Gioconda Belli

Het land van de vrouwen

Uit het Spaans vertaald door Rikkie Degenaar

Uitgeverij De Geus

breda 2012

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel El país de las mujeres, verschenen bij La otra orilla

Oorspronkelijke tekst © Gioconda Belli 2010 c/o Guillermo Schavelzon & Asoc., Literary Agency

www.schavelzon.com

Nederlandse vertaling © Rikkie Degenaar en De Geus bv, Breda 2012

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © picturegarden/Getty Images

isbn 978 90 445 2270 9

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

De presidente

Het was een winderige, koude januarimiddag. De harde, straffe passaatwind verontrustte het landschap. In de stad vlogen dorre bladeren alle kanten op, ze dwarrelden van de ene naar de andere kant van de straat en schuurden met een raspend geluid in g-mineur langs de stoepranden. De lagune waar het presidentiële paleis van Faguas op uitzag was woelig en het water had een karamelachtige kleur. Het rook geel, naar rottende veldbloemen, naar dicht opeengepakte, zwetende lijven.

Op het podium stak presidente Viviana Sansón na de laatste woorden van haar toespraak haar armen in een triomfantelijk gebaar omhoog. Ze hoefde ze alleen maar heen en weer te bewegen, meer was niet nodig om het hele plein in hernieuwd applaus te doen uitbarsten. Het was het tweede jaar van haar bewind, en de eerste keer – en met veel toeters en bellen – dat de Dag der Gelijkheid werd gevierd, die de pie-regering had uitgeroepen tot een van de belangrijkste nationale feestdagen. De presidente had vochtige ogen van ontroering. Al die mensen die met een vurig enthousiasme naar haar opkeken: ze voelde zich op dat moment de gelukkigste vrouw van de wereld. De energie die ze op haar overbrachten was zo immens dat ze hen nog veel langer zou willen toespreken over de krankzinnige dromen waarmee ze de voorspellingen tartte van al degenen die hadden gedacht dat zij nimmer aan de macht zou komen, net zomin als ze op dat moment oog zouden hebben voor het resultaat van de moed en de enorme inspanning die zij en haar vriendinnen van de Partido de la Izquierda Erótica – Erotisch Links – zich bij deze onderneming hadden getroost.

Ze keek om zich heen. Er stonden meisjes op de dakterrassen van de omringende gebouwen, er waren meisjes in de bomen van het naastliggende park geklauterd en zelfs op het dak van het prieel in het midden van het park, en ze zag mannen op de toegangstrap van het presidentiële paleis zitten. Rondom het podium dreigden de politieagentes van het veiligheidskordon onder de druk van de menigte hun evenwicht te verliezen. Arme zielen, dacht ze, terwijl ze over het ronde podium bleef draven, haar armen nog steeds wuivend boven haar hoofd. Ze had zelf geen agentes gewild, maar Eva had op bewaking gestaan. Eva had niet graag dat ze haar toespraken midden op pleinen hield.

Het zweet liep over haar rug na die twee uur dat ze heen en weer had gelopen. Ze hield haar toespraken nooit achter op het podium. Ze had met haar stijl – als een optredende rockster, van top tot teen in het zwart en met laarzen aan – gebroken met de traditie van de mannelijke politici van vroeger, die altijd opereerden van achter de bescherming van tafels en spreekgestoelten. Zij niet. Zij wilde de mensen het gevoel geven dat ze dicht bij hen was, benaderbaar. Sinds ze als presidente van Faguas was aangetreden, en zelfs al eerder, tijdens haar verkiezingscampagne, had ze steeds gesproken vanuit het midden van de menigten, met de microfoon in de hand. De cirkel als een omhelzing, had ze verklaard, en contact was het magische woord van haar regering; iedereen met elkaar in contact, elkaar aanraken, elkaar voelen. De cirkel betekende gelijkheid, betrokkenheid, de moederbuik, vrouwelijkheid, was het symbool dat nogmaals haar geloof benadrukte in de waarde van het volgen van je hart en niet alleen van de rede. Dat was de draai die zij aan de politiek van het land had gegeven, waardoor ze zich kon koesteren in de warmte van de anderen, de warmte die haar deed zweten in het stralende zonlicht van die dag, dat op dat moment begon te doven.

