Tomas Bannerhed

Waar de vogels vliegen

Uit het Zweeds vertaald door Maydo van Marwijk Kooy

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Deze uitgave is mede mogelijk gemaakt dankzij een bijdrage van de Zweedse Cultuurraad te Stockholm

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Korparna, verschenen bij Svante Weyler Bokförlag

Published by agreement with Hedlund Agency, Stockholm, Sweden

Oorspronkelijke tekst © Tomas Bannerhed, 2011

Nederlandse vertaling © Maydo van Marwijk Kooy en De Geus bv, Breda 2013

Omslagontwerp Rozemarijn Koopmans

Omslagillustratie © Stephen Carroll/Trevillion Images

isbn 978 90 445 2269 3

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Daar is vader, dacht ik. Midden in een eindeloze wolk stof.

Die daar met strak aangetrokken niergordel op grootvaders oude Ferguson zit te schudden, grijze haren krijgt en de lucht van vermolmde aarde mee naar huis neemt – omdat hij geen keus heeft. Omdat dit ons lot is, dit kleine lapje grond, deze bunders bouwland. Het drooggelegde moeras dat is veranderd in akkers en weiden, het Ravenveen dat rookt als een tondeldoos zodra de droogte inzet, dat plotseling vlam kan vatten en op grote diepte kan liggen broeien en gloeien, branden zonder vlammen, onzichtbaar liggen smeulen, alles van binnenuit verteert tot er geulen worden gegraven en er een eind aan wordt gemaakt.

Dat is ons deel. Het is het enige wat wij hebben.

De aarde waarop de zon en de raven neerkijken.

Het stukje grond onder de hemel waarlangs de reclamevliegtuigen kruispatronen trekken.

De tractor was nauwelijks zichtbaar, je zag alleen een wolk stof opstijgen op de plaats waar hij met de wals aan het werk was. Ik pakte de verrekijker en bleef zeker tien minuten naar hem kijken. Ik vroeg me af wat hij daar in de verte dacht, wat er door zijn zware hoofd ging, waarom hij zo nu en dan langs zijn lippen likte. Terwijl hij te midden van de helse veenrook zijn baantjes trok – ronde na ronde over de pas ingezaaide akkers, op en neer, van voor naar voor, van oost naar west en terug.

Als je met de verrekijker zo dichtbij kwam, verdichtte het stof zich tot een dikke, asbruine mist. Hij was in de cabine maar vaag zichtbaar: de klep van zijn pet, de pijp uit zijn baard, zijn handen op het stuur, de gebogen rug.

Daar zit hij, dacht ik. Te midden van de wolk, terwijl hij zijn longen volzuigt met vermalen stukjes plant en hoestend thuiskomt als een Russische mijnwerker – een van die onderaardse wezens die laatst op de televisie waren geweest, toen ze aan het daglicht werden teruggegeven met hun helm nog op en oogwit dat bijna licht gaf in hun pikzwarte gezichten. Omdat het nu eenmaal zo is. Er niets anders op zit. Hij geen keuze heeft. Nooit weg zal komen. Niets anders kan.

Ik liet mijn blik over het drooggelegde veen glijden, van het voetbalveld in het zuiden, langs de elzenbroek en de grijs uitgeslagen hooischuren aan de andere kant van het kanaal, naar de witte spits van de kerktoren waar met midzomer de zon onderging – – –

Nee, er was verder niemand meer buiten. Iedereen was klaar met zijn werk. Alleen vader was er nog, en de wolk die hem omringde.

En de akkers die lagen te wachten.

Op de steenmuur vogelgeluiden zitten sorteren, wachten tot de groene specht zich in zijn zwarte hol laat zien, zijn bajonetsnavel naar buiten steekt en tenminste even hallo zegt.

Geen teken van leven. Doods als de kerk op één mei. De groengele had zeker ergens anders een hol gehakt, was bij mij vandaan gegaan en had ergens anders in een dode den zijn glanzende witte eieren gelegd. Ik had nu al twee uur afwisselend zitten hopen en wanhopen, werd daartussen heen en weer geslingerd, vond geen rust, en nu was het zeker ook al etenstijd.

Wat moet ik doen, vroeg ik me vergeefs af. Volhouden of mijn trots verbijten en de wapens neerleggen?

Ik kneep met mijn nagels een blad van de Bliksemesp af en bleef ermee in mijn nutteloze meisjeshand zitten. Vergeleek de beide bladhelften met elkaar, bestudeerde de lange platte steel, de oneindig fijne vertakkingen van de nerven, het onregelmatige oppervlak dat deed denken aan luchtfoto’s van rijstvelden in verre landen. Het frisse blad met de lichtgevend groene nerfdraden, dun en teer als de aderen in een ooglid. De gele misvormde plek bij de steel, de afgeronde schiereilandjes en ondiepe baaien rondom langs de rand.

Ik leunde naar voren en rook eraan, legde het op mijn uitgestoken tong en voerde het als een hostie naar binnen.

De esp en ik, dacht ik. Wij die bij het minste of geringste trillen.

Homo tremula. Dat ben ik.

Ik schrok op.

De tractor kwam mijn kant op, zonder de wals! Dan is het tijd, het etensuur heeft geslagen. Zo dadelijk gaan zij zwijgend aan tafel om God te danken voor deze spijs en drank.

De zware ogen allemaal één kant op kijkend.

Zuigend.

Nee, je moet híér blijven, hoorde ik fluisteren. Je bent van niemand, ook niet van wie je afstamt. Pluk de dag. Je mag doen wat je wilt.

Lopen, zien, voelen, luisteren –

Daarvoor ben je op de wereld.

Ik hield het espenblad tegen de zon, bracht het langzaam centimeter voor centimeter naar mijn oog, waardoor de nerven rivieren werden die uitwaaierden over vreemd land, waterwegen met inboorlingen die in uitgeholde boomstammen tussen levensgevaarlijke kaaimannen door peddelden, rivieren die zich door dampende jungles slingerden, waar harpijen van boomtoppen opstegen met apenkinderen en luiaards in hun klauwen, om als oer-arenden op enorme vleugelslagen weg te wieken –

Opnieuw kwam ik met een ruk terug in de werkelijkheid. Vader toeterde – een lang, sommerend signaal, alsof hij wist waar ik was, mij wilde roepen, wilde laten zien wie de baas was.

Vandaag is niet zomaar een dag. Jij bent jij en ik ben ik, en ik kom wanneer ik wil – thuis, zoals jullie dat noemen.

Van een stobbe met honderd ringen: Als hij het Kanaal in rijdt is dat jouw schuld. Dan zul je dat je hele leven met je meedragen.

