vriend heeft snel de krant gehaald waarvoor ik werkte en de paginagrote huwelijksadvertentie voorgelezen. Mijn vader begon te huilen, sloeg zich met beide handen in zijn gezicht en op zijn borst, en barstte daarna opnieuw in snikken uit. Thuisgekomen vond hij een telegram op de deurmat. Hij rende ermee naar de buren en vroeg hun hem voor te lezen, want hijzelf las alleen de Koran. Er stond: ‘Lieve vader – stop. Ben getrouwd – stop. Liefs – stop. Hanaan …’

Ooit had mijn vader de hoop gekoesterd dat ik zou trouwen met een gelovige moslim die aan de Islamitische Universiteit van Nadjaf had gestudeerd. Toen hij me met de dag opstandiger zag worden, heeft hij zich ermee verzoend dat die droom niet zou uitkomen. Maar dat ik met iemand uit een andere geloofsgemeenschap zou trouwen, dat was voor hem net zo ondenkbaar als lopen op de maan.

Mijn moeder daarentegen kon haar geluk niet op. Toen ze van mijn zuster hoorde dat ik stiekem was getrouwd, begon ze te zingen en te dansen, zo opgelucht was ze dat ik een man had gevonden. Toch was ik pas drieëntwintig jaar oud. Ik herinner me nog dat ze me, toen we elkaar twee maanden daarna ontmoetten, in haar armen nam en me probeerde op te tillen. Schaterend van de lach bekende ze me dat ze haar hand had opgehouden voor het standbeeld van een dichter met dezelfde achternaam als mijn man, en hem om geld had gevraagd. ‘We zijn nu toch familie?’ zei ze.

Mijn huwelijk betekende voor mijn moeder een overwinning op al diegenen die mij en mijn oudere zuster hadden voorspeld dat we nooit een geschikte man zouden vinden, niet alleen vanwege onze nederige afkomst, maar ook omdat we de kinderen waren van een vrouw die haar gezin had verlaten om met haar minnaar te trouwen. Ze twijfelden er niet aan, of we zouden in haar voetsporen volgen. ‘Zo moeder, zo dochter …’

In de ogen van mijn omgeving was ik nog minder geschikt voor het huwelijk dan mijn zus. Ik was op mijn achttiende in mijn eentje naar Caïro gegaan om te studeren en had zowel daar als in Libanon een schandaal veroorzaakt door verliefd te worden op een bekende Egyptische schrijver die twee keer zo oud was als ik en nog getrouwd ook.

Ik was ervan overtuigd dat mijn moeder er geen enkel bezwaar tegen zou hebben dat ik met een christen trouwde. Integendeel, ze zou juist trots zijn en het gevoel hebben dat ze dankzij mijn huwelijk op de sociale ladder was gestegen. Mijn man komt namelijk uit een beroemde Libanese familie, waaraan meerdere wetenschappelijke historische dissertaties zijn gewijd. Waarom heb ik het haar dan niet verteld?

Toen ik besloot te trouwen, kwam het niet bij me op dat mijn moeder in mijn geluk zou willen delen, want ik had al jaren niet meer aan haar gedacht. Ik was zeven toen ze het huis verliet. Daarna heb ik haar weggestopt in een doosje in mijn hoofd, en vanaf dat moment heb ik besloten dat ik niet op de wereld was gezet door een vrouw, maar door een stem. Een stem die me gezelschap hield, waar ik vol liefde naar luisterde, die me dingen vertelde en vragen stelde. Een stem die me leerde hoe ik voor mezelf moest zorgen, hoe ik me moest aankleden, hoe ik de veters van mijn schoenen moest strikken en mijn haar moest vlechten.

Ik raakte steeds verder verwijderd van mijn vader, hoe veel hij ook van mij en mijn zusje hield en hoe liefdevol en zacht hij ons ook behandelde. Hij was voortdurend in gebed verzonken, nederig en ootmoedig, zijn ogen rood als brandende kooltjes, zijn voorhoofd vol bidplekken en zijn handen – of eigenlijk zijn hele wezen – gericht naar de hemel. Hoe vaker ik mijn vader voor God zag beven, des te opstandiger en brutaler ik werd.

De stem was de enige die echt begreep wat mijn moeders vertrek uit het huis voor me betekende. Hij liet me urenlang naar haar kast staren, in de slaapkamer die ik met mijn vader en zijn vrouw deelde. Dan keek ik naar mijn stiefmoeders spullen en vroeg me af hoe de grijnzende Japanners op het vloerkleed nog steeds konden lachen, nu mijn stiefmoeders schoenen de plaats van die van mijn echte moeder hadden ingenomen.

Diezelfde stem heeft op een gegeven moment een pen in mijn hand gelegd, zodat ik aan mijn dagboek kon schrijven over het complot dat mijn moeder en haar minnaar tegen me hadden gesmeed. En niet alleen tegen mij, maar ook tegen mijn vader, mijn grootmoeder en het gezin van mijn oom. Kortom, tegen iedereen in huis, behalve mijn zuster, want die leek altijd de kant van mijn moeder en die man te kiezen. Zij was altijd gelukkig en blij als ze bij hen was en wachtte vol ongeduld en spanning tot ze hen weer zou zien.

Ik gebruikte de afwezigheid van mijn moeder om de mensen in mijn omgeving voor me te winnen. Een van hen was de muzieklerares, die me meenam naar Never Say Goodbye, een film over een moeder die haar dochter in de steek laat. Met trots stelde ik vast dat mijn leven op een film leek. Dat konden mijn klasgenoten en buurmeisjes niet zeggen.

Toen mijn stem me liet weten dat ik een armbandje van muntjes moest rijgen, deed ik dat meteen. Als ik met mijn handen tegen de tafel stootte, maakten ze een rinkelend geluid, dat me het gevoel gaf dat ik volwassener was dan de anderen, dat ik zelfstandig en vrij was en dat ik voortaan mans genoeg was om de pesterijen van de buurtkinderen over mijn gescheiden moeder te verduren. Uiteindelijk hielp de stem me om diezelfde kinderen voor me te winnen. Eigenlijk werd ik een soort tovenares voor ze: ik las verhalen voor, gaf imitaties weg van de buren en maakte hen aan het lachen. Op deze manier kon ik hun laten zien dat ik geen last had van mijn moeders vertrek.

Eigenlijk was mijn moeders afwezigheid een soort aanwezigheid, als een foto in een lijst die in duizend scherven is gevallen, maar voor altijd zijn sporen heeft achtergelaten op de plek waar hij ooit heeft gehangen.

Hoe vaak heb ik er zelf niet naar verlangd om te vluchten. Na lang aandringen raadpleegde mijn vader zijn bidsnoer en het resultaat viel uit in mijn voordeel: ik mocht me inschrijven op een meisjesinternaat in Sidon. Daar heb ik de Palestijnse strijdster Laila Khalid leren kennen, die in 1969 als eerste Palestijnse vrouw een vliegtuig kaapte. We werden vriendinnen en verplaatsten onze bedden naar de koude, vochtige voorraadkelder. Als ik nu probeer te achterhalen waarom we zo gelukkig waren in die ruimte waar de slakken over de kale vloer kropen, denk ik dat het een gevoel van ontworteling moet zijn geweest dat we met elkaar deelden. Laila was opgegroeid in een vluchtelingenkamp, ver van haar huis en haar vaderland, en ik was op de vlucht voor mijn familie.

Twee jaar later – ik was inmiddels achttien – daagde de stem me opnieuw uit, deze keer om naar Caïro te gaan om daar te studeren. Dat was nadat ik ‘Take me back to Cairo beside the River Nile’ had gehoord. Vanaf het moment dat ik van een Libanese student die ik had ontmoet had gehoord dat algebra en techniek geen verplichte eindexamenvakken waren in Egypte, was dat liedje in mijn hoofd blijven zeuren.

Om mijn vader duidelijk te kunnen maken dat het me ernst was, moest ik geld bij elkaar zien te krijgen. Gewapend met een stapel liefdesverhalen en artikelen die ik voor de studentenpagina van an-Nahaar[1] had geschreven, klopte ik aan bij de hoofdredacteuren van verschillende kranten, in de hoop dat ze me een kans zouden geven. Twee maanden later stond ik voor mijn vader en liet hem het geld en de inmiddels gepubliceerde artikelen zien. Ik herhaalde de woorden van de Profeet: ‘Haal uw kennis uit de wieg en uit het graf. Haal uw kennis uit China als het moet.’

Dan was Egypte een stuk dichterbij.

Hoewel mijn vader me verzekerde dat het heus geen schande was om mijn spullen in een kartonnen doos te pakken, klopte ik aan bij alle buren, tot een buurvrouw bereid was me een koffer te lenen.

Toen ik vier jaar later weer terug was in Beiroet, hielp de stem me het gevoel van benauwdheid dat ik sinds mijn terugkeer voelde, onder controle te krijgen en op een andere manier naar het leven te kijken. Ik moest met mijn familie leren omgaan. Voortaan moest ik ons huis zien als een gratis hotel, mijn stiefmoeder als een wrede, gevoelloze huishoudster en mijn vader als een goedmoedige soefi die zich terugtrok in zijn eigen tempel. De tranen die regelmatig over zijn wangen stroomden, waren tranen van liefde en bezorgdheid om mij. Hij kon het idee dat ik naar de hel zou gaan omdat ik weigerde te bidden, te vasten, mijn hoofd te bedekken en lange mouwen te dragen, niet verdragen.

Ik verliet het ouderlijk huis en nam mijn intrek in een pension voor alleenstaande vrouwen dat aan zee lag, waar ik vrij was om te doen en laten wat ik wilde. Ik werkte als journaliste en maakte radioprogramma’s. Ondertussen bleef de stem bij me en het is de stem, die me uiteindelijk heeft geschonken aan de man van wie ik hield en met wie ik later zou trouwen. Toen mijn aanstaande man me naar mijn familie vroeg, antwoordde ik, terwijl ik zijn hand vastpakte: ‘Maak je om hen maar geen zorgen.’

Toen wist ik nog niet dat uitgerekend mijn moeder me op een dag naar het verleden zou terugbrengen en me zou dwingen opnieuw kennis met haar te maken, alsof het de eerste keer was. Toen pas kon ik me dankzij haar aan het verleden overgeven en de diepe rancune die ik destijds voorgoed in mijn hart had opgesloten, weer opgraven.