Viviana vervolgde haar rondgang over het cirkelvormige podium. Ze zag er benijdenswaardig goed uit voor een vrouw van veertig: een krachtig zwemmerslichaam, een lichtbruine huid, een donkere bos afrohaar tot haar schouders – een erfenis van de mulattenvader die ze nooit had gekend – en het smalle gezicht van haar moeder, met fijngesneden trekken maar met grote donkere ogen en volle, sensuele lippen. Viviana droeg die dag een zwart shirt met een diep decolleté, dat ruim zicht bood op haar weelderige borsten, waarmee ze pas vrede had gekregen toen ze de politiek in was gegaan. Tijdens haar puberteit had hun formaat haar zo verontrust dat ze lid was geworden van een zwemvereniging toen haar was opgevallen dat zwemsters altijd zo plat als een strijkplank waren. En hoewel ze uitmuntend presteerde en het zelfs tot nationaal zwemkampioene had geschopt, had het de onstuimige groei van haar toen reeds befaamde tieten nauwelijks afgeremd. Uiteindelijk had er niets anders op gezeten dan haar weelderige vormen te accepteren en nog later had ze besloten er blij mee te zijn en ze tot symbool te maken van haar belofte de bewoners van haar land de rivieren van melk en honing te geven die het wanbeleid van de mannen hun altijd had onthouden. Soms voelde ze zich ongemakkelijk over haar eigen exhibitionisme, maar wat werkt, werkt nu eenmaal. Ze zou niet de eerste, noch de laatste vrouw zijn die het hypnotiserende effect van een weelderige fysionomie ontdekte.

Na nog drie rondjes over het podium, waarbij ze af en toe stilhield om haar armen in een overwinningsgebaar omhoog te steken, besloot Viviana dat het welletjes was. Het gevoel van triomf was bedwelmend, maar ze was moe en wilde niet overdrijven. Genoeg zelfverheerlijking, dacht ze. Ze was van mening dat het gevaarlijk was om de adoratie van de mensen te veel te voeden. Vanaf het begin hadden Martina, Eva, Rebeca en Ifigenia er nadrukkelijk op aangedrongen dat ze gebruik zou maken van de magnetische aantrekkingskracht die ze op mensenmassa’s uitoefende. Zij ging keer op keer de uitdaging aan: ze zweepte de mensenmassa’s op tot een uitzinnig enthousiasme, maar voelde na afloop een moederlijke drang hen tot rust te brengen, en dan moest ze het verlangen bedwingen om slaapliedjes voor hen te zingen of verhaaltjes te vertellen, zoals ze dat met haar dochter deed als ze een hoop pret hadden gemaakt samen en elkaar gillend door het huis achterna hadden gezeten, met veel gekietel en gestoei. Toen Celeste nog klein was, had ze haar altijd rustig kunnen krijgen, tot ze slaperig was, klaar om tanden te poetsen en haar pyjamaatje aan te trekken. Bij de mensenmassa’s kon ze diezelfde truc niet toepassen, maar ze probeerde het op een andere manier: ze veranderde van ritme, nam gas terug, bewoog trager, zwaaide zachtjes met haar armen en liep langzamer, steeds langzamer rond over het podium. Ze gaf een seintje naar haar vriendinnen van de pie, de vrouwen met wie ze die partij had opgezet, om ook op het podium te komen en dan bewogen ze samen naar voren, hand in hand, als de leden van een toneelgezelschap aan het eind van de voorstelling. Ze genoot ervan te voelen dat de mensen van hen hielden, haar vriendinnen te laten delen in een zege die hun net zo zeer toebehoorde. Ook Eva Salvatierra, Martina Meléndez, Rebeca de los Ríos en Ifigenia Porta waren aantrekkelijke, levendige vrouwen. Eva had rood haar, was klein, met sproetjes op haar wangen, had een nasale stem en het uiterlijk van een tienermeisje, wat in contrast stond met haar dodelijke efficiëntie. Martina was donkerblond, eerder volslank dan dun, met stijl haar. Ze was geboren met een nietsontziend gevoel voor humor. Haar donkere priemogen twijfelden principieel aan bijna alles. Rebeca de los Ríos, lang, donker, slank als een riet, zoals dat in de liefdesromannetjes van doña Corín Tellado genoemd zou worden, bezat een duistere, mysterieuze schoonheid en was het meest elegant en verfijnd van allemaal. Ifigenia, Ifi, was slank, met een lang gezicht en een geprononceerde neus; ze vonden het allemaal leuk dat ze zo op Virginia Woolf leek.