Ik klom van de stenen muur en stopte het espenblad in mijn achterzak. In ieder geval het bos in – naar wat van mij is. Zien of de eieren van de zanglijster zijn uitgekomen, de vrouwtjesduif opzoeken die eindeloos koert, kijken waarheen de vliegende mieren zwermen op een dag als deze.

Zo eenvoudig kan het zijn. Je springt over de sloot en weg ben je.

Voorzichtig sloop ik naar de jonge den waarin de lijsters woonden, verstopte me een eindje verder in het struikgewas en pakte mijn verrekijker. Het mannetje zat in de allerzilverste berk te kwinkeleren, liet zijn fluittonen rollen, wisselde ze af met scholeksterimitaties en het getsjèk van de houtsnip, floot als een voetbalscheidsrechter en begon weer van voor af aan. En het vrouwtje vloog weg! Dan waren de eieren uitgekomen! Een paar minuten later was ze terug met een kluwen wormen in haar snavel. Ze ging op de rand van het nest staan, verdeelde alles eerlijk tussen haar jongen en weg was ze weer.

Ik klom op een kniehoge boomstronk en duwde voorzichtig de takken opzij. Daar lagen de jongen in hun glad gestuukte nestschaal, ze hadden het alle vier gehaald. Ze lagen als een soort reptielen op een hulpeloos bergje, met hun zalmgele snavels opengesperd tot schepnetjes, alsof ze dachten dat ik hen kwam voederen. Het mannetje had mij ontdekt en vond dat ik er niets te maken had.

Tsidi-tsidi-tsidi! waarschuwde hij. Tsidi-tsidi-tsidi!

Hij kwam tak voor tak dichterbij en riep zo luid dat het snerpte in mijn oren. Keek opgewonden om zich heen alsof hij op versterking hoopte of wilde aanvallen.

‘Hé, doe maar rustig’, zei ik. ‘Ik ben het maar.’

Tsidi-tsidi-tsidi!

‘Zie je niet dat ik het ben?’

Tsidi-tsidi-tsidi!

‘Even rustig blijven. Ik ben zo weg.’

Tsidi-tsidi-tsidi!

Ik ging terug naar mijn struikgewas, brak een paar dennentakken af voor een dak en maakte me onzichtbaar. Meteen was alles weer rustig. Het mannetje floot en zong weer als tevoren en het vrouwtje kwam bij het nest kijken of alles in orde was, en dat was het. Dus schoot ze weer weg voor een volgende wormenkluwen en het mannetje vervolgde zijn monoloog.

Over twee weken kunnen de jongen uitvliegen en voor zichzelf zorgen. Dan zijn het volleerde wormenjagers en bessenplukkers, die in de herfst richting Frankrijk of Spanje zouden vliegen.

En ik?

Ik liep verder in de richting van de koerende duif, kwam langs het ven waar een wintertaling met indianenstrepen zich lag af te vragen wat ik er voor eentje was. Maakte een omweg langs het dassenhol en was al gauw in het echte oude bos, tussen de bejaarde sparren die met duizenden naald-oren stonden te luisteren naar wie eraan kwam sluipen, die wachtten op elke stap die ik deed. De hoge ruwe sparrenstammen, als pilaren in een grote zaal met suizend plafond. De dunne wind die door de takken werd gezeefd, de goudhaantjes die daarboven ergens smiespelden.

Tsss –

Alleen een ree die een tak brak, wiens witte achterste stuiterend tussen de stammen verdween.

De ree en de vogels. Hier leven en wonen. Spar worden en schors krijgen.

Nu hoorde je de beek. De beek die murmelde en kabbelde hoe droog de grond ook was – die je naar zich toe trók omdat hij altijd maar doorging. Ik keek omlaag naar het stromende water dat zich zo snel rond stenen slingerde of van patroon veranderde dat je het onmogelijk bij kon houden. Hier stroomt hij altijd, dacht ik, elk moment, ook midden in de nacht. Stroomde en borrelde en kolkte in de bochten alsof het niets was, schuimend wit bij ieder obstakel. Er hoefde maar een klein stukje boomwortel uit te steken of je had al een schuimkop, die als een suikerspin heen en weer woei in de wind.

Als betoverd staarde ik naar het water dat stroomde en stroomde en stroomde zonder dat het oppervlak ooit leek te hellen. Er kwam steeds nieuw water en toch leek het steeds hetzelfde.

De beek hier in het bos – waar begon die – – –

Niet zo denken!

Niet denken aan een begin of een einde, alleen aan wat ís.

Een steen in het water gooien en de tijd laten stilstaan.

Ik greep een spichtige els die vlak naast het water stond maar toch leek dood te gaan. Ik boog de stam als leuning omlaag en stapte op een steen midden in de beek. Als een waternimf zonder vedel of toverkunsten.

Iemand in het bos die niet naar huis hoeft –

Ik stak mijn hand in het ijzige water en liet het tussen mijn vingers door stromen, voelde hoe het zoog en trok en verdoofde.

Het espenblad, dacht ik.

Ik kerfde er met mijn pinknagel een K in, legde het op het water en liet het meedrijven – naar de greppel die grootvader en vader hadden gegraven, naar het Kanaal dat overging in de Broekplas, door de smalle geul in het riet en dwars over het langwerpige vogelmeer, onder de boogbrug door met zijn honderd jaar oude echo, het riviertje in aan de andere kant, langs de brandakkers en de bosweides, de natte hooilanden en de veenderijen, door dichte bossen, buitenweides en veengaten, helemaal naar de kust, de geweldige zee op waar we niets over wisten, mijl na mijl over glijdende donkere stromen de grote waterweg op waar nooit een einde aan komt –

Nu kan ik het blaadje niet meer zien.

De duif koerde en riep me – van honderd of duizend meter afstand, dat was niet te horen.

Roe-roeoeoe-roeoe-roe-roeoe – roe-roeoeoe-roeoe-roe-roeoe – – –

Ik verliet de beek en liep verder tussen de baardigste oude sparren door, waar de ruigpootuil huisde: de spookhond die ’s nachts de mensen de stuipen op het lijf joeg. Door struikgewas en kreupelhout en over geknapt prikkeldraad van oude omheiningen, een half overwoekerde greppel in en weer omhoog, langs een berg keien, en ten slotte wist ik niet meer waar ik was. Ik liet me alleen nog leiden door het gekoer. Voortdurend takken en twijgen die in mijn gezicht sloegen – maar plotseling sneed een streepje licht door het sparrenduister.

Een smal en onopvallend pad, misschien achtergebleven na de kap van een stuk bos maar zonder spoor van wielen. Als de zon niet precies in de goede stand had gestaan zou het me niet eens zijn opgevallen. Een pad waarop stenen en stronken door het mos waren veranderd in kleine heuveltjes. Takken die onder het dikke kleed waren blijven liggen bolden op als de aderen op vaders hand.