We zaten samen, zoals gewoonlijk wanneer ik bij haar in Beiroet op bezoek was, op haar balkonnetje dat uitkeek op de tramhalte van an-Noewairi. Taxi’s toeterden naar voorbijgangers, auto’s toeterden naar taxi’s en een vrachtwagenchauffeur prees door een microfoon zijn uien en aardappels aan. Mijn moeder had haar balkon omgetoverd in een tuintje: overal stonden potten met planten, en ze had zelfs een boompje, dat al veertig jaar niet meer was gegroeid.

Die avond kwam er een familievriend langs, met zijn zestienjarige dochter. Mijn moeder ontving hen met gespeelde verbazing, waaruit ik opmaakte dat dit bezoek geen verrassing voor haar was. Ze wist maar al te goed dat ik haar het liefst alleen bezocht en niet in een huis wilde zijn dat krioelde van de gasten, familieleden, vrienden en vrienden van vrienden.

De man kwam meteen ter zake. Of ik een blik wilde werpen op een tekst die zijn dochter had geschreven en haar advies wilde geven over een eventuele carrière als schrijfster. Hij pakte het schrift dat ze samen met haar zonnebril in haar hand geklemd hield en gaf het aan mij. Nadat hij een grapje tegen mijn moeder had gemaakt en mij de hand had geschud, verdween hij. Ik gaf mijn moeder een knipoog, want ik wist dat ze dit van tevoren hadden bekokstoofd. Mijn moeder volstond met een glimlach.

Ik vroeg het meisje wanneer ze was begonnen met schrijven. Ze mompelde iets vaags en vroeg me tot mijn verrassing op haar beurt of ik me mijn eerste prozatekst nog kon herinneren.

Lachend zei ik: ‘Ja, hij ging over een fruitvliegje dat om Mohammeds neus zoemde en hem gek maakte.’

Ik richtte me tot mijn moeder en vroeg: ‘Mamma, herinner je je nog die keer dat Mohammed midden in de zomer in zijn beste pak op bezoek kwam in je vaders tent, en dat die vlieg steeds om zijn neus zoemde, en dat hij niet meer ophield met niezen?’

Mijn moeder moest lachen en ik ook.

Toen zei ze vertederd: ‘Mannen als Mohammed denken dat ze heel wat voorstellen, maar door het kleinste vliegje (het was echt niet groter dan een mosterdzaadje) raken ze al van slag.’

Ik sloeg het schrift van het meisje open. Ze had de titel met een rode pen geschreven, het verhaal zelf met een blauwe, en voor haar naam had ze lila gebruikt. Ik kwam niet verder dan een paar zinnen. Op de volgende bladzijde stond een portret van de zangeres Madonna dat ze had overgetekend.

‘Hou je ook van tekenen?’ vroeg ik.

Het meisje bloosde en vertelde me enthousiast dat ze dol was op schrijven, tekenen, acteren en dansen: ‘Maar ik hou het meest van schrijven.’

Ik gaf haar het schrift terug en zei: ‘Je hobby zal je beste vriend worden.’

Mijn moeder wilde natuurlijk dat ik het meisje zou complimenteren, maar dat kon ik niet opbrengen.

Ineens zag ik dat mijn moeder me aandachtig opnam.

‘Heb je echt over Mohammed en de vlieg geschreven?’ vroeg ze.

‘Dat weet jij beter dan ik … Ik kan het me niet meer herinneren.’

Het meisje stond op, kuste mijn moeder en mij op beide wangen en vertrok, met het schrift stevig in haar hand geklemd.

Toen ze weg was, vroeg mijn moeder: ‘Wanneer ga je mijn levensverhaal opschrijven?’

Het was niet voor het eerst dat mijn moeder me die vraag stelde. Eigenlijk deed ze het al sinds ik in de journalistiek werkte. Ze had zelf nooit leren lezen en schrijven en moest altijd iemand vragen haar voor te lezen wat ik had geschreven. Uiteindelijk had een artikelenserie over ontmoetingen met prominente Libanese vrouwen die op politiek, commercieel of maatschappelijk vlak hun sporen hadden verdiend, de woede in haar aangewakkerd.

‘Wat jammer toch dat die vrouwen allemaal uit voorname en geleerde families komen. Ik wil best geloven dat ze alles zelf hebben moeten doen om hun doel te bereiken, maar je kunt niet met droge ogen beweren dat ze opzettelijk zijn dwarsgezeten of onderdrukt. Waarom schrijf je niet over vrouwen die door hun familie als inferieure wezens worden behandeld, louter en alleen omdat ze als meisje zijn geboren? Je hoeft niet op zoek te gaan, want ik sta voor je neus. Ik ben zo iemand. Waarom ondervraag je mij niet? Dan zal ik je vertellen hoe mijn vader me voor tien gouden munten heeft verkocht. Dan zal ik je vertellen hoe ze me op mijn veertiende hebben gedwongen om met je vader te trouwen en hoe ze me met hem hebben verloofd toen ik nog maar elf was …’

Het vurige, emotionele pleidooi dat mijn moeder hield tegen de jonge journaliste die ik toen was, gleed van me af als druppels water van een regenjas: zonder een spoor achter te laten.

Gaandeweg raakte ik gewend aan de smeekbeden van mijn moeder. Steeds wanneer er een roman van me verscheen, zei ze: ‘Wedden dat mijn verhaal mooier is dan die roman die je hebt gepubliceerd?’

Maar ik wilde niet naar haar luisteren. Ik dacht dat ik alles al wist over mijn moeder. Ze was tegen haar wil met mijn vader getrouwd, was verliefd geworden op Mohammed en van huis weggelopen. Dat was alles.

Ik herinner me nog dat ze me in 2001, toen ik haar uitnodigde voor de presentatie van Alleen in Londen[2], vroeg waarover ik deze keer had geschreven. Toen ik haar vertelde dat het ging over Arabische vrouwen in Londen die ontdekken dat het leven niet is wat het lijkt, viel ze me in de rede en zei: ‘Ik snap niet waarom je je brood altijd in andermans bord moet dopen.’

Ik ging meteen in de verdediging: ‘Ik zeg je vaak genoeg dat je me hebt geïnspireerd. Ik vraag je toch altijd naar je mening over bepaalde spreekwoorden en over de personages in mijn boeken? Je weet toch dat je me voedt met materiaal voor mijn verhalen?’

‘Ik wil niet dat je je door mij laat inspireren, want dat betekent dat je de dingen vanuit jouw perspectief ziet, niet vanuit het mijne. Neem nu dat korte verhaal dat je hebt geschreven, “Het Perzische tapijt”, over die moeder die wordt neergezet als een dief. Ze steelt een tapijt en het deert haar totaal niet dat de verdenking op Elias, de blinde stoelenmatter valt. Maar ik hield juist van Elias! Ik gaf hem te eten en zong voor hem. Wat je niet vertelt, is dat de moeder alles heeft moeten opgeven om te ontsnappen aan een gedwongen huwelijk met een kluizenaar die twee keer zo oud was als zij. Je vergeet te zeggen dat de man al haar juwelen had verkocht om zijn winkel te redden en …’

‘Mamma,’ begon ik, ‘“Het Perzische tapijt” gaat over een klein meisje en haar fascinatie voor Elias de stoelenmatter, omdat hij stoelen mat terwijl hij blind is.’ Ik stopte, want ineens herinnerde ik me dat het kleine meisje had getrild van woede bij het zien van het verdwenen Perzische tapijt in haar moeders nieuwe huis, toen ze daar voor het eerst sinds de scheiding van haar ouders op bezoek was. Het meisje wilde zich niet alleen losmaken uit haar moeders armen, maar ze had het liefst haar tanden in het witte vlees willen zetten en door willen bijten, omdat haar moeder het tapijt had meegenomen en lijdzaam had toegezien hoe Elias de schuld kreeg.

‘Heeft die gescheiden moeder het recht niet om gehecht te zijn aan een klein tapijtje?’ protesteerde mijn moeder. ‘Is dat tapijt niet net zo goed van haar?’

Maar de vraag zou anders moeten luiden. De vraag was waarom die gescheiden moeder niet gehecht was aan haar twee dochters. Die waren toch ook van haar? Kon mijn moeder me uitleggen waarom ze het niet had geprobeerd, waarom ze niet had gevochten voor de voogdij, ook al wist ze dat het een hopeloze strijd was?

Trillend probeerde ik mezelf te stoppen. De woorden brandden in mijn keel, maar ik slaagde er nog net in ze in te slikken en haar het gebruikelijke cliché over fictie voor te schotelen: dat bestaande personages, zodra je ze op papier zet, fictie worden. Dat ze kunst worden.

Mijn moeder luisterde aandachtig en stak hoestend een sigaret op. Ik stelde me voor hoe haar longen zich vulden met rook en elk moment konden exploderen.

‘Oké, als mensen tijdens het schrijven in fantasiefiguren veranderen, waarom zijn Mohammed en ik dan niet veranderd? En jijzelf bent in Het verhaal van Zahra[3] toch ook geen andere persoon geworden? Je hebt alle plekken nauwkeurig beschreven en de dingen zijn precies zo gebeurd als ze er staan. Het enige verschil is dat je je vader hebt vervangen door oom Ibrahiem. Maar laten we dat boek maar liever vergeten. Ik zweer je dat er iets in mij is geknapt toen ze het aan me voorlazen. Ik had het gevoel dat ze mijn hart in de gehaktmolen hadden gestopt …’

Voordat ik kon reageren, werd mijn moeders aandacht getrokken door een vlieg die tussen haar en mij heen en weer zoemde. Zuchtend sloeg ze hem weg, terwijl ze zei: ‘Wegwezen! Ga maar naar de keuken, daar zijn meer dan genoeg kruimels te vinden.’

Ik moest lachen en haalde opgelucht adem.

‘Mamma, weet je nog dat je vroeger kaas voerde aan de muizen op zolder?’

Mijn moeder schaterde het uit en klapte in haar handen van de pret.

‘Ja, schandalig! Ik ben ermee opgehouden toen iemand me waarschuwde dat ze zouden uitgroeien tot ratten als ik zo doorging.’

Maar toen vervolgde ze: ‘In Het verhaal van Zahra brengen Mohammed en ik je aan het huilen. Je schrijft dat je zo hard huilde dat de hele wereld je hoorde, behalve wij. Ook al stonden Mohammed en ik nog zo dicht bij je, toch stel je ons voor als harteloze, egoïstische wezens. Waar komt al die bitterheid toch vandaan?’

Ik wilde weggaan, maar ik kon het niet over mijn hart verkrijgen om mijn moeder in deze wanhopige toestand achter te laten. Als ik nu weg zou gaan, zou ze zich achteraf verwijten dat ze me van streek had gemaakt, dat wist ik zeker.