Het applaus zwol nog even aan maar nam af naarmate Viviana langzamer begon te praten: ‘Nu gaan we allemaal naar huis’, zei ze zachtjes in de microfoon. Ze fluisterde de woorden haast glimlachend, ‘dank jullie wel, dank jullie wel’ prevelend, als een mantra, een bezwering die het haarzelf mogelijk maakte om de vreugdevolle verbazing te accepteren dat zo velen hun vertrouwen in haar en haar regering hadden gesteld.

Op dat moment begon de fut er uit te gaan, verdween het enthousiasme, vielen kelen en monden stil, veranderde de sfeer, als bij een feest dat voorbij is. Zij vond het fascinerend om dat proces te volgen: de opeengehoopte energie die uit de lichamen wegvloeide als een stroom water die alle kanten op verdwijnt, terwijl de opeengepakte menigte zich opende als een uitgestoken hand die gedag zwaait.

Die dag had echter nog een verrassing in petto: vuurwerk, aangeboden door de Chinese ambassadeur. In de verte was de eerste ontploffing al te horen. De uittocht van de menigte stokte. Uit de hemel daalde een paraplu van roze lichtjes neer over het plein, gevolgd door watervallen van oplichtende witte bloemblaadjes, groene spinnen, blauwe vlokjes en gele tentakels. Alle gezichten hieven zich naar het verbluffende schouwspel, terwijl uitroepen opklonken uit de kelen. Viviana glimlachte. Ze was dol op vuurwerk. Eva, de minister van Veiligheid en Defensie, had bepaald dat zij en de rest van het gezelschap het podium zouden verlaten om zich terug te trekken om op een veiligere plek naar het vuurwerk te kijken, maar Viviana verroerde zich niet, gefascineerd door het licht en de weerschijn van de brandende hemel op de gezichten van die menigte, die haar onmiddellijk terugbracht naar de verwondering van haar jeugd. Nu ze niet langer de hoofdrol speelde en de adrenaline van haar publieke optreden niet meer in haar rondjoeg, was ze, op dat moment van rust, in staat de man met de blauwe vrachtrijderspet die zich een weg door de menigte baande, waar te nemen. Ze zag hem naderbij komen, ze zag hem zijn armen omhoogsteken, vlak bij haar, alsof hij een shirt over zijn hoofd uittrok. Pas veel te laat begreep ze zijn bedoeling. Ze hoorde het schot niet, maar voelde dat ze in haar borst en haar voorhoofd krachtig werd getroffen door een stroperige warmte en dat ze haar bewustzijn verloor. Ze voelde hoe ze onherroepelijk achteroverviel en languit tegen de grond smakte. Ze kon het geschreeuw dat om haar heen losbarstte nog horen. Ze zag een magere man, ook met een pet op, die zich als een barmhartige samaritaan over haar heen boog. Brekend in de caleidoscoop van de vloeibare zonnebloem waarin ze zich langzaam voelde wegzakken, nam ze de gezichten van Eva, van Martina en Rebeca waar, als spiegelingen op het wateroppervlak van een poel. Toen ze het klaaglijke loeien van de ambulances hoorde, waren haar gedachten al weggezakt in een totale stilte, alsof iemand een kelderluik had geopend.

(historisch materiaal)

Integrale transcriptie van het eerste vraaggesprek met señor José de la Aritmética

Eva Salvatierra: Uw naam en uw gegevens, alstublieft.

J.A.: José de la Aritmética Sánchez, ik ben vijftig jaar, getrouwd, ik woon in Volga … Is dat genoeg of wilt u nog meer weten?