Ik liep het pad op met de zon in mijn rug en mijn eigen schaduw voor me uit, alsof hij de weg moest wijzen. Het bos om mij heen was als een muur zo dicht, maar het verlichte pad liep verder en verder, maakte een bocht rondom een paar zwerfkeien voor het uitmondde in een open plek die ik nooit eerder had gezien.

Een bijna arenavormige opening omringd door enorme sparren die vooroverleunden naar het licht erboven en over mij en al het andere hier beneden leken te waken: de platte steen met de jonge eik ernaast, de stobbe met wuivend haarmos om op te zitten, het berkenbosje aan de andere kant, het frisse groen van de bosbessenstruikjes, de laatste witte bosanemonen.

Hier moet je blijven, hoorde ik.

Hier is niets om bang voor te zijn. Geen ogen die door je heen willen boren. Alleen jij en wat hier is, het bos dat zingt en suist zoals het altijd heeft gedaan.

Toen, nu en voor altijd.

Vervuld van een merkwaardige rust ging ik bij de platte steen zitten, borstelde hem af, plukte de oude naalden en half vergane bladeren weg en zag dat er iets stond. Drie letters, die er met een sjabloon ingekrast moesten zijn, of erin waren gehakt met een hamer en een beitel – zo scherp en duidelijk waren ze, bijna perfect.

Een T en een A en een G.

Het woordje TAG?

Nee, er stonden ook punten tussen: T. A. G.

Vaders initialen.

Was hij hier geweest? Had hij hier ooit zitten krassen, terwijl hij zich net zo voelde als ik nu?

Misschien tijdens de oorlog, toen grootvader was opgenomen. Had hij hier toen zitten hakken? Ik voelde aan de letters, vond dat ze er oud uitzagen, alsof ze één waren geworden met het eeuwige van de steen.

Ik hoorde fluisteren: Ze zullen nooit verdwijnen, over duizend jaar staan ze er nog net zo. Het jonge eikje kan een boom worden en weer vermolmen, het beekje kan iedere eeuw kronkeliger worden maar de steen zal er altijd liggen, nooit vergaan.

Het duizelde mij.

Ik betastte nog eens de letters, voorzichtig, alsof ze erin gebrand waren. Haalde de sleutel van mijn kamer tevoorschijn en schraapte het ingegroeide korstmos zo veel mogelijk weg, spuugde de letters nat en poetste ze zo goed mogelijk schoon met de mouw van mijn trui, probeerde ze weer mooi te maken.

T.A.G., in de benedenhoek, als de signatuur op een schilderij.

Vaders steen op de open plek die nu van mij is –

Dit mag je nooit aan iemand vertellen. Niet aan mama of aan iemand anders, aan helemaal niemand. Dit mag alleen jij maar weten.

Ik trok mijn schoenen uit en klom op de steen. Haalde een paar keer diep adem en concentreerde me alsof ik wilde bidden, tuurde voorzichtig naar het hemelgat tussen de boomtoppen. Er trokken langzaam een paar wolken voorbij. Het duivenvrouwtje koerde in de verte, de vink en de fitis floten en zongen, het roodborstje tikte en tsie-tsiede. En de sparren! Nu zag ik dat ze bloeiden als in het paradijs. In kruin na kruin pronkten rozerode bloemen als prachtige, exotische vruchten – hoe dichter bij de zon, des te gevulder en kleurrijker, alsof ze bloosden van opwinding, met de vochtige vruchtbladen erboven uitgespreid tegen de brandende stralen.

Toen kwam er een windvlaag en de takken leken te buigen, alles werd roerloos stil alsof iemand met zijn vingers had geknipt. Ik zoog mijn longen vol en wendde me naar het gat van licht.

‘Hoe-hoe!’ riep ik. ‘Hoe-hoe.’

Nee.

‘Hoe-hoeoeoe – – –’

Niets?

Ik maakte met mijn handen een toeter en riep zo hard ik kon naar de bomen.

‘Hoeoeu-hoeoeoeuu!!’

Naar het dichte bos met alles wat erin was – en het antwoordde.

En het was geen gewone echo die wegrolde en verdween, het was alsof het bos iets van me wilde – als in een droom die nog niet gedroomd was.

#

Rondom het fornuis siste het bakvet. De etenslucht vermengde zich met de lucht van mest en tenenkaas. Het was warm en benauwd in de keuken, een drukkende avond, alsof er onweer in de lucht hing.

‘Wilde je geen avondeten?’ zei mama terwijl ze mij een blik toewierp.

Maar er klonk geen beschuldiging in door, alleen maar een vraag naar wat ik de hele dag gedaan had, waarom ik het niet even zei als ik de deur uit ging.

Grote dingen, dacht ik koortsig. Die niemand mag weten, die alleen voor mij bestemd zijn.

‘Er waren een paar vogelnesten die ik wilde controleren’, zei ik zonder te liegen. ‘Het lijkt of de groene specht is verdwenen maar de grasmus is er weer, ik hoorde er eentje bij het Berkenbosje, die ontzettend opgewonden was.’

Ze lachte lief en toegeeflijk, kwam naar me toe en streek met de rug van haar hand over mijn wang alsof ze me wilde troosten. Haar huid glansde van het zweet hoewel ze alleen maar een soort jurkschort met korte mouwen aanhad.

‘Jij en je vogels’, zei ze. ‘Dat je daar nooit genoeg van krijgt.’

Vader luisterde niet. Hij zat in zijn hoekje in zijn zwarte schrift weersgegevens te noteren, trok pijlen en strepen, tekende curven en wolkenformaties en schudde teleurgesteld zijn hoofd. Het leek alsof hij moeilijk ademhaalde, alsof er iets niet klopte en hij het juiste verband niet kon vinden.

Dat zware ademhalen.

We zaten elk aan onze eigen kant van de tafel, vader en ik, zo ver mogelijk van elkaar af. Dat was vanzelf zo gegaan. Hij zat daar om overzicht te hebben over de keuken en ik voor het uitzicht op de tuin. Bloeiende appel- en pruimenbomen, een stukje hemel waar de gierzwaluwen nu iedere dag konden komen aanzeilen.

‘Dat we geen regen hebben is één ding’, mompelde hij voor zichzelf. ‘Maar zo’n godvergeten hitte in mei. Dan klopt er iets niet.’

De plukjes haar in zijn oren waren grijs van het stof van de wals. Op de muur achter hem hing een roestige zeis, ter herinnering aan grootvader.

‘Ach, er is altijd wel wat’, zei mama. ‘Als het niet te droog of te warm is, dan is het wel te nat of te koud.’

‘Het is natuurlijk ook een schrikkeljaar met dertien manen’, ging hij voor zichzelf verder. ‘Ik had niet gedacht dat ik dat in dit leven nog eens mee zou moeten maken.’