Ik ging weer zitten en zij stapte over op een ander onderwerp.

‘Heb je de schoenen van dat meisje gezien? Zo groot en plomp heb ik ze nog nooit meegemaakt! Het leken wel lantaarnpalen!’

Ik sloeg mijn armen om haar heen.

‘Mamma, wat ben jij toch kritisch en bijdehand!’

Maar intussen had mijn moeder me aan het denken gezet. Had ik die dingen echt geschreven? Ik stelde de vraag aan de ruimte om me heen, aan het straatrumoer, aan mijn moeder, aan het boek zelf. Wie was ik twintig jaar geleden geweest? Wat dacht ik toen? Wat wilde ik tot uitdrukking brengen, toen ik in de winter van 1976 in mijn kleine Londense huurflat Het verhaal van Zahra zat te schrijven? Ik was kort daarvoor met twee koffers, mijn zoon van nog geen twee en mijn dochter van zes maanden voor de Libanese burgeroorlog gevlucht. Ik herinner me nog dat ik de eerste twee maanden de koffers niet heb uitgepakt, omdat ik mezelf had wijsgemaakt dat we bij de eerste de beste gelegenheid weer naar Libanon zouden terugkeren. Als je het goed bekijkt, gingen we eigenlijk elke avond terug, al was het maar voor een paar ogenblikken, met op de achtergrond de herkenningsmelodie van het BBC-journaal. Dan zag ik Beiroet. Een stad, gehuld in pikzwarte wolken, die door de gewapende strijders in één grote vuurbal was veranderd. Mensen vluchtten in paniek weg, verstopten zich in hoeken en schuilkelders, of ze lagen dood op straat, getroffen door de kogel van een sluipschutter. Die sluipschutters zaten overal: duistere figuren, die pas ademhaalden als hun doelwit op de grond in elkaar zakte.

Ik wist zeker dat ik, waar ik ook zou onderduiken, op een dag zou worden geraakt door een kogel van een van die sluipschutters. Bovendien was ik zo bezorgd om mijn kinderen dat ik besloot te vluchten en niet alleen Beiroet, maar heel Libanon achter me te laten.

In het nieuwe Engelse land dwongen de vreemde taal en cultuur me voor het eerst om na te denken over het land waar ik vandaan kwam. Over de omgeving waarin ik was opgegroeid, over de cultuur die me had gevormd, over alles wat ik had opgegeven. Om het geweld te kunnen doorgronden en te begrijpen waarom Beiroet een speelveld voor duivels was geworden – een zwaarbeladen woord, dat zelfs Libanezen nauwelijks meer over hun lippen kregen – besloot ik erover te gaan schrijven. Maar steeds wanneer ik ging zitten om te beginnen, zag ik tot mijn ontsteltenis weer dat vijfjarige meisje, dat zich trillend van angst samen met haar moeder achter een deur verstopte. Mijn moeder, die bang was dat ik iets zou zeggen, hield haar hand voor mijn mond terwijl een onbekend gezicht ons van een afstand observeerde. Dat beeld kwam steeds weer terug.

Waarom is uitgerekend in Londen de oorlog in mijzelf uitgebroken? Waarom moest ik uitgerekend toen oude wonden openrijten, waarvan ik dacht dat ze allang waren geheeld? Ik dacht dat ik mijn moeder inmiddels uit dat doosje in mijn brein had verlost en dat mijn huwelijk en de geboorte van mijn kinderen de kloof tussen haar en mij hadden gedicht. Maar nu rukte mijn vulpen me weg uit het ijskoude Londen en bracht me terug naar die schemerige kamer. Ik voelde weer dezelfde verwarring die ik destijds had gevoeld, toen ik tot mijn schrik merkte dat we een andere weg insloegen dan de weg die we anders altijd namen als we naar de dokterspraktijk gingen. Mijn moeder had me verteld dat ik injecties nodig had vanwege een calciumtekort, waardoor mijn benen krom waren gaan staan. Maar in plaats van de smeedijzeren lambrisering boven de glazen praktijkdeur en de gekleurde schaduwen daarachter, zag ik een kamer met donkerbruine meubels, die was gehuld in duisternis. Mijn moeder duwde me naar binnen en in plaats van het ronde, platte gezicht van de dokter met zijn dunne, rossige haren die als spaghettislierten zijn kale kruin bedekten, zag ik een lange man met dik, bruin, sluik haar, gekleed in een zwart-witgeruit tweedpak. De man gaf me een roze rubber popje, niet groter dan een vinger.

Langzamerhand werd het me duidelijk dat mijn moeder me, als ze die man met dat dikke haar ontmoette, zo dicht mogelijk bij zich wilde hebben, alsof zij de sinaasappel was en ik de navel. Ik deelde haar geheimen en was getuige van haar leugens en verzinsels. Zonder het te weten, droeg ze bij aan de verwarring waaraan ik in die tijd ten prooi was en op den duur haalde ik alle gezichten, plaatsen, artsen en minnaars door elkaar.

Neem bijvoorbeeld die herinnering die begon onder de walnootboom. Op de achtergrond zie ik de kale bergen, de dalen, de heuvels, de rode stenen, de waterputten en de braamstruiken van Bhamdoen. Ik was nog klein en rende rond met mijn oudere zus, mijn nichtje Marjam en mijn moeder, die niet veel ouder was dan wij. Ineens zag ik die lange man met dat sluike, dikke bruine haar weer. Hij sprak een taal met mijn moeder die ze ‘vogeltaal’ noemden. Ik verstond er niets van en ik begreep niet waarom ze met woorden spraken, en niet kwetterden als kanaries.

Ik zie de man liggen, met zijn hoofd op mijn moeders schoot. Zijn half gesloten ogen hebben de kleur van kweeperenjam. Slaapt hij, of probeert hij alleen maar te slapen? Toen wist ik nog niet dat ze dat soort ogen ‘zwoel’ of ‘sensueel’ noemen. Mijn moeder zingt een liedje voor hem: ‘Slaap, liefste, slaap.’ Waarom wiegde ze een volwassen man in slaap? Waarom moesten we zodra we die man zagen, zo snel als we konden naar hem toe rennen? Kon dat liedje niet wachten?

Een foto. Op die bewuste dag genomen. Ik zag hem tussen andere foto’s die mijn moeder uit haar bh haalde om aan Marjam te laten zien. Ik sta naast mijn zusje te kijken naar de man, die mijn moeder optilt in zijn armen alsof ze een kind is. Ze spelen om de beurt dat ze kind zijn, denk ik.

Ik heb die foto pas jaren later weer gezien, maar toen was het met pijn in mijn hart. De rotsen, de walnootboom, de zomerlucht, de lach van mijn moeder en haar schoenen die bijna van haar voeten vielen, het was er allemaal, maar waar was ik? Waar was Fatima? Op de plek waar wij hadden gestaan, zag ik een witte vlek. Had ik echt samen met mijn zusje op die foto gestaan? Had ik mijn moeder echt ‘slaap, liefste, slaap’ voor die man horen zingen?

Ik pakte een andere foto, waarop we met de hele familie op het dakterras staan. We vormen een kring om mijn neef, die op het punt staat met de boot naar Amerika te vertrekken. Ik overwoog mijn moeders gezicht uit te gummen, zoals zij met mij en mijn zus had gedaan, maar ik deed het niet. Pas jaren later begreep ik wat me had weerhouden. Hoewel mijn moeder tussen de familieleden stond, leek ze ver weg, alsof ze er niet bij hoorde. Ze keek in de verte, naar een toekomst zonder ons.

‘Waarom geef je geen antwoord?’ vroeg mijn moeder. ‘Waarom weiger je mijn levensverhaal op te schrijven? Ben je dan niet nieuwsgierig naar mijn jeugd? Wil je dan niet weten waarom ik jullie heb achtergelaten?’

We zaten nog steeds op het lawaaierige balkon. Voor ons stond een asbak vol peuken. Nee, ik wilde haar verhaal niet horen. Misschien was ik bang dat ik medelijden met haar zou krijgen, of dat het verdriet me te veel zou worden. Ik had niet de behoefte om het verleden opnieuw, in een geconcentreerde vorm tot leven te brengen. Het verleden was weg, de jaren van vroeger waren verbleekt en vervlogen.

‘Luister, Hanaan. Luister, lieveling. Ik meen het, ik kan mijn levensverhaal niet meer voor me houden. Als jij niet naar me wilt luisteren en het niet wilt opschrijven, ga ik het meisje met de lantaarnpalen vragen om het te doen.’

Ik was er niet klaar voor. Ik vreesde dat ik me door mijn moeder zou laten verleiden, zoals mensen zich op warme zomerdagen door de zee laten verleiden om in de frisse golven te duiken. Ik vreesde dat mijn moeder al haar liefde en charme om me heen zou weven, als een web van suiker waaraan ik me volledig zou overgeven, zoals zo velen voor mij hadden gedaan – jong en oud, mannen en vrouwen. Ik vreesde dat ik elk woord dat ze zou zeggen zou geloven, ook als ik aan haar eerlijkheid zou moeten twijfelen. Ik wist heel goed dat ze, door me haar hartsgeheimen te vertellen, wilde rechtvaardigen dat ze mij en mijn zusje destijds had achtergelaten. Ze wilde dat we haar zouden vergeven, niet meer en niet minder. Maar hoe zou ik ooit dat moment kunnen vergeten waarop ik voor het eerst besefte dat het altijd plaatsen waren die onze dierbaren van ons wegrukten en dat het in ons geval die zogenaamde dokterspraktijk was geweest, die mijn moeder van ons had afgenomen? Hoe zou ik al die keren kunnen vergeten dat ik me had afgevraagd of mijn moeder in haar nieuwe huis hetzelfde onweer hoorde en dezelfde bliksemschichten zag als ik? Al die keren dat ik ‘hi, ha, ho’ had geroepen, in de hoop dat de wind mijn stem naar haar toe zou brengen? Hoe kon ze van me verlangen dat ik haar stem zou onderdrukken, als ze huilend mijn pop tegen haar borst klemde en een liedje zong, alsof het haar kind was:

Poppetje, laat me je bedje dekken,

Morgen zal het musje je wekken

En dan heb ik het nog niet over al die keren dat niet ík degene was die haar tanden in mijn moeders vlees wilde zetten, maar mijn moeder die míj beet en een cirkelvormige afdruk op mijn hand achterliet, als een perfecte tekening. In die tijd was ze zelf nog een kind. Een kind dat beet als ze kwaad was. Slaan was iets voor oudere moeders.