E.S.: Het is goed zo. Don José, wilt u me alstublieft vertellen wat er op het plein heeft plaatsgevonden? Waar was u toen er werd geschoten? Wat hebt u gezien?

J.A.: Kijkt u eens, mevrouw, als u wilt dat ik u mijn mening geef over wie er heeft geschoten, dan moet u me wel mijn hele verhaal laten vertellen, vanaf het begin, want ik geloof er niet in dat de dingen zomaar van de ene op de andere dag gebeuren, en ik zal u zeggen hoe ik erover denk, vanaf de allereerste dag dat presidente Viviana aan de macht kwam, want ik was er steeds bij, begrijpt u wel? Ik laat geen enkele meeting, betoging of manifestatie aan me voorbijgaan. Ik ben afhankelijk van die politieke bijeenkomsten, van welk opstootje dan ook. Die zijn voor mij wat Kerstmis is voor winkeliers. Als de zon schijnt, hebben mensen zin in een portie schaafijs, en het mijne is van de beste kwaliteit.

Ik had me nooit kunnen voorstellen dat jullie, de vrouwen, het voor het zeggen zouden krijgen. Ik moest er in het begin van de verkiezingscampagne zelfs om lachen, dat geef ik toe, toen jullie de partij voor het eerst presenteerden, met die vlag met dat voetje. Natuurlijk, jullie hadden een persoonlijkheid als Viviana Sansón als presidentskandidaat, maar dat leek me niet voldoende. Als het spreekwoord luidt dat men de monnik niet kent aan zijn pij, dan zou ik zeggen dat dit ook geldt voor een tv-programma. Ik kan niet ontkennen dat jullie me heel intelligent lijken, stuk voor stuk. Toen ter sprake kwam dat jullie vrouwen genoeg hadden van de puinhoop die wij mannen ervan maakten in het land, van het kaalplukken van de natie en van alle excessen, toen begreep ik uiteraard waar jullie op doelden, ook al was ik geen vrouw. En waarom zou ik er niet voor uitkomen: het idee dat jullie als een moeder wilden zorgen voor alle behoeftigen beviel me, dat jullie van plan waren het land schoon te maken, alsof het een slecht bestierd huishouden was dat jullie zouden gaan boenen en poetsen tot het glom. U had moeten zien hoe gefascineerd mijn vrouw en dochters luisterden toen ze dat soort dingen hoorden. Maar dat erotisme, dat vond ik wel raar, want voor mij heeft erotiek alles te maken met van die kalenders die ze je met Kerstmis in de ijzerwinkels cadeau doen, met mooie vrouwen in ondergoed. Dat jullie dat erbij haalden kon ik niet serieus nemen, ik vond het niet passen in de speeches over wat er nodig is om een land te runnen, hoewel ik moet zeggen dat ik het oneens ben met de kritiek op jullie uitgangspunt dat iedereen vrij is om seks te hebben met wie ze willen: mannen met vrouwen, vrouwen met vrouwen, mannen met mannen. Ach, daar kan ik me echt niet druk om maken. Ieder mens is de baas over zijn eigen onderbroek of gulp. Ze doen maar. Verklaringen leggen ze maar af bij de Almachtige daarboven, en wat mij betreft, als ik het maar niet hoef te zien maakt het me allemaal niet uit. Dat komt misschien omdat ik vijf dochters heb; ik kijk wel uit, de Lieve Heer verhoede dat ik iets verkeerds zeg, want dan krijg ik ze allemaal over me heen. Bij mij thuis vinden ze het niks dat ik een flikker ‘flikker’ noem … Tegenwoordig zijn het ‘gays’, ‘homosuelen’, weet ik veel.