Vader hield al sinds zijn veertiende het weer bij, in een schrift met een harde zwarte kaft. Drie keer per dag noteerde hij de luchtdruk, de temperatuur, de wind en eventuele neerslag, en als hij klaar was in de stal, ging hij altijd even zitten om het weer van het laatste etmaal samen te vatten. Of het bewolkt was geweest of helder, of er nevel of mist was geweest, hoe de wind was gedraaid en de wolken waren veranderd, hoelang het had geregend, gehageld of gesneeuwd en om hoe laat, hoe het was vergeleken met de voorgaande jaren. Tendensen of voortekenen, honderden verschillende wolkenvormen en hun consequenties.

‘De eieren van de zanglijster waren uitgekomen’, zei ik. ‘Alle vier. De binnenkant van hun nest smeren ze dicht met cement terwijl ze de buitenkant zacht bekleden.’

Vader tilde zijn hoofd op en keek me aandachtig aan, alsof hij iets wilde zeggen.

‘Dat is niet gek’, zei hij. ‘Voor een vogel die zo mooi zingt.’

‘Weet je dat soort dingen dan?’ vroeg mama verbaasd. ‘Ik dacht dat jij vooral in ongedierte geïnteresseerd was? Dennenscheerders en coloradokevers, en al die andere beesten waar je altijd van wakker ligt.’

‘In dit hoofd is ook nog wel ruimte voor een paar vogels.’

Met een tevreden uitdrukking op zijn gezicht keek hij naar buiten, alsof hij aan iets speciaals dacht, iets wat alleen hij maar wist, iets van langgeleden dat misschien nooit terug zou komen. Een glimlach diep in zijn baard, een glimmertje in zijn ogen. Toen draaide hij zijn hoofd langzaam mijn kant op. Hij keek mij strak aan, op een manier die me onzeker maakte. Hij boorde zijn blik in mij, zat me een eeuwigheid glazig aan te kijken, zonder één keer met zijn ogen te knipperen.

Ten slotte deed hij zijn aan elkaar gekleefde lippen van elkaar.

‘Toen ik klein was, hadden we een lijster achter de schuur’, zei hij met luide stem alsof hij een voordracht hield. ‘Hij zat een paar jaar achter elkaar in dezelfde spar – die nu trouwens is omgehakt – en altijd als ik ’s avonds met de kruiwagen naar buiten kwam, zong hij een deuntje. Dan wilde ik het liefst gaan zitten luisteren, zo prachtig was het.’

Hij pauzeerde even en keek toen naar de merklap op de muur met de geborduurde psalmregels.

‘Zijn zang was net een vraag: “Heb je vandaag een pak slaag gehad? Heb je vandaag een pak slaag gehad?” Maar dat was misschien ook maar inbeelding?’

Toen kwam weer dat merkwaardige lachje, alsof de zon over zijn gezicht gleed.

Mama controleerde of ze niets vergeten was op tafel te zetten, schonk voor ze ging zitten zoals gebruikelijk vier glazen melk in. Het zweet parelde op haar voorhoofd, stroomde als tranen over haar hals tussen haar borsten.

‘Laat het jullie smaken’, zei ze met een knikje tegen vader.

Hij schepte de worst en de stamppot met koolraap op en begon meteen te eten, schoffelde alles met zijn vork naar binnen en hielp als het nodig was nog even met zijn smerige vingers. Hij raakte nooit zijn mes aan, maar zij legde toch altijd een schoon mes naast zijn bord, zoals ze op de huishoudschool geleerd had.

Midden onder het eten kwam Göran zijn kamer uit rennen, sprong op zijn stoel en begon te spelen met wat er voor zijn neus stond. Hij stak een vork in een stuk brood, tikte met zijn lepel tegen de dekschaal en zijn glas, tot vader met gesloten ogen begon te hijgen. Mama pakte een vochtige doek waarmee ze Görans voorhoofd depte, vroeg hem zijn lauwe melk te drinken, waar hij altijd kalm van werd, schepte eten op zijn bord en maakte fluisterend allerlei handgebaren, alsof hij niet goed snik was.

Langzaamaan werd hij rustiger en konden we allemaal gaan eten. Alleen nog het geluid van malende kiezen en het geschraap van bestek tegen servies was hoorbaar, en het tikken en slaan van grootmoeders oude hangklok, als je erop lette. Ik deed mijn best om geluidloos te kauwen en te slikken, en te drinken zonder slurpen. Het liefst had ik het eten met mijn lippen op elkaar in mijn mond gestopt.

Boven ons kringelden van het plafond omlaag de kleverige serpentines van de vliegenstrips, iedere dag wat zwarter: honderden stumpers in de spiraal van de dood, de meeste droog en verschrompeld als mummies. Maar sommigen spartelden nog, zoemden halfdood en bewogen hun vleugels in slow motion, bijna instinctief, net als grootvader toen hij op zijn sterfbed op een niet-aanwezige accordeon speelde. Zijn vingers bewogen zelfstandig door de lege lucht, alleen veel langzamer dan anders.

Na een tijdje legde vader zijn vork neer om luid tegen de onderkant van de tafel te kloppen. Göran vloog naar het halletje, alsof hij dacht dat er bezoek was, maar er was niemand. Het was alleen maar vader die wat wilde zeggen.

‘Ook dit jaar zit het voorjaarswerk er weer bijna op’, zei hij plechtig. ‘Morgen zaai ik de laatste tarwe op het gepachte stuk. Daarna is het aan de Heer. Krijgen we geen regen dan gaat het allemaal naar de verdoemenis, als iemand dat tenminste wat kan schelen.’

Mama forceerde een glimlachje.

‘Dan ben je in ieder geval van dat verschrikkelijke stof af’, zei ze. ‘Het kan niet goed voor je zijn, zoals dat stuift en doet.’

Hij knikte instemmend, tevreden bijna, en klopte zijn mouwen af zodat hij opeens in een grote stofwolk zat. Göran begon aanstellerig te hoesten, sloeg zich op de borst en piepte alsof hij astma had.

‘Kunnen we daarna niet even vrij nemen?’ vroeg mama. ‘Voor je met de afrastering begint? Een paar dagen maar? Even aan iets anders denken?’

Ze keek Göran en mij enthousiast aan, haar blik kreeg bijna iets verzaligds.

‘Misschien kunnen we wel naar Gotland!’ riep ze uit. ‘Dát zou leuk zijn. Naar zee.’

Vaders blik werd donker en hij keek haar verwijtend aan.

‘Vrij nemen! Alsof we hier niet genoeg te doen hebben!’

Hij knikte een paar keer naar buiten om te onderstrepen wat hij had gezegd.