Maar nu waren we geen van beiden jong meer.

Mijn moeder bood me een sigaret aan, hoewel ze heel goed wist dat ik niet rookte, alsof ik haar niet elke dag waarschuwde dat ze moest stoppen.

Toen ik haar vroeg of ze zin had om naar het strandcafé te gaan, was dit haar antwoord: ‘Ik heb mijn hele leven nog nooit zo graag willen leren lezen en schrijven als nu, alleen om mijn levensverhaal te kunnen opschrijven. Ik kan je niet zeggen hoe pijnlijk het is als je wordt verslagen door een stukje hout met een loden staafje erin.’

Ik vroeg haar wat ze bedoelde.

‘Een potlood is toch gemaakt van hout en lood?’

Ik keek naar mijn hand: geen spoor van een beet. Mijn hand was er klaar voor. Mijn hand pakte een pen. Ik voelde dat ik het verleden uit de duisternis wilde bevrijden.

Eindelijk zei ik: ‘Goed, laten we beginnen.’

En mijn moeder begon in klassiek Arabisch, alsof ze de woorden jarenlang had gerepeteerd: ‘Tranen, woorden en verhalen. Mijn leven is één lange bekentenis. Alleen de sprinkhaan kan de vogel vangen.’

[1]an-Nahaar: grootste dagblad in Libanon.

[2] Roman, in het Arabisch verschenen in 2001 en in Nederlandse vertaling in 2004.

[3]Het verhaal van Zahra is de eerste roman van Hanaan as-Sjaikh. Hij werd in het Arabisch gepubliceerd in 1980. De Nederlandse vertaling verscheen in 1995. Het is het verhaal van een jong meisje dat op allerlei manieren kennismaakt met geweld: haar vader terroriseert het gezin, terwijl haar moeder haar gebruikt als dekmantel om stiekem haar minnaar te kunnen ontmoeten. Uiteindelijk laat de willoze Zahra zich door een sluipschutter verleiden. De autobiografische elementen zijn niet mis te verstaan.

Kamila

Nabatiyya

Ik zie mezelf samen met mijn broer Kamil achter mijn vader aan lopen, gevolgd door de kreten van mijn moeder, die God smeekt zich op hem te wreken.

Nadat hij verliefd was geworden op een andere vrouw had mijn vader ons verlaten. Daarna was hij van mijn moeder gescheiden en met die ander getrouwd. Mijn moeder had een verzoek om alimentatie bij de rechtbank van Nabatiyya ingediend, maar dat had niets opgeleverd. Dus gingen mijn broer en ik hem zoeken om hem te dwingen eten voor ons te kopen. We renden over de rotsige grond naar het naburige dorp, waar hij woonde. We volgden hem op de markt van Nabatiyya en vroegen overal naar hem. Uiteindelijk herkenden we hem aan zijn stem en zijn harde lach. Toen we hem hadden opgespoord, smeekten we hem suiker en vlees voor ons te kopen, precies zoals mijn moeder ons had geïnstrueerd. Hij stemde onmiddellijk in en zei dat we hem moesten volgen. Om hem bij te houden, moesten we ons tussen de kamelen, de ezels, de schapen, de kippen, de straatventers en de opgestapelde zakken linzen en gebroken tarwekiemen wringen. Nu en dan liep hij weg en kwam even later weer terug. Toen hij voor de zoveelste keer wegliep, riep mijn broer zo hard als hij kon zijn naam, waarop een man die schapenhuiden verkocht opmerkte: ‘Man, wat kun jij schreeuwen! Je stem klinkt als een scheet op de koperslagersmarkt.’

Uiteindelijk kwamen we met lege handen terug bij mijn moeder, die op een hoek van de markt in het schoenmakerswinkeltje van haar broer op ons zat te wachten. Toen ze zag dat we geen vlees, suiker of rijst bij ons hadden, betrok haar gezicht en zwoer ze dat ze opnieuw een verzoek zou indienen. Thuisgekomen maakte mijn moeder kibbe[4] voor ons klaar, van tomaten die ze uitperste tot het rode sap tussen haar vingers sijpelde. Ik vroeg me af of de tomatenpitjes probeerden te ontsnappen omdat ze pijn hadden, net als mijn moeder, die altijd beweerde dat mijn vader haar hart had uitgeperst.

Terwijl ze de kibbe kneedde, probeerde ze ons op te vrolijken: ‘Moet je zien hoe rood ze zijn. En er zitten tarwekiemen in, net als in echte kibbe.’

Echte kibbe? Maar waar was de bakplaat dan, en waar was het vlees? En waar was de houten stamper, die ik uit duizenden kon herkennen? Echte kibbe? Waarom trok mijn moeder dan niet zoals anders de witte, op zenuwen lijkende draden uit het vlees, die ze altijd apart legde, zodat het vlees er op het laatst uitzag als een hoop geschilde vijgen?

De volgende dag nam mijn moeder ons mee naar de rechtbank, waar ze een man aansprak met een tulband als een watermeloen.

‘Mijn man weigert te betalen. Hoe moet ik mijn kinderen te eten geven? Moet ik het vlees soms van mijn eigen handen afsnijden? En hoe moet ik ze kleden? Moet ik soms mijn eigen huid afstropen?’

Hoewel de man met de tulband lang aan het woord was, is me maar één zin bijgebleven: ‘Het geld dat je toekomt, bevindt zich in het midden.’

Dat bedoelde hij natuurlijk overdrachtelijk, maar ik vatte het letterlijk op. Zodra we terug waren, begon ik de kamer op te meten met mijn stappen, zoals ik volwassenen zo vaak had zien doen, zelfs op begraafplaatsen. Toen ik had uitgerekend waar het midden was, ging ik zitten wachten tot het geld tevoorschijn zou komen.

Een van de buurvrouwen vond dat mijn moeder ons bij mijn vader moest achterlaten.

‘Geef de kinderen toch aan hem’, zei ze. ‘Kwel jezelf toch niet zo’, waarop mijn moeder woedend werd en riep: ‘Verdwijn uit mijn ogen, voordat ik je met kop en kont in de cactusstruiken smijt.’

Het geld is nooit gekomen.

Op een dag – mijn moeder was in de achtertuin om bonen, cichorei en snijbiet te plukken – kwam mijn vader langs en vroeg ons of we met hem meegingen om kleren, vlees, suiker, stroop en snoep te kopen. In ons enthousiasme vergaten we mijn moeder te waarschuwen en renden we blootsvoets achter mijn vader aan, die met steeds mooiere beloften kwam: ‘Ik wil ook nieuwe schoenen voor jullie kopen. Ze moeten blinken als spiegels.’

Hij voerde ons langs een pad tussen de rotsen en de braamstruiken. Hier en daar stond een boom. We wisten dat dit niet de weg naar de markt was, maar naar het dorp waar hij met zijn nieuwe vrouw woonde.

‘Ze denkt zeker dat ze me te slim af is’, zei hij tegen zijn vrouw. ‘Laten ze dan maar hier bij ons komen wonen, dat bespaart ons veel geld en kopzorgen.’

Het werd een lange nacht. We lagen te woelen en te draaien en verlangden naar moeder. Die zou vast denken dat er een hyena op onze voeten had geplast en dat die ons naar zijn grot had gesleept, waar hij ‘het vlees van onze botten had gerukt’. Of misschien dacht ze wel dat de aarde zich had geopend en ons had opgeslokt, of dat we in een put waren gevallen en waren verdronken. Maar mijn broer stelde me gerust. De kinderen met wie we hadden gespeeld hadden haar vast wel verteld dat we met vader waren meegegaan. We sliepen zo dicht tegen elkaar aan, dat we elkaars hart konden horen kloppen. Ik dacht zelfs dat ik hem hoorde ademen en keek naar zijn neus, maar het was de wind die ik hoorde.

De volgende ochtend wierp mijn vaders vrouw ons blikken toe die ik niet kon plaatsen. Misschien kwam dat door haar groene ogen. Mijn moeder begreep ik wel, en ik wist dat ik van haar hield. Ik wist ook dat ik niet verplicht was van mijn vaders vrouw te houden. Dat deed mijn moeder immers ook niet. Ik keek naar de ogen van de vrouw en probeerde het geheim van die vreemde kleur te ontdekken. Zou ze er groene kohl op smeren, gestampt van de stenen uit de tuin, zoals mijn moeder zwarte kohl gebruikte om haar ogen mee op te maken? We misten mijn moeder zo erg, dat we het ontbijt van suiker en stroop nauwelijks naar binnen konden krijgen. Na elke hap moesten we een slok thee nemen.

De rest van de dag zaten mijn broer en ik naast elkaar te wachten tot het avond werd. De tijd verstreek langzaam. Omdat mijn vader in de zomer geen les gaf, was er voor ons niets te beleven.

Vlak voor zonsondergang besloten we te vluchten, zonder plan en zonder overleg. Het enige wat ons dreef was het idee dat we nog een nacht in dat bed zouden moeten doorbrengen, zonder mijn moeder tussen ons in om onze hand vast te houden. We wachtten tot mijn vaders vrouw de schaal met moedjaddara[5] naast de broodoven had gezet, en zodra ze in het huis was verdwenen om brood voor ons te halen, stortte mijn broer de moedjaddara in zijn djalabiyya[6] die hij vervolgens bij de zomen optilde, hijgend van de stoom die ervanaf kwam. We renden weg over de bruine en rode stenen, precies zoals we waren gekomen, op blote voeten. We sprongen over de schaarse struiken, zonder ons te bekommeren om de doornen, hoewel ik Kamil bleef waarschuwen: ‘Pas op voor de doornen!’ En Kamil steeds bleef roepen: ‘Ik brand me aan die moedjaddara!’ Maar we bleven doorrennen, zonder elkaars handen vast te houden, zoals mijn moeder ons altijd op het hart drukte: ‘Beloof me dat jullie niemand – ook al is het een engel – de kans geven om jullie handen los te maken.’