E.S.: Don José …

J.A.: Tja, sorry hoor, maar ik denk dat het goed is dat u hoort hoe iemand als ik erover denkt, een gewone, alledaagse burger. Kijk, het is namelijk zo dat toen de vulkaan uitbarstte, na die donkere dagen, u weet nog wel hoe wij mannen er toen aan toe waren: niets meer waard, geen beweging in te krijgen. Niemand die tegen jullie in verzet kwam. En toen hebben jullie de presidentsverkiezingen gewonnen en kregen jullie een meerderheid in het Congres, dankzij de stemmen van de vrouwen. Wij hadden nergens puf voor. We waren net huishoudelijke apparaten waar iemand de stekker uit had getrokken. Ik weet het nog als de dag van gisteren! Dat vreemde gedrag dat wij mannen vertoonden, allemaal, waardoor we ons niet meer konden verweren; gedwee, sukkels. Mijn lieve God in de hemel! Wat een tijd! U had de vrouwen in mijn straat moeten zien lachen toen ze mij met mijn ijskarretje op weg zagen gaan naar de manifestatie waarop jullie overwinning werd gevierd; als een geslagen hond, met de staart tussen mijn benen. Het was indertijd alsof we er nooit meer overheen zouden komen. Maar het toppunt was natuurlijk, als u me wilt laten uitspreken, dat de presidente op een gegeven moment decreteerde dat haar hele regering, inclusief politietop en legerleiding, alleen uit vrouwen zou bestaan; dat er niet één man deel zou blijven uitmaken van haar regering, zelfs geen chauffeur, geen bewaker, geen soldaat. Herinnert u zich dat nog? Ze zei dat de vrouwen het nodig hadden een tijdje zonder hen te regeren, en dat de mannen in de tussentijd weer op krachten moesten zien te komen, terwijl ze voor de kinderen zorgden en zich alleen bezig hoefden te houden met huishoudelijke zaken. Op die manier zouden ze herstellen van de vergiftiging van de vulkaan, van het gebrek aan dat hormoon. Hoe heet het ook weer?

E.S.: ‘Testosteron’, don José, door de rook van de vulkaan daalde bij de mannen het testosteronniveau; ‘testosteron’, zo heet dat hormoon.

J.A.: Ik kan het niet eens uitspreken. ‘Terrona’, zo noemen ze het bij mij in de buurt. Maar zoals u weet hebben ze die weerloze mannen zomaar, zonder pardon aan de kant geschoven. Ik vond dat soort extreme maatregelen absoluut onverstandig. Toen in het verleden het merendeel van de ministers en de belangrijke regeringsfunctionarissen nog uit mannen bestond, had je tenminste secretaresses, vrouwen die de boekhouding deden, schoonmaaksters … En nu waren ze van plan ons zelfs dáárvoor niet meer te handhaven. Ikzelf vond diep in mijn hart dat ten minste de chauffeurs moesten blijven, voor als een auto stukging of een band lek raakte. Het is namelijk flauwekul dat jullie vrouwen hetzelfde zouden kunnen als een man. We hebben nu eenmaal allemaal zo onze sterke kanten. Daar hoeven we verder niet moeilijk over te doen. Ik ga toch ook niet met mijn vrouw in discussie over de hoeveelheid honing in mijn schaafijs. Zij is degene die de beste ananassen weet uit te kiezen, die weet hoeveel suiker er bij de melk moet, hoelang de massa moet koken om niet te dik te worden.

E.S.: Het is maar dat u het weet, don José, maar de beste koks ter wereld zijn mannen … En verder moet u niet vergeten dat dit een tijdelijke maatregel betreft.

J.A.: Maar u ziet toch wel hoeveel wrok sommige mannen koesteren … Ik ben ervan overtuigd dat de presidente uit verbittering is neergeschoten …

E.S.: Misschien wel. En dat is precies wat we te weten willen komen. Mag ik u iets vragen, puur uit nieuwsgierigheid: hoe bent u eigenlijk aan die naam gekomen: José de la Aritmética?

J.A.: Mijn moeder was analfabete. Ze wilde me vernoemen naar een heilige, degene die Jezus heeft begraven.

E.V.: Jozef van Arimatea?

J.A.: Dat zou kunnen. Maar toen besloot ze dat het ‘de la Aritmética’ moest zijn. Dat vond ze intelligent klinken.

E.V.: En mag ik u nog wat vragen. Hebt u de man gezien die het schot heeft gelost?