‘Hier is er altijd werk, als jullie dat maar weten. En de schroothoop ligt ook nog te wachten.’

Mama likte aan haar vingertop om een paar broodkruimels van het tafelzeil te pikken.

‘Altijd maar dat schroot’, zei ze zachtjes. ‘Over honderd jaar is het allemaal vergeten.’

‘Vergeten? Wees daar maar niet zo zeker van.’

Op dat moment viel er een vlieg van de strip, die midden in de melkkan landde en hulpeloos op zijn rug in de witte put bleef liggen spartelen.

‘Weten jullie waarom espen bij het minste of geringste trillen?’ hoorde ik mezelf zeggen.

‘Espen?’ vroeg moeder. ‘Wat zijn dat ook alweer voor bomen, espen?’

‘Ik denk die vooraan in het bos staan’, zei Göran.

‘Omdat er lucifers van gemaakt worden en ze bang zijn voor het vuur’, antwoordde ik in hun plaats. ‘En omdat Jezus aan een kruis van espenhout is gestorven. Ze zijn bang voor de dood. Net als ik.’

Mama legde haar bestek neer en lachte verlegen in vaders richting, leek te twijfelen wiens kant ze moest kiezen. Aan tafel over de kruisiging praten. Vader luisterde niet. Hij had nog van alles te zeggen over het zaaigoed en Onze-Lieve-Heer.

‘Zoals ik al zei, Klas, we hoeven nog maar een paar bunders. Op jouw leeftijd zaaide ik alles zelf, met het paard.’

Hij keek me bijna triomfantelijk aan, trommelde met zijn vingers op het tafelblad. Nu had hij beet.

‘Je bent nu toch twaalf?’ vroeg hij. ‘Dan is het de hoogste tijd. Of dacht je dat de vogels je wel naar de hemel zouden helpen?’

‘De tijden zijn veranderd’, zei mama. ‘En dat is maar goed ook. Je kunt alles niet meer vergelijken met de tijd van voor de oorlog.’

‘Waarom zou dat niet kunnen?’

Hij hield op met kauwen en keek naar buiten. Hij kneep zijn ogen samen, alsof hij plotseling ergens aan moest denken. Hij veegde het speeksel uit zijn mondhoeken, smeerde het vuil uit over zijn wangen terwijl hij zijn mond vol eten had.

Hij gaat vast gauw dood, schoot opeens door mij heen. Iedereen met plukken grijs haar in zijn oren gaat snel dood. En zijn ogen, er is iets met zijn ogen.

Dood gaan!

Waarom zou hij doodgaan? Hij zal het familiebezit in stand houden en altijd voor ons blijven zorgen, ook al is dat het laatste wat hij doet. Dat heeft hij ons zelf beloofd.

‘Benauwd is het ook’, mompelde hij. ‘Ik heb het al eerder gezegd en het is nog niets veranderd. De barometer is het met me eens.’

Mama veegde een zweetdruppel van de punt van haar neus.

‘Benauwd?’

‘Dat zeg ik. Er is haast geen lucht.’

Hij keek weg.

‘Ik weet niet wat het is –’

Het werd stil aan tafel. Mama kuchte en fluisterde iets tegen Göran, leunde naar achteren en zette de radio aan.

‘Veertig jaar’, ging hij door. ‘En wat krijg ik ervoor terug? Behalve ischias?’

‘Je praat in raadsels.’

‘Maar het is natuurlijk te veel gevraagd dat jullie daar iets van snappen.’

Moeder knikte automatisch en stak haar onderlip naar voren.

‘Zie je dat we bloemen in huis hebben?’ zei ze in een poging om van onderwerp te veranderen. ‘Irissen en gebroken hartjes en margrieten. Göran heeft me in de tuin geholpen met plukken. Vind je ze niet mooi?’

‘Bloemen? Over een week zijn ze verlept. Dan moet je ze weer wegdoen.’

Op dat moment landde in de appelboom de eerste bonte vliegenvanger van het jaar. Hij ging op een tak met veel bloesems zitten, fladderde met zijn vleugels en tilde ten groet zijn staart op. Hier ben ik.

Toen rekte hij zich uit, en keek mij zo lang door het pas gelapte raam aan, dat onze ogen zich in elkaar vasthaakten. Hij leek mij met de witte vlek op zijn voorhoofd te fixeren alsof ik het vrouwtje was waarnaar hij verlangde. Hier gaan we wonen!

Kun je het nestkastje niet vinden? vroeg ik stilletjes. Het zit in de esp bij de bessentuin, ik heb het dit voorjaar speciaal voor jou gemaakt. Jaag de koolmeesjes maar weg als zij er al in zitten!

‘In de herfst ga ik met je mee naar Afrika’, fluisterde ik zonder na te denken. ‘Ik wil de stralend rode buik van de honingzuiger zien, de neushoornvogel die zichzelf inmetselt in zijn nest, de vurige ogen van de kroonarend, als hij het hart uit een aap trekt. Alles met eigen ogen zien voor het te laat is.’

Vader keek me met opgetrokken wenkbrauwen aan. De vliegenvanger sloeg steeds opgewondener met zijn vleugels, vloog weg en kwam meteen weer terug, duwde tegen een bloesem zodat een leliewit bloemblaadje losliet en naar de grond dwarrelde – als een antwoord.

‘Je zou morgenochtend mee kunnen gaan om te kijken’, zei vader na een tijdje. ‘Dan weet je straks hoe het gaat. Het zaaien.’

Hij strekte zijn hand over tafel en tikte met zijn vergeelde, klauwachtige wijsvingernagel tegen mijn glas. Als om me te wekken.

‘Maar dat zal wel weer niet gaan, als ik het je vraag.’

Ik wist niet wat ik moest zeggen.

‘Voelde jij je ook zo sloom vandaag?’ probeerde mama hem af te leiden. ‘Misschien gaat het weer toch omslaan?’

Vader keek haar aan alsof dat het domste was wat hij sinds catechisatie gehoord had.

‘Omslaan? Het gaat helemaal niet omslaan. We krijgen geen druppel regen. Het is alsof de duivel ermee speelt.’

‘Dan moet het iets anders zijn. Ik voel me in ieder geval sloom.’

Opnieuw boorde hij zijn blik in de mijne. Hij liet me dit keer niet ontsnappen.

‘Wat spreken we nu af? Over het zaaien?’

Een steen op mijn maag, die ik niet weg kon krijgen.

Ik wilde dat ik kon zeggen: Ik wil graag met je mee, vader. Leren eggen en zaaien en dorsen en ploegen. Zorgen voor de akkers en de dieren.

Er was iets wat me tegenhield.

Zijn zware, eeltige, met bloed bevlekte handen op de tafel tussen ons in. Ik dacht aan de trillende mond, de korstige lippen, de ogen die dreven in wat tranen zouden kunnen worden.