We liepen stug verder, ook toen we vreesden dat we op de verkeerde weg waren. Zelfs toen ik een vuurrode tomaat tussen de rotsblokken zag glinsteren, stopten we niet. Pas bij het zien van de vertrouwde vijgenbomen gingen we langzamer lopen en kwamen we tot rust. We liepen langs de ‘slangengifcactussen’ – oranje planten die op maïskolven leken, maar dan zonder bladeren – waarvan we vermoedden dat de slangen ze hadden achtergelaten om de weg naar hun hol terug te kunnen vinden. Daarna volgden de grote vijver en een stukje zandgrond, waar watermeloenen en komkommers groeiden, maar wij zagen alleen het zand. Pas toen de grijze rots, bijgenaamd ‘de kameel’ (omdat hij op een kameel leek) in zicht kwam, wisten we zeker dat we op de goede weg naar het dorp waren. De doornen kropen in mijn jurk en prikten als wespen in mijn vlees, maar ik wilde zo graag mijn moeder zien en van de moedjaddara proeven, dat ik steeds harder ging rennen, alsof ík het was die de grond opslokte, in plaats van andersom.

Ineens werd het donker, alsof de kameel voor de zon was gaan staan. Voor de hyena’s waren we niet bang, maar wel voor gekke Ali al-Atrasj met zijn houten kist, die hij zo stevig tegen zijn borst aanklemde dat hij er bijna deel van leek uit te maken. Wanneer hij ademde of huilde, bewoog de kist mee, op en neer. We hadden Ali voor het eerst gezien toen hij met verwarde haren, dwalend door de wildernis, de kinderen met stenen bekogelde. Inmiddels waren we eraan gewend dat hij schreeuwde en dreigende taal naar ons uitsloeg. Het verhaal wilde dat hij ooit een heleboel gouden munten had gehad, maar op een ochtend wakker was geworden en had ontdekt dat ze niet meer in de houten kist lagen waarin hij ze bewaarde. Toen de verdenking op zijn eigen broer viel, had Ali al-Atrasj zijn verstand verloren. Hij had zijn kleren kapotgescheurd en was het huis uit gevlucht. Daarna was hij nog eenzamer geworden. Hoe verder hij verwijderd raakte van zijn huis en zijn familie, hoe waanzinniger hij werd. Sinds die tijd was hij degene die te duchten had van de kinderen, die stenen naar hém gooiden, in plaats van andersom. Maar de kinderen bekogelden hem alleen omdat ze bang voor hem waren, vooral als hij hen uitfoeterde of rare dingen naar ze riep, zoals ‘Goud uit de grond, goud uit de grond!’

Ik probeerde mijn broer gerust te stellen door hem te verzekeren dat Ali al-Atrasj ons geen kwaad zou doen, omdat hij wist dat wij de kinderen waren van de vrouw die door de mensen het ‘Verlegen Meisje’ werd genoemd. Mijn moeder had altijd medelijden met Ali. Als ze hem tegenkwam, pakte ze hem bij de hand en nam hem mee naar huis. Daar zette ze hem op de drempel en boog zich over hem heen om met haar pincet de doornen uit zijn voeten te trekken, waarna ze hem te eten en te drinken gaf.

We vroegen ons enigszins bezorgd af of hij ons in het donker kon zien en we haalden pas opgelucht adem toen we ons huis in de verte zagen opdoemen en zeker wisten dat we onze bestemming hadden bereikt. Maar voordat we ons aan onze blijdschap konden overgeven, zagen we een gestalte jammerend en handenwringend voor het huis heen en weer lopen. Ik was ervan overtuigd dat het Ali al-Atrasj was, maar het bleek mijn moeder te zijn, die op ons wachtte. Toen ze ons zag, riep ze snikkend onze namen. En wij, wij juichten van vreugde en geluk.

‘We zijn terug en hebben moedjaddara voor je meegebracht, moeder!’ riep mijn broer.

We renden elkaar tegemoet en het volgende moment sloot ze ons huilend in haar armen, terwijl ze ons kuste en onze geur opsnoof.

‘Hij heeft jullie ontvoerd!’ bleef ze maar herhalen. ‘Moge God nu hém ontvoeren!’ Toen nam ze ons mee naar binnen, waar mijn broer de moedjaddara op een bord schepte. Mijn moeder had in onze afwezigheid groene bonen voor ons klaargemaakt. Nadat we alles met smaak hadden opgegeten, gingen we zoals gewoonlijk op het bed liggen. Maar deze keer kroop mijn moeder niet tussen ons in. Ze ging op de rand zitten en begon op de verbrande bovenbenen van mijn broer en op mijn bloedende voeten te blazen.

‘Hoe wist u dat we naar huis wilden vluchten, moeder?’ vroeg ik.

‘Ik ben toch je moeder?’

Ik hoorde de koeien in de tuin. Die beesten loeiden altijd, of ik nu thuis was of niet, zonder te beseffen wat er om hen heen gebeurde. Ik stelde me voor hoe ze onder de overkapping met hun grote ogen in de duisternis lagen te staren. Drie koeien en een kalf. Ik probeerde zelf ook in de duisternis te kijken, om tot mezelf te laten doordringen dat ik thuis was bij mijn moeder en niet bij mijn vader en zijn vrouw. Dit huis zou altijd op dezelfde plek blijven staan en dat stemde me gelukkig. Ik zag het bureau, de spiegel, de zitkamer en het raam. De wind suisde door de bomen en mijn hart maakte een sprongetje van vreugde. Ik liet me wiegen door het geloei van de koeien, alsof ze een liedje voor me zongen, en viel pas in slaap toen mijn moeder tussen ons in kwam liggen.

[4]Kibbe: Libanees-Syrisch gerecht van lamsgehakt, uien en tarwekiemen.

[5]Moedjaddara: gerecht van tarwekiemen met linzen, uien en olie.

[6]Djalabiyya: lang gewaad, gedragen door mannen en vrouwen.

De geheime deur

Het eerste waar mijn oog op viel toen ik ’s ochtends wakker werd, was een afdruk op het stenen raamkozijn. Ik zag hoe de tak van een vijgenboom door de ‘geheime deur’[7], zoals we onze ramen noemden, het huis probeerde binnen te dringen. Mijn moeder stak haar hand uit om een paar vijgen te plukken, die ze in een stuk brood rolde dat ze met water had besprenkeld en met suiker had bestrooid. Ze tilde het matras op en zette het tegen de muur, waarna we naar het veld bij de eucalyptusbomen gingen.

‘Opschieten!’ spoorde mijn moeder ons aan. ‘Opschieten, voordat ze ons in de gaten krijgen!’

Ik begreep niet waarom we zo stiekem naar het veld moesten sluipen. Was mijn moeder misschien te verlegen om ergens naartoe te gaan waar veel mensen waren? Ze werd tenslotte niet voor niets het Verlegen Meisje genoemd. Het veld was leeg; de wuivende korenhalmen, glinsterend onder een laagje dauw, waren verdwenen. Mijn moeder boog zich over de rode aarde en raapte op wat er was achtergebleven van de aren die de boeren de vorige middag hadden geoogst. Ik volgde mijn moeders voorbeeld, spreidde net als zij mijn jurk uit en begon alles wat ik op de grond vond, te verzamelen. De graankorrels, die glinsterden als kleine stukjes goud, lagen voor het oprapen.

Ik vroeg mijn moeder of de boeren ze voor ons hadden achtergelaten, maar ze gaf geen antwoord. Na verloop van tijd begon ik het te begrijpen. De boeren hadden de aren geoogst en in balen naar de graansilo vervoerd, en wat ze niet konden gebruiken, hadden ze achtergelaten. Ik verheugde me erop de balen in het veld te zien liggen, maar mijn dodelijke angst voor de slangen die zich in hun schaduw verstopten, vergalde mijn plezier.

Toen we naar huis terugkeerden, waren onze handen en voeten net zo rood als de aarde. We schudden de graankorrels uit op een rieten blad, dat mijn moeder eerst met een vochtige en daarna met een droge doek had afgenomen, voor het geval er een adder overheen was gekropen. Daarna stuurde ze me naar buiten om ‘speldenkruid’ te gaan zoeken. Geen wonder trouwens dat die planten zo heetten, want ze prikten in je handen als vlijmscherpe spelden. Als ik niet wilde dat mijn moeder na het wassen mijn hoofd met olie insmeerde, zei ze altijd – tot mijn grote verdriet – dat mijn haar aanvoelde als speldenkruid. Ik bond een lap om mijn hand, ging op pad en kwam even later thuis met een baal distels op mijn hoofd. Inmiddels had mijn moeder de graankorrels met een kleine handmolen gemalen en tot broden gekneed. Ze stak het vuur aan met de distels, legde de broden erop en bakte ze. Toen ze klaar waren, werkten we ze in snel tempo, achter elkaar naar binnen.

Vlak voor zonsondergang nam ze ons mee naar een ander veldje, om de champignons te verzamelen die zich vooral in de lente tussen de tarwe nestelden. Onder het plukken zongen we: ‘Kom champignonnetjes, maak een hoopje, maak een stapel!’ Thuis maakte mijn moeder er omeletten van.

Er waren alweer een paar maanden verstreken sinds die dag dat we met de moedjaddara uit het huis van mijn vader waren gevlucht. Er werd veel over ons gekletst: dat we elke ochtend naar het veld gingen en nooit een dag oversloegen, dat we net zo trouw waren als de zon die ook nooit een afspraak miste, dat we als bedelaars de grond afzochten naar graankorrels die ze voor de vogels hadden achtergelaten en dat we bijna nooit meer naar de winkel gingen, behalve als ik net zo lang bleef huilen en smeken tot ik wat stroop mocht kopen. Tegen de tijd dat ik thuiskwam, had ik meestal het grootste deel al van het aluminium bord gelikt.

Ook over mijn vader deden allerlei geruchten de ronde, maar van hemzelf hoorden we niets. Dus besloot mijn moeder hem direct te confronteren en geld van hem te eisen. Ze trok mijn broer een nieuwe marineblauwe broek aan en mij een schone jurk, die mijn halfzuster Moeniefa ons uit Beiroet had opgestuurd. Mijn broer en ik stonden buiten op mijn moeder te wachten, trots en blij omdat we naar de markt zouden gaan om vlees, suiker en stroop te kopen. Na verloop van tijd werden we ingehaald door een boer met een kleine, melkwitte ezel. Mijn broer was meteen verknocht aan het dier, omhelsde het en pakte het bij de oren. Toen hij hem opnieuw wilde omhelzen, zei de boer dat hij hem mocht hebben, in ruil voor zijn broek. Mijn broer aarzelde geen seconde. Snel trok hij zijn broek uit en begon opnieuw de ezel te knuffelen en te zoenen. Mijn moeder was woedend en gaf hem een standje, maar uiteindelijk gingen we toch naar de markt, mijn broer op de ezel, in zijn onderbroek. Tegen de tijd dat we op de markt van Nabatiyya aankwamen dacht ik niet meer aan het vlees dat we zouden kopen, maar had ik alleen nog maar oog voor de gekleurde plastic armbanden en de zogenaamde vogelsjaals, die hun naam te danken hadden aan hun kleurige, kanten franjes die leken op vogelpootjes.