‘Ik kan niet’, zei ik tegen mijn knieën. ‘Ik ga morgen naar Johnny van de Espenheuvel.’

De klok stond stil. De muren kwamen dichterbij. Mijn wangen gloeiden alsof ik ziek was. Met samengetrokken mond staarde vader over het veen, leek zich terug te trekken in zichzelf, terwijl hij bedachtzaam knikte.

‘O, ga je naar Johnny?’ zei hij kalm. ‘Ik zou maar oppassen dat je niet overwerkt raakt.’

Mama kuchte.

‘Nee, we zouden eigenlijk –’ zei ze, terwijl ze Göran meenam naar het halletje alsof ze daar iets moest doen.

Vader bleef roerloos zitten.

‘Ik dacht dat je het misschien leuk zou vinden om een keer mee te gaan’, zei hij tegen het raam. ‘Straks is het misschien te laat.’

Toen verscheen weer die vage glimlach, als een bankschroef om mijn maag.

‘Hoorde je wat ik daarnet zei, Klas?’

#

De ransuil die boven de voordeur was gespijkerd: een beschermgeest met gespreide vleugels en mottig verenkleed, met zijn hoofd omlaaghangend als Jezus aan het kruis. Ik klopte aan en wachtte even, hoewel de deur nooit op slot zat en niemand ooit zou opendoen. Träff blafte niet eens.

In het voorkamertje rook het naar stremsel en naftaleen. De smalle zelf geweven kleden lagen rommelig op de grond alsof de katten op muizen hadden gejaagd of op elkaar. Bij de wastafel hingen bossen gedroogde alsem om alle soorten kwaad af te weren.

Hier moet je zijn, hoorde ik. Hier komt hij nooit.

Het was nog geen vijfhonderd meter bij ons huis vandaan maar toch had hij hier nog nooit een voet over de drempel gezet. In hun stal kwam hij weleens, maar nooit bij hen thuis.

Johnny’s grootmoeder, die net een elfje leek, klein en dun en met grijs haar los over haar schouders, stond bij het fornuis aanmaakhout te hakken. In de vensterbank verdrongen zich de geelgerande, met spinnenwebben bedekte sanseveria’s tussen de zongebleekte wilgenkatjes en de doosjes van berkenschors.

‘Ach, ben jij daar’, zei ze. ‘Ik word stokdoof tegenwoordig. Maar misschien heb ik ook wel genoeg gehoord.’

‘Daar geloof ik niets van.’

‘Dit hout is me in ieder geval een raadsel. Taai als taxus en hard als steen, als er tenminste niets met het kloofmes aan de hand is.’

Ze keek verwijtend naar het bergje houtjes in de hoek bij het fornuis.

‘Ik kan er niet bij en de dominee ook niet’, zei ze. ‘Jij soms wel? Jij snapt toch altijd alles?’

‘Ik heb geen verstand van dit soort dingen. Is het mes niet gewoon bot?’

‘Heb je trouwens de specht al horen schreeuwen? Dan krijgen we tenminste een beetje regen.’

‘De enige specht die ik ken, is verhuisd. De andere zitten aan een stuk door te roepen en te lachen.’

Ze schudde haar hoofd, legde het van ouderdom glanzende kloofmes weg en haalde een zakje snoepjes uit haar vestzak tevoorschijn.

‘Beter iets dan niets’, zei ze terwijl ze nog een paar snoepjes extra op tafel schudde.

Toen griste ze het zakje weg en gebaarde dat ik stil moest zijn. Sperde haar ogen wijd open alsof ze in de appelboom voor het huis een spook had gezien. ‘De donder’, siste ze. ‘Hoorde je de donder? Nu komt-ie!’

Ik trok weifelend mijn wenkbrauwen op. Ze bleef stokstijf staan met opgestoken vinger en trillende mond. Ze keek me aan met ingehouden adem.

‘Hoor je wel? De dondergod is buiten met zijn bokken.’

Er was niets te horen, maar ik wilde haar niet tegenspreken. Ten slotte deed ze een stap naar voren en legde een hand op mijn schouder, alsof ze me een geheim wilde vertellen.

‘Onweer voordat er gezaaid is,’ zei ze, ‘daar komt alleen maar narigheid van. Zo zeker als twee maal twee vier is.’

Ze knikte nog eens, pakte een stuk hout en sloeg er voor de zekerheid drie keer mee op de kookplaat.

‘Ik heb het voelen aankomen’, zei ze. ‘En ik kan je vertellen, de vorige keer werd ik in de herfst erop weduwe. Terwijl ik elke dag alsem had gedronken.’

Ik kreeg het benauwd van binnen.

Johnny, dacht ik. Gauw naar zijn kamer.

Hij zat in zijn onderbroek op zijn bed zijn jachtgeweer schoon te maken, haren kortgeknipt als een gevangene, te midden van opgerolde repen katoen, flesjes olie, pompstokken en kleine ronde borsteltjes. Op de muur tegenover hem hingen op een rij zijn trofeeën: de twaalfender met de kalkachtige schedelresten, met aan weerszijden zes kleine reebokgeweien. Boven zijn bed een paar nieuwe posters van een kalender met iedere maand een halfnaakt meisje.

Het rook naar geweerolie en kruit.

‘Ik wist wel dat jij het was’, zei hij terwijl hij doorging met poetsen.

Ik bleef bij de deur in een oud nummer van Jachtgronden en viswaters staan bladeren: georganiseerde lokjacht, bijvoeding voor reeën en patrijzen, automatische vishaken. Op de stoel ernaast lag een trui met het zwarte zonnewiel van de nationalistische partij op de borst. Johnny wreef en poetste alsof er elk moment iemand van de wapeninspectie voor de deur kon staan. Inwendig en uitwendig, lopen en kamer, kolf en beslag – iedere millimeter werd schoongemaakt, met olie ingesmeerd en drooggewreven.

‘Heb je de spookhond al gehoord?’ vroeg ik ten slotte om maar iets te zeggen.

Johnny kneep zijn ene oog halfdicht en sperde het andere vragend open. Ging ondertussen door met zijn werk.

‘Ik bedoel de ruigpootuil’, legde ik uit. ‘Ik heb hem met Pasen van drie kanten gehoord. Er zijn vast veel muizen.’

Hij antwoordde niet. Legde de pompstang en de tont opzij en staarde in de lopen, bekeek ze aandachtig met scheefgehouden hoofd.

‘Kom kijken’, beval hij.

Ik sloeg het tijdschrift dicht, pakte het geweer aan en keek er op dezelfde manier in als ik Johnny had zien doen. Met het rechteroog, één loop tegelijk, heen en weer.