We zochten overal naar mijn vader.

Een man die met de kralen van zijn bidsnoer zat te spelen, kreeg medelijden met ons en zei tegen mijn moeder dat mijn vader hem was gesmeerd zodra hij haar in de verte had zien aankomen. ‘Hij is gesmolten als een hoopje zout’, zei hij, waarop mijn moeder mompelde: ‘Laat hem maar smelten, dat is zijn verdiende loon.’

Op de terugweg was het mijn beurt om op de ezel te rijden. Mijn broer pakte mijn moeders hand en samen liepen we terug naar huis, zonder dat onze tocht iets had opgeleverd. Tegen iedereen die haar staande hield om te horen of het was gelukt om geld van mijn vader los te krijgen, zei ze: ‘Mijn hemel, nee! Die man heeft een hart van steen. Ik kan beter doen alsof hij dood is en op God vertrouwen.’

Toen ik die nacht in bed lag, vroeg ik me af of de koeien doorhadden dat er een ezel bij hen stond. Ik pakte de oren van de hond, die ondanks mijn moeders bezwaren altijd naast mijn broer sliep, en begon een liedje te zingen waar ik altijd aan moest denken als ik een leeg tarweveld zag.

Treur maar,

Aren met je lange haren

Morgen zal de sikkel komen

Jullie buikjes openrijten

Jullie lange lokken knippen

Tot de liederen verstommen

Uiteindelijk gaven we de hoop op dat mijn vader ons nog te hulp zou schieten. Mijn moeder kon het niet over haar hart verkrijgen om de koeien te verkopen en ging aan het werk als sinaasappel- en citroenplukster in de grote boomgaarden. Ze bracht mijn broer onder bij de buren en nam mij mee. Dan liepen we door velden, staken openbare wegen over en daalden af in de wadi’s. Ik was zo moe en mijn voeten deden zo’n pijn dat ik om de paar minuten stilstond. Het liefst was ik op de grond gaan liggen, maar ik hield stand en bleef mijn moeder volgen. Bij de boomgaard aangekomen, zocht mijn moeder een plekje voor me onder een boom. Ze maakte de grond droog, verwijderde de insecten en spreidde een jutezak voor me uit om op te zitten. Als ze klaar was met de bomen in de buurt, bracht ze me naar een nieuwe plek. Zo kon ze me bij zich houden. Ik had geen besef van tijd. Ik lag op de grond te zingen, sinaasappels te eten en te luisteren naar de liedjes van de plukkers en het gekraak van de takken als de vruchten werden afgeplukt. Ik sloeg mieren dood met een stokje, maar de wespen liet ik met rust.

Zaterdag was mijn lievelingsdag. Dan nam mijn moeder me na het werk mee naar de Litani-rivier, waar we ons wasten. We liepen over heuvels en door dalen, tot de rivier tussen de grillige rotsen en het schaarse loof voor ons opdoemde. Als we bij de roze oleanders waren gekomen, die eruitzagen als kleine takkenhuisjes, rende ik naar de rivier en ging tussen de rotsblokken staan, terwijl mijn moeder op zoek ging naar ruw graniet om mijn huid mee te boenen. Ze pakte me bij de hand en samen liepen we de rivier in, tot het water tot onze knieën kwam en we onze rokken moesten optillen. Het viel me altijd weer op hoe wit mijn benen afstaken tegen de rotsen en de donkere bomen. Mijn moeder was doodsbenauwd dat ik zou uitglijden en door het water zou worden meegesleurd. Haar angst sloeg op mij over en ik ontspande pas als ik haar zag glimlachen. Ze glimlachte zelden en ik heb haar nooit hardop horen lachen.

Toen ze op de dag voor ons vertrek door een opening in haar jurk haar lichaam stond te wassen, begon ze tot mijn verrassing ineens te zingen.

O, lieveling, o, lieveling

Zing met me mee,

Zodat we samen plezier kunnen maken

Ik herinner me nog hoe ze met haar handen water over mijn lichaam en mijn haar goot, terwijl ze God aanriep en hem dankte. Daarna besproeide ze zichzelf. Het leek alsof ze mijn vaders geest, die altijd als een donkere schaduw boven ons hing, wegspoelde. We liepen het water uit en gingen langs de oever van de rivier lopen. We plukten citroengras, dat we met wat zout in een stuk brood stopten en gulzig opaten. Opnieuw dankte mijn moeder God.

Dat was de laatste keer dat ik mijn moeder God hoorde danken, voordat we ons huis, de koeien, de hond, de ezel, de velden, de Litani-rivier en mijn vriendinnetje Toeffaha achterlieten om in Beiroet te gaan wonen.

De laatste keer dat we de Litani-rivier bezochten, zette ze me neer en zei ze tegen me: ‘Zeg maar dag tegen de Litani. We gaan naar Beiroet. Ik kan jullie toch niet je leven lang snijbiet en andijvie laten eten?’

En inderdaad verkocht ze een paar dagen later huilend de koeien. Ze gaf de ezel aan onze bedoeïenenbuurvrouw Rabha. De hond, die kennelijk had aangevoeld dat zijn dagen bij ons waren geteld, had binnen de kortste keren zelf al een ander tehuis gevonden.

Ook wij zouden een ander huis zoeken, net zoals de hond. Ik nam afscheid van Toeffaha, met wie ik altijd hinkelde, knikkerde met abrikozenpitten, en bikkelde met dobbelstenen van schapenbeenderen. Soms speelden we karakamma. Dan stopten we steeltjes van boombladeren in onze neus en terwijl we erop sloegen, schreeuwden we: ‘Karakamma, karakamma, o, Heer, laat het bloed komen!’ En ja hoor, even later stroomde tot onze grote blijdschap het bloed uit onze neusgaten en hadden we onze eerste stap naar het paradijs gezet.

Hoewel ik haar beloofde dat ik niet lang weg zou blijven, begon Toeffaha hartverscheurend te huilen.

‘Ik blijf net zo lang weg als ik tanden in mijn mond heb, en geen dag langer’, herhaalde ik wat ik de volwassenen had horen zeggen, en ik gaf haar alles wat dah (ons woord voor ‘mooi’) was: een rode kam waaraan de meeste tanden ontbraken, een rammelaar, een speen en de scherven van ‘Chinees porselein’ die ik op het dorpsplein en tussen de huizen en de tuinen had verzameld om vadertje en moedertje mee te spelen. Ik liet haar zweren dat ze zou wachten tot ik terug was: ‘Als je met anderen speelt, krijg je het met imam Ali en imam Hoessein aan de stok.’[8]

‘Ik zal je zo missen, Kamila,’ snikte ze, ‘vergeet me niet.’

‘Ik zal jou ook missen, Toeffaha. Zorg ervoor dat ze je niet opvreten als ik weg ben.’

Ik vroeg me af of er in Beiroet eucalyptusbomen waren waar ik zou kunnen bidden. Meestal hield ik met één hand de slaphangende blaadjes vast en met de andere mijn haar, en dan smeekte ik God mijn haar net zo lang te laten worden als de boom en net zo zacht en teer als zijn blaadjes. Ik vroeg me ook af of ik in Beiroet, net als de oudere meisjes hier, Damascener rozen zou kunnen plukken. Dan zou ik net als zij de blaadjes in een schotel met een laagje water leggen, die ik een hele nacht buiten zou laten staan. Zodra de ochtenddauw op de schotel zou neerdalen, zou ik hem binnen zetten, om te voorkomen dat de adders me voor zouden zijn. Dan zou ik voor de spiegel gaan staan en mijn gezicht met het rozenwater inwrijven, terwijl ik steeds weer zou herhalen: ‘O, wat ben ik mooi!’

Ik was dolblij dat er geen slangen in Beiroet waren, maar alleen grote spiegels. Ik vroeg mijn moeder of ze in Beiroet citroenen hadden. Ik was gewend ze tegen de muur te wrijven en ze dan samen met Toeffaha op te eten. Ik hoor mijn moeder nog vertellen: ‘Men beweert dat een citroen een keer aan zijn Heer heeft gevraagd waarom hij hem zo zuur had gemaakt …’

Tijdens onze laatste nacht in ons huis in Nabatiyya sloop ik naar de tuin om te zien of de koeien misschien waren teruggekomen. Toen ik eerder die dag op zoek was gegaan naar hun nieuwe onderkomen om afscheid van ze te nemen, had Toeffaha me namelijk verteld dat ze van haar moeder had gehoord dat koeien, net als duiven, altijd terugkomen. Maar ik zag niets.

[7] In Nabatiyya werden ramen ‘geheime deuren’ genoemd, omdat de mensen niet wisten wat zich erachter afspeelde.

[8] Ali, de vierde rechtgeleide kalief en een neef van de profeet Mohammed, was getrouwd met Fatima, de dochter van de Profeet. Nadat hij in 661 was omgebracht, ontstond er een scheiding tussen de sjiieten (de aanhangers van Ali), en de soennieten. Ali’s zonen, Hasan en Hoessein, werden de boegbeelden van de sjiitische geloofsgemeenschap binnen de islam. Hoessein werd in 680 in de slag bij Kerbala gedood.

Beiroet 1934

We reden naar Beiroet in een Ford. Deze keer gingen we niet te voet, zoals mijn moeder altijd deed als ze heimwee had naar haar vier kinderen, die allemaal in de stad woonden. Als ze na vier dagen lopen bij hen aankwam, zaten haar voeten vol blaren, en als ze daarna weer terugkwam in Nabatiyya, waar ze Kamil en mij onder de hoede van haar zuster had achtergelaten, had ze ze weer. Uiteindelijk klapten ze uit elkaar als ballonnen, maar zonder geluid te maken.

Ik wist dat ik nog twee broers en twee zussen had van mijn moeders eerste man, die was vermoord. Zodra ze iemand de naam Beiroet hoorde noemen, betrok mijn moeders gezicht. Dan sloeg ze haar handen tegen haar wangen en zong: ‘Beiroet, o, Beiroet, je hebt me mijn kinderen afgenomen!’

We raakten altijd in de war van dat lied. ‘Maar mamma,’ zei Kamil dan, ‘ze zijn daar getrouwd. Dan heeft Beiroet ze toch niet van ons afgenomen?’