‘Niet gek.’

Binnenin glom het als kerkzilver. De kolf was glad en zacht en rook naar lijnolie.

‘Ze kunnen in elk geval niet zeggen dat ik niet aan wapenonderhoud doe, toch?’ zei hij.

‘Nee, echt niet.’

Hij pakte twee patronen, laadde en was opeens een ander mens. Zijn ogen vernauwden zich tot spleetjes. Hij trok zijn mond in een sluwe grijns en likte met zijn tong langs zijn snor.

‘Weet je hoe cowgirls dansen?’ vroeg hij. ‘Nee, dat zal wel niet, als je altijd met je hoofd in de boeken zit.’

Ik wist niet wat ik moest zeggen. Hij tilde het geweer op en richtte op mijn voeten, gebaarde dat ik moest bewegen, iets met mijn benen moest doen, moest tapdansen op mijn kousenvoeten. Ik stond als aan de grond genageld en begon te zweten. Ik voelde hoe mijn keel droog werd.

Johnny keek op.

‘Gaan we nog dansen, of hoe zit dat?’

Hij stak zijn hoofd naar voren en richtte opnieuw, sloot zijn andere oog en legde zijn vinger om de trekker.

Klik.

Hij moest zo hard lachen dat ik zijn snus kon zien zitten.

‘Dat was een geintje. Dacht je echt dat ik hierbinnen met scherp zou schieten?’

Ik lachte krampachtig en probeerde normaal adem te halen. Voelde me leeg en dom en staarde naar de platen boven zijn bed. Angelique in een tanga met luipaardpatroon, op handen en voeten en snorharen op haar wangen getekend. Ze keek me doordringend aan, met geopende lippen en het puntje van haar tong zichtbaar tussen haar parelwitte tanden. Haar borsten sleepten over de grond als de uiers van Amerikaanse koeien.

‘Je dacht toch niet dat ik hier binnen met scherp zou schieten?’ herhaalde Johnny. ‘Ben je niet goed bij je verstand?’

Ik schudde mijn hoofd.

‘Je snapt toch wel dat het alleen maar lege hulzen waren? Dat ik een geintje maakte?’

‘Ja hoor.’

Hij haalde de patronen uit het geweer en hield ze me voor. Ik keek omlaag in zijn uitgestrekte hand en knikte mechanisch: lege hulzen.

Ik zal het nooit vergeten.

Johnny hees zich in zijn camouflagevest en stopte zijn zakken vol ammunitie. Trok zijn pet over zijn stekeltjes, stopte een bolletje snus in zijn mond en vroeg of ik zin had om mee te gaan kleiduiven schieten om zijn nieuwe werpmachine te testen.

‘Goede oefening, toch? We doen het achter de stal.’

Ik kon mijn oren bijna niet geloven. Mocht ik met Johnny’s Husqvarna schieten, alsof ik een van zijn vrienden was?

‘Ik heb nog nooit geschoten’, zei ik eerlijk.

‘Je moet eens beginnen.’

‘Als je maar niet meer op me richt.’

Hij keek me even aan, lachte onzeker. Maakte zijn mes aan zijn riem vast en hing zijn oorbeschermers om zijn hals.

‘Hier heb je oordoppen. Zodat je niet doof wordt, zoals je vader.’

Ik keek vragend.

‘Grapje’, zei hij en hij gaf me een stomp tegen mijn arm.

Toen liepen we zwijgend naar de schuur, hij voorop en ik erachteraan.

De werpmachine stond in het brouwhuis naast een kist kleiduiven die eruitzagen als dikke okergele schotels. Johnny floot ontspannen tussen zijn tanden terwijl hij de machine klaarmaakte en mij liet zien hoe hij werkte.

‘En als ik om een duif roep, schiet jij er een af’, legde hij uit.

Poef!

Ik drukte de grendel weg en daar vloog de duif in een fladderige boog: beide schoten misten. In plaats daarvan stoof er uit het bos een verschrikte vlucht zwarte kraaien op, die zich krassend in alle windrichtingen verspreidden.

‘Te laag!’ schreeuwde Johnny. ‘Verder omhoog.’

Ik stopte er een nieuwe duif in en duwde de slinger omlaag.

Poef!

Een knal, en de duif veranderde in een okergele rookpluim die even in de lucht bleef hangen, voor hij door de wind uiteen werd gedreven en verdween.

‘Dat begint erop te lijken.’

Hij bleef om duiven roepen en schoot ze achter elkaar omlaag. Het regende hagel op het bos, nesten en broedsels werden verstoord, maar Johnny werd met elke voltreffer tevredener.

‘Kijk, zo doe je dat! En nou jij.’

Hij gaf mij het geweer.

‘Trek je niks van de korrel aan’, zei hij. ‘Het gaat erom hoe je aanlegt. Je richt met de kolf en je doodt met de loop.’

Ik knikte zonder dat ik wist wat hij bedoelde. Ik slenterde naar de schietplaats en probeerde mezelf te vertellen dat er niets zou gebeuren, dat het zo voorbij zou zijn. Mijn knieën knikten. Ik haalde de grendel eraf en legde mijn vinger om de trekker.

‘Moet ik iets speciaals zeggen?’ riep ik.

‘Dat moet je zelf weten. Maar je moet je niet spannen. Je moet staan als een zak aardappels.’

Nu of nooit.

‘Joehoe!’

Ik kneep mijn ogen samen, terwijl er een schok door me heen ging. Het was alsof mijn sleutelbeen brak en de Husqvarna explodeerde. Mijn oren tuitten en de kruitdamp prikte in mijn neus.

‘Dat was best aardig’, zei Johnny terwijl hij mij een klopje op mijn hoofd gaf. ‘Maar je voorhouding moet beter, toch?’

Hij wees omhoog naar de lucht.

‘Je volgt de duif met de loop, dan ga je er voorbij en een meter voor de duif druk je af. En je klemt de kolf zo hard als je kunt tegen je schouder.’

Hij gaf me een handje patronen en liep naar de machine.

‘Dus als een zak aardappels. Hoor je wat ik zeg? Je moet staan als een zak aardappels.’

Ik klikte het geweer dicht en haalde een paar keer diep adem. Net op dat moment dook vader in mijn ooghoek op: de Ferguson en de zaaimachine bij het gepachte land in een grote wolk stof. Nu zou hij de laatste akker inzaaien, alleen met zijn hoestbuien, heen en weer over de akker, ronde na ronde, voor na voor.

Nee, hij is op weg hiernaartoe! Zo dadelijk staat hij voor m’n neus om over mijn toekomst te praten, me te laten kiezen.

Als je het Kanaal in rijdt, is dat jouw beslissing. Ik neem de boerderij toch nooit over.