Hoewel ik mijn halfbroers en -zussen maar een paar keer in ons huis in Nabatiyya had gezien, hadden ze alle vier een diepe indruk op me gemaakt, vooral vanwege hun huidskleur, die veel donkerder was dan die van mijn broer, mijn moeder en mij. Ik weet niet hoe ik hun verhaal achteraf heb gereconstrueerd, want in die tijd kon ik niet geloven wat er was gebeurd en ik kon me niet voorstellen dat mijn moeder vóór Kamil en mij al kinderen had gehad.

Mijn moeder was getrouwd geweest met een man uit een familie in Nabatiyya waarvan werd beweerd dat ze van de kruisvaarders afstamde. De mannen stonden bekend om hun heldhaftigheid en de gouden handschoenen die ze droegen. Maar de man van mijn moeder was niet meer dan een eenvoudige muilezeldrijver die pendelde tussen Beiroet en de dorpen in het zuiden. Ze hadden samen een huis gebouwd en vier kinderen gekregen. Ze hadden een goed leven, tot de Eerste Wereldoorlog uitbrak. Nadat de Ottomaanse autoriteiten alle voedselvoorraden hadden geconfisqueerd, was Libanon geteisterd door hongersnood en waren alle gewassen en bomen die nog over waren, kaalgevreten door sprinkhanen. De Ottomaanse sultan verplichtte alle mannen van zijn hongerende imperium om in dienst te gaan, maar in plaats van zich aan te melden, besloten mijn moeder en haar man te vluchten. Nadat mijn moeder haar barnstenen halsketting en haar met gouden munten versierde haarspelden bij haar schoonfamilie in bewaring had gegeven, vertrokken ze op drie muilezels. Hun kapitaal van Brits-Ottomaanse gouden ponden hadden ze onder in een kist op een van de muilezels verstopt en afgedekt met proviand, voor het geval ze op een afgelegen plek door dieven of struikrovers zouden worden overvallen. Om de Ottomaanse patrouilles te ontwijken, kozen ze moeilijk begaanbare wegen, door bergen en dalen, tot ze Ma’an in Jordanië bereikten. Maar voordat ze samen met hun kinderen en muilezels konden profiteren van hun veiligheid, werden ze overvallen door een bende, die hen beroofde van de muilezel en de kist met gouden ponden. Ze waren niet alert genoeg om meteen een klacht bij de autoriteiten in te dienen, maar deden dat pas na twee dagen. Mijn verlegen moeder durfde de mannen die aan hen werden voorgeleid, niet aan te kijken en haar man slaagde er niet in de daders te identificeren. Ze begonnen in het wilde weg te raden en wezen zomaar iemand aan. Twee minuten later veranderden ze weer van mening, zonder een beslissing te nemen.

Die nacht kwam een van de bendeleden langs en doodde de man van mijn moeder, waarmee de zaak voorgoed werd beslist. Voor mijn moeder betekende het het begin van een lijdensweg vol ellende en ontberingen. Ze sloot zich met haar kinderen en de twee muilezels die haar nog restten, aan bij een karavaan die op de terugweg was naar Libanon. Daar aangekomen haastte ze zich naar haar schoonfamilie om de halsketting en de haarspelden die ze hun in bewaring had gegeven terug te vragen en te verkopen. Maar ze sloegen de deur dicht in haar gezicht en beweerden dat ze de sieraden als onderpand hadden gekregen voor een schuld die hun overleden zoon vóór zijn vlucht naar Jordanië bij hen had gemaakt. Mijn moeder liet het er niet bij zitten. Ze klopte opnieuw bij hen aan en vroeg hun om hulp. Pas toen ze agressief werden en haar het erf af joegen, gaf ze de moed op.

Ze keerde terug naar haar eigen huis. Eerst betreurde ze haar lot, maar daarna dankte ze God dat ze nog een dak boven haar hoofd had voor zichzelf en haar kinderen, tot ze ontdekte dat het huis tijdens haar afwezigheid was leeggeroofd. Zelfs de meubels, de lakens en de dekens hadden ze meegenomen. Ze had geen andere keuze dan op het land te gaan werken, want dat was het enige wat ze kon. Maar hoe hard ze ook zwoegde en hoe goed ze ook haar best deed, ze was niet in staat haar vier kinderen te onderhouden. Ze zag zich dus genoodzaakt om aan te kloppen bij invloedrijke bestuurders en politici, en hun te vertellen wat haar was overkomen. Een van hen bood haar de helpende hand en bracht haar kinderen onder in een charitatieve Amerikaanse onderwijsinstelling in de binnenstad van Sidon, waar maar één keer per maand bezoek was toegestaan.

Mijn moeder miste haar kinderen zo erg, dat ze regelmatig ruim twee uur naar de stad liep om ze even te kunnen zien. Dan ging ze onder het raam van de meisjeszaal staan en riep ze haar dochters. Zodra ze hen uit het raam zag kijken, begon ze te huilen. Daarna ging ze naar de jongenszaal en riep ze haar twee zonen. Als ze niet voor het raam verschenen, begon ze steentjes naar het balkon te gooien en zodra ze hen zag, barstte ze opnieuw in snikken uit.

Kort daarna veranderde mijn moeders situatie. De huurder van de benedenkamer die uitkwam op de achtertuin, zei na twee maanden de huur op en liet haar zonder inkomsten achter. Op een dag diende zich een vrome sjeik bij haar aan, die was afgestudeerd aan de Azhar-universiteit in Egypte en nu in zijn geboorteplaats een school wilde openen. Hij wilde de kinderen niet alleen de heilige Koran, maar ook de grondbeginselen van het lezen en schrijven bijbrengen. De enige voorwaarde die de sjeik aan mijn moeder stelde, was dat ze hem twee kamers in plaats van één zou verhuren. Inmiddels was zijn reputatie hem al vooruitgesneld. Hij was getrouwd met een Turkse vrouw, een schoonheid die de naam Hanim droeg. Zodra ze in Nabatiyya was gearriveerd, kwamen de vrouwen uit het dorp en uit de naburige dorpen toegestroomd om een glimp van haar blanke teint en haar pikzwarte haar op te vangen en haar Turkse tongval te horen. De sjeik had één zoon, die was belast met het onderwijs en de organisatie van de school. Deze jongeman liet zijn oog op mijn moeder vallen, aangetrokken door haar lange postuur, haar grote ogen en haar zwarte haar. Mijn moeder zag ook wel iets in hem, omdat hij zo anders was dan de mannen in haar omgeving. Hij was ontwikkeld, maakte grapjes, improviseerde versjes en kende hele stukken pre-islamitische poëzie uit zijn hoofd. Ze was ervan overtuigd dat hij bereid zou zijn samen met haar de verantwoordelijkheid voor haar vier kinderen op zich te nemen. Daarom trouwde ze met hem, ook al was ze tien jaar ouder dan hij. Haar nieuwe echtgenoot noemde haar Chadiedja bint Choewailid, in de hoop dat ze net zo rijk was en net zo veel verstand van handel had als de eerste vrouw van de profeet Mohammed.[9]

Kort daarna besloot mijn moeder haar kinderen terug naar huis te halen. Ze hoopte dat daardoor haar schuldgevoel over het feit dat ze was teruggekomen en was hertrouwd, misschien zou verdwijnen. Op een avond toog ze naar het internaat, riep een voor een de namen van haar vier kinderen en zei ze dat ze over de schoolmuur moesten springen, zodat ze ze naar huis kon terugbrengen.

Maar de kinderen mochten hun nieuwe stiefvader niet en ze weigerden te geloven dat hun moeder was hertrouwd. Waar moesten deze serieuze kinderen, die zo veel verdriet hadden om de dood van hun vader en er zo onder leden dat ze niet meer naar school mochten, nog hoop uit putten, nu hun moeder haar leven deelde met zo’n clown?

Niet lang daarna vertrok de oudste zoon Hasan naar Beiroet om werk te zoeken en binnen enkele maanden werd hij gevolgd door zijn jongere broer Ibrahiem, na een schokkende ervaring die als een grapje was begonnen. De jongen was op pad geweest met zijn stiefvader die in de zomermaanden, als de school dicht was, de kost verdiende als schoenmaker. Deze had besloten hem een poets te bakken door zich verkleed in een abaja op hem te storten en te schreeuwen: ‘Je geld of je leven!’

Ibrahiem, die de gewelddadige dood van zijn vader nog niet had verwerkt, raakte in paniek. Pas toen hij iemand achter zich hoorde gniffelen, begreep hij dat het zijn stiefvader was die midden in de nacht, na een lange, vermoeiende werkdag een geintje met hem had willen uithalen.

Na een paar maanden voegden de beide zusjes zich bij hun broers en lieten het huis in Nabatiyya, hun moeder, haar nieuwe man en mijn broer Kamil achter. Drie jaar later werd ik geboren.

Beiroet moet achter die berg, die wadi en die blauwe streep liggen, dacht ik terwijl we in de auto zaten. Ik zag alles achter me verdwijnen en voor het eerst van mijn leven zag ik de blauwe zee. Ik fantaseerde dat de zee en de hemel broer en zus van elkaar waren en keek gefascineerd toe hoe ze elkaar ontmoetten en daarna weer uit elkaar gingen. De zee ging haar eigen weg en strekte zich uit naar de horizon. Ik stak mijn hand uit het autoraampje. Zou het steeds dezelfde lucht zijn die ik voelde, vroeg ik me af, of veranderde hij naarmate de auto sneller ging rijden? Eindelijk kwamen we aan. Beiroet was nog groter dan de hele markt van Nabatiyya. Dit was nu de wijde wereld, dacht ik bij mezelf. Maar het was anders dan ik me had voorgesteld: ik zag geen zakken staan die uitpuilden van de rijst en de suiker, en geen dringende menigte die de stroop rechtstreeks uit de blikken likte. De mensen liepen af en aan, zonder even te blijven staan om een praatje met elkaar te maken, zoals in Nabatiyya. Anderen keken naar beneden vanaf hun balkons, waarvan ik aanvankelijk niet doorhad dat ze bij de huizen hoorden. Ik vroeg mijn moeder hoe die mensen daar konden leven, zonder een dak boven hun hoofd. En al hadden ze een dak, dan misten ze nog steeds een of twee muren. De huizen zelf hadden rode dakpannen die over elkaar heen lagen als de pitten van een granaatappel, en een heleboel hoge ramen, die ‘vensters’ werden genoemd in plaats van ‘geheime deuren’, zoals bij ons in het zuiden. Verder hadden ze ronde daklichten, waarvan ik dacht dat het huisjes voor de duiven waren. De bomen van Beiroet waren niet de bomen die ik van thuis kende, maar binnen een paar dagen had ik al hun namen uit mijn hoofd geleerd: wonderboom, lala-palm, dadel, moerbei en acacia.

We kwamen aan bij het huis van mijn oudste zus Moeniefa en haar man Aboe Hoessein. Alles wat we bezaten zat in een met stukjes fluweel, koper en tin beklede houten kist: mijn moeders jurken, twee broeken van mijn broer, zakdoeken, marjolein, hysop en andere kruiden. Niet lang na onze aankomst verscheen mijn broer Ibrahiem met zijn vrouw Chadiedja. Ze woonden in een huisje naast dat van Moeniefa, gescheiden door een kleine tuin. Ibrahiem was nog norser dan ik me hem herinnerde.

Nu we in Beiroet woonden, hoefde mijn moeder niet meer ’s nachts in de achtertuin tussen de groene planten naar kaasjeskruid en anneh[10] voor het avondeten te zoeken. Nu zaten we ’s avonds samen rondom een groot dienblad op de grond. Mijn moeder, Kamil en ik waren eerst nog wat terughoudend, hoewel er veel meer eten was dan we ooit in het zuiden hadden gehad.

Steeds wanneer ik mijn hand uitstak, keek ik naar de man van mijn zus, die ons instructies gaf en voordeed hoe we moesten eten.

‘Hou je gezicht boven de schaal. Foei, niet kruimelen!’ zei hij, toen ik een piepklein stukje brood ter grootte van een wenkbrauwhaar in mijn mond wilde stoppen.

Hij was net zo klein als mijn vader en hij had een vreemd accent dat ik voor het eerst in mijn leven hoorde, hoewel hij net als wij uit het zuiden kwam.

Tijdens het eten kwam Hasan binnen, mijn oudste broer, die luit speelde in zijn vrije tijd. Hij kuste mijn moeders hand en gaf haar een lang brood in de vorm van een deegroller, dat ‘Frans stokbrood’ werd genoemd. Ik leerde de naam meteen uit mijn hoofd. Toen arriveerde mijn andere zus, Raoefa. Zodra ze mijn moeder zag, vloog ze haar in de armen en begon haar huilend te vertellen over haar man, die verslaafd was aan gokken en paardenraces. Haar kinderen leden honger en zwierven over straat. Ik begreep niet hoe zoiets kon in een stad als Beiroet.

In het begin had ik meer belangstelling voor het snoepgoed dat ik overal om me heen zag dan voor de familie. Ik probeerde alle namen te onthouden, zoals ‘hoemoespoeder’, ‘hazelnoot’ en ‘sesam’. De verkoper droeg ze in een glazen vitrine op zijn buik, waarmee hij door de straten liep en riep: ‘Heerlijke hazelnoot, heerlijke hazelnoot …!’

Ik probeerde mijn moeder op allerlei manieren een halve piaster te ontfutselen en toen dat niet lukte, ging ik huilend naar Moeniefa. Toen dat allemaal niet hielp, rende ik op mijn houten kleppers naar de verkoper en keek kwijlend als een hond, met hongerige, smekende ogen toe hoe de andere kinderen, die ook nog eens echte schoenen droegen, snoep kochten en aan hun lolly’s likten.

‘Waarom koop jij niets?’ vroeg de verkoper.

‘Ik kijk alleen maar’, zei ik, en toen hij geen aanstalten maakte om me een stukje snoep toe te stoppen, vervolgde ik: ‘Niemand wil me een piaster geven. Ik kom uit het zuiden en mijn vader is dood.’

De verkoper staarde me glazig aan, alsof ik niets had gezegd, en ik voelde een diepe haat in me opborrelen.

Na verloop van tijd maakte mijn snoeplust plaats voor een nieuwe obsessie. Ik wilde alle haarspelden, klemmen en gekleurde armbanden hebben die ik de meisjes op straat zag dragen. Daartoe probeerde ik iedereen die op bezoek kwam in mijn zusters huis, een halve of kwart piaster afhandig te maken, maar ik kreeg steeds weer hetzelfde antwoord: ‘Ach, wat jammer nou. Ik heb niets bij me … Morgen misschien … Wat jammer nou toch.’

Aan mijn broer Ibrahiem, die ik de bijnaam ‘meneer Kniesoor’ had gegeven, durfde ik niets te vragen, want die reageerde altijd geïrriteerd. Ik hoefde mijn hand maar uit te steken om een druif te pakken of een kruimel in mijn mond te stoppen, of hij begon alweer te brommen.

Als we ’s nachts in bed lagen, met mijn moeder tussen ons in, vroeg ik mijn broer of hij niet liever in Nabatiyya was gebleven. Zijn antwoord snoerde me meteen de mond: ‘Als je daar was gebleven, had je eerst duizend doden moeten sterven voordat je ook maar één likje stroop had mogen proeven …’

Ik vroeg hem maar niet meer of hij ook had gemerkt dat mijn moeder was veranderd. Ze zat me de hele dag op mijn huid en ze gaf me voortdurend standjes: als ik te snel liep, als ik sprong, als ik klaagde dat ik honger had … Afgezien daarvan was het me opgevallen dat ze veel zwijgzamer was dan vroeger. Ze zat erbij als een meubelstuk en af en toe slaakte ze een zucht, of ze kreunde ‘Mijn God!’

Als ik destijds in Nabatiyya een mes had gepakt en zonder de slager aan te kijken een stuk van het schaap dat in zijn winkel hing had afgesneden, dan hadden we nu misschien nog in ons oude huis gewoond en mijn moeder niet met anderen hoeven delen.

Ik keek naar de meisjes van mijn leeftijd en brandde van verlangen om met ze te spelen. Er was er één die me altijd vol misprijzen aanstaarde, waarschijnlijk vanwege mijn houten kleppers en mijn felgele jurk vol zweetplekken, die totaal niet leek op de jurken die de meisjes in Beiroet droegen.

In een poging haar medelijden te wekken, zei ik tegen haar: ‘Ik kom niet uit Beiroet en mijn vader is dood. En niemand wil me een piaster geven.’

‘Dan zijn jullie dus arm’, antwoordde ze, en ze keerde me haar rug toe.

Ik had bijna gezegd dat ik vroeger in het dorp inderdaad arm was geweest, maar dat ik nu in Beiroet volop suiker en stroop kon eten, maar ik hield me in.

Iedereen in huis werkte. Mijn moeder hielp mijn zus met de opvoeding van haar kind en het huishouden. Moeniefa zelf zat de hele dag gebogen over de naaimachine kleren te maken en franjes aan de gekleurde vogelsjaals te naaien die haar man de volgende dag op de markt verkocht.

Ook ik was vastbesloten om op wat voor manier dan ook aan geld te komen. Ik begon opnieuw bij mijn moeder en mijn zus te bedelen, maar dat hielp niet. Had ik dat maar niet gedaan, want toen Aboe Hoessein het merkte, besloot hij me met plastic slabbetjes de huizen langs te sturen. Kamil nam hij voortaan mee naar de ‘stad’, zodat die hem kon helpen in zijn garen- en bandwinkel. Schoorvoetend gehoorzaamde ik mijn zwager, nadat mijn moeder me ten langen leste had weten te overtuigen door te zeggen: ‘Je zus en haar man zijn ons niets verplicht, het is al mooi genoeg dat we bij ze mogen slapen.’

Ik liep door onze wijk en de naburige straten, beklom trappen en ladders en ging tuinen binnen. Als ik een vijver met een fontein zag, herinnerde ik me weer hoe gelukkig ik vroeger was geweest, toen ik mijn plasjes buiten deed en dan altijd probeerde figuurtjes in het zand te maken.

Je kunt wel stellen dat ik mijn spullen aan de mensen opdrong. Ik deed alsof ik heel arm was en maakte pas aanstalten om weg te gaan als ze iets van me kochten of de deur in mijn gezicht dichtsmeten. Ik ging van het ene huis naar het andere, met een brok in mijn keel, waarvan ik de oorzaak pas begreep toen op een dag een vrouw de deur voor me opendeed en naar me glimlachte, maar me zodra ik haar vroeg om een slabbetje van me te kopen vol afgrijzen aankeek. Ze vroeg me of mijn familie me had gestuurd. Toen ik haar mijn verhaal vertelde, greep ze naar haar hoofd en zei met een accent dat ik nog niet eerder had gehoord: ‘Tjonge! Ik kan het nauwelijks geloven. Zo’n knap meisje! Maken je ouders zich niet ongerust? Hoe oud ben je eigenlijk?’

‘Negen jaar’, antwoordde ik.

De vrouw ging naar binnen en riep een andere vrouw, aan wie ze mijn verhaal vertelde. Toen greep ze opnieuw haar hoofd vast en riep: ‘Tjonge, ik kan het nauwelijks geloven! Goede God, ontferm u over uw onderdanen! Dit is voor het eerst dat ik een meisje zie dat de huizen langsgaat om spullen te verkopen. En dan te bedenken dat ze gewoon een familie heeft!’

Toen kocht ze alle slabbetjes die ik bij me had en zei, terwijl ze me een kneepje in mijn wang gaf: ‘Luister, knappe meid van me, je moet goed op jezelf letten, hoor! Laat niet met je sollen, en als je ziet dat er een man opendoet, moet je maken dat je wegkomt.’

Ik rende naar mijn moeder om haar te vertellen wat de vrouw had gezegd. Ik vroeg haar waarom niemand me had verteld dat ik op mezelf moest letten en dat ik moest wegrennen als een man de deur opendeed. Ik vroeg haar ook waarom ik niet naar school mocht. Beiroet was toch geen Nabatiyya? Toen mijn moeder alleen maar zuchtte, begreep ik dat het niet aan haar lag en ook niet aan mijn zuster, maar dat mijn zwager en meneer Kniesoor verantwoordelijk waren voor mijn situatie. Zij zouden nooit bereid zijn pennen en schriften voor me te kopen. Toen ik in huilen uitbarstte, begonnen mijn moeder en mijn zus met mijn zwager te dreigen om me stil te krijgen: ‘Als je niet oppast, komt Aboe Hoessein je te grazen nemen’, waarschuwden ze, precies zoals we elkaar vroeger in Nabatiyya schrik aanjoegen door te zeggen dat de ghoel[11], de wolf, of de duivel zou komen.

[9] Chadiedja bint Choewailid: de eerste vrouw van de profeet Mohammed, die ouder was dan haar man.

[10]Anneh: op andijvie lijkend gewas.

[11]Ghoel: demon.