Je richt met de kolf en je doodt met de loop – – –

Was ik flauwgevallen? Waren er vijf seconden of tien minuten voorbijgegaan?

Mijn hoofd duizelde. Mijn schouder klopte. Johnny stond wat te fluiten, terwijl hij achteloos in een stukje hout sneed.

Vader was nergens te bekennen.

Was hij helemaal niet op weg geweest hiernaartoe? Ik had hem toch aan zien komen?

‘Hij heeft een zware terugslag’, zei Johnny. ‘Zo’n scharminkel als jij moet misschien een stuk schuimrubber onder zijn jack stoppen.’

Ik knikte opgelaten. Hij groef zijn snus achter zijn bovenlip vandaan, spuugde een paar gele stralen op de grond. Pakte een lege huls, snoof aan de plek waar hij was opengebarsten.

‘Deze herfst moet je maar meegaan houtduiven schieten. Dan zetten we lokvogels uit en schieten we ze op de grond. Dat gaat altijd goed, zelfs bij jou. Ik ga deze zomer bij het Kanaal een nieuwe schuilplaats bouwen, reken maar.’

‘Dat is misschien wel leuk’, hoorde ik mezelf zeggen.

#

Ik zat over het parasitaire gedrag van de koekoek te lezen toen vader het erf op draaide om voor de laatste keer de zaaimachine bij te vullen. Hij reed echter niet achteruit naar de schuurdeuren zoals anders, maar zette de tractor voor het melkhok en liep zelf naar de deuren van de hooizolder. Na een tijdje kwam hij naar buiten met een zak van vijftig kilo op zijn rug, die hij dwars over het erf droeg, alsof hij zich nauwelijks bewust was van wat hij deed of er niet bij was met zijn gedachten.

Ik monteerde mijn telescoop op het statief, zodat ik hem als door een vizier kon volgen. Alleen het dradenkruis ontbrak.

Daar loopt hij. Strompelt heen en weer in zijn eigen wereld, met een groenbleek gezicht vanwege de zonneklep van zijn pet. De niergordel over zijn kleren, het stro achter zijn oren, de nijptang in de zijzak van zijn broek. De schuur in en er weer uit met een volgende zak, zo op het oog nog zwaarder dan de vorige. Zeult hem over het erf, gooit hem leeg en blijft staan, wiegt heen en weer met zijn handen in zijn zij, alsof hij weer een aanval heeft.

Toen klonk in de verte het geluid van een cirkelzaag en hij verstijfde, keek geplaagd, bleef met samengeknepen ogen met de lege zak in zijn handen onbeweeglijk staan. Beefde alsof hij bang was. Even hield de cirkelzaag stil, maar begon toen opnieuw, een nieuwe boomstam die gierend in kleine stukken werd gedeeld. Vader keek gepijnigd en hield zijn handen voor zijn oren, alsof de cirkelzaag in hem zaagde.

Hij stond bij de zwengel van de put over de akkers uit te kijken. De cirkelzaag had er het zwijgen toegedaan en de zaaimachine was gevuld. Graan voor de akkers of graszaad voor een weiland? Ik zag het verschil niet. Misschien dacht hij eraan dat hij ook dit jaar weer alles alleen had moeten zaaien, dat ik niet mee had willen gaan.

Dat niemand –

Ik vond hem er oud uitzien. Zijn handen hingen als levenloze lappen vlees langs zijn lichaam. Zijn vingers kromden zich als de tenen van een vogel, gevormd door alle stelen en handvaten die hij had vastgehouden. Hij haalde zijn pijp tevoorschijn maar stopte hem weer terug in zijn borstzak. Nu keek hij in de richting van het bos, bewoog zijn onderkaak heen en weer alsof hij een ondraaglijke pijn voelde, of een soort haat.

Wat vreet er aan je, vader? wilde ik vragen. Wat maakt dat je niet weet of je een sigaret zal opsteken of niet? Dat je zomaar stil blijft staan wachten? Aan de keukentafel een beetje voor je heen naar buiten lacht?

Hij draaide zijn hoofd naar mij toe, keek me recht in de ogen en likte langs zijn lippen, alsof hij mijn gedachten had gelezen. Ik deinsde achteruit maar realiseerde me meteen dat hij me onmogelijk door het raam kon zien. Niet midden op de dag met de berken tussen ons in.

Alleen ik kan alles zien.

Er gaat hier binnenkort iets gebeuren –, hoorde ik door de lucht suizen. Iets is niet zoals het hoort.

Hij ging in het gras bij de houtstapel liggen met een houtblok als hoofdkussen. Legde zijn benen over elkaar, stopte zijn pet in zijn zak en vouwde zijn handen op zijn borst. Ik kon iedere baardhaar op zijn gezicht zien, elke ruit op het stoffige overhemd, zijn trouwring die zo strak zat dat hij hem nooit meer af zou kunnen krijgen, hoe graag hij ook wilde. Die in zijn vel was gegroeid, zoals een ijzeren ring in de bast van een eik. Over zijn voorhoofd, op de plek waar zijn pet had gezeten, liep een brede zwarte band van zweet en vuil, een stralenkrans van stof, van het Ravenveen.

Er zoemden hommels om hem heen, ze ijlden dronken tussen de vrolijke paardenbloemen. In een eindeloze S kronkelde een vrouwtjesadder voorbij op weg naar haar steenhoop, zich niet bewust van dit levende wezen met een bijl binnen handbereik.

Ik moest naar hem blijven kijken. Ik haatte de manier waarop ik hem stiekem bleef bespieden, maar vond het ook opwindend om hem veertig keer vergroot op mijn bureau te hebben. Misschien verlangde hij er diep van binnen naar om weer halm of hooi te worden, zaad of zoden. Misschien waren zijn zenuwen en spieren niet tegen al het onzekere bestand.

Na een tijdje kropen er vliegen over zijn gezicht, die net als bij een dier door zijn vochtige ooghoeken werden aangetrokken. Er dwaalde een oorwurm over zijn borst, kroop over zijn kraag en door zijn baard, vervolgde zijn weg over zijn wang, klom op de buitenrand van zijn oor en keek door het half dichtgegroeide gat omlaag. Misschien liet hij zijn bovenlichaam wel omlaagzakken en spreidde hij zijn scharen als voor een aanval, voor hij zich bedacht en zich weer op de grond liet vallen. Hem met rust liet.

Ik wilde naar buiten rennen en bij hem gaan liggen, mijn hoofd op zijn arm leggen en iets fluisteren wat alleen hij mocht horen, hem misschien voorzichtig over zijn wang aaien terwijl hij sliep.

Vader in het frisse gras, blootshoofds met de voorjaarswind in zijn haren. Om hem heen schenen de duizenden zonnen van de paardenbloemen, dansten de hommels, groeide alles.