J.A.: Zien, zien, nou nee, ik heb hem niet gezien. Ik was vooral met mijn karretje bezig, want u weet vast net zo goed als ik dat er bij dat soort ongeregeldheden altijd mensen rondlopen die hun handen niet thuis kunnen houden, en verder krijg ik pijn in mijn ogen van vuurwerk. En ach, vuurwerk: als je het één keer gezien hebt dan weet je het wel. Ik vind er gewoon niet zo veel aan. Vandaar dat ik naar voren kwam om me langs het podium te wurmen en terug naar huis te gaan voordat de hele meute weg zou stormen, en kijk, nou ja, ik wilde graag nog wat dichter bij de presidente komen; toen zag ik haar, helemaal stil, als bevroren. En daarna begon ze van die vreemde bewegingen te maken, zoals mensen doen die doodgeschoten zijn, haar hele lichaam schokte. Maar dat soort dingen dacht ik toen nog niet, stel je voor. Voor mij was wel duidelijk dat ze er niet best aan toe was. Ik klom boven op mijn kar, sprong het podium op en was precies op tijd om haar te zien vallen. Ze keek me geschrokken aan. Mijn haren gaan nóg rechtovereind staan als ik daaraan terugdenk.

E.S.: Waar denkt u dat het schot vandaan kwam?

J.A.: Tegenover haar. Het was iemand die zich tegenover haar bevond, voorbij het politiekordon.

E.S: Hebt u hem gezien? Zou u hem kunnen beschrijven?

J.A.: Toen ik al naast de presidente stond, heb ik me nog omgedraaid om naar de mensen te kijken, of ik misschien kon zien wie het geweest was. Ik zag iemand verdwijnen in de menigte, iemand met een pet op, met een klep, iets donkers, blauw geloof ik …

E.S.: Een man?

J.A.: Ik denk van wel. Maar het ging allemaal zo snel, het was een enorm verwarrende toestand, ik weet het niet, misschien vergis ik me, dat zou net zo makkelijk kunnen, maar nu u zo aandringt, ik denk eigenlijk wel dat ik hem heb gezien. Als er nog meer naar boven komt, laat ik het u weten.

E.S.: En hebt u een schot gehoord?

J.A.: (Stilte.) Tja, nu u het zegt, je hoorde de vuurpijlen, maar een schot, nee. Wat vreemd, hè? En als ik zo vrij mag zijn om te vragen: Is er al iets bekend over de presidente?

E.S.: Ze is in het ziekenhuis. Zodra er nieuws is laten we dat horen. Mag ik u nog iets vragen, don José? U komt overal en praat met allerlei mensen, zou het te veel gevraagd zijn om van tijd tot tijd hier langs te komen om ons te vertellen wat u zoal hoort? Het is mogelijk dat hier meer achter zit, begrijpt u wel? En verder, u hebt gelijk als u zegt dat het belangrijk is om naar burgers zoals u te luisteren. Hier hebt u mijn kaartje. U kunt me op dit nummer bereiken. Als ik er niet ben, vraag dan naar kapitein Marina García. Zij zal u te woord staan. Akkoord?

De loods

Het eerste wat Viviana Sansón deed toen ze wakker werd, was angstig haar hand naar haar borst brengen. Ze voelde langs haar ribben, bang dat haar hand onder het bloed zou komen te zitten, maar toen ze hem terugtrok was hij droog. Wat vreemd! En wat een merkwaardige stilte. Een grafachtige stilte. Ze kreeg er helemaal de kriebels van. Ze hoorde niets meer, geen ambulance, geen geschreeuw van het publiek of het snelle praten van Eva, Martina en Rebeca. Ze was alleen, volkomen alleen. Boven haar hoofd zag ze een zinken dak met houten balken, dikke stroomdraden, en peertjes die een zwak, geel licht gaven. Hoe was ze hier terechtgekomen? Ondanks de merkwaardige omgeving voelde ze geen paniek; het was eerder verbijstering, een loom gevoel van ongeloof. Ze kwam langzaam overeind. Ik heb nergens pijn, dacht ze, verward en opgelucht tegelijk. Tegenover zich zag ze een lange gang, die maar heel vaag te zien was in het bleke licht van de peertjes. Aan beide kanten van de lange, smalle ruimte stonden ruwhouten stellingen met daarop spullen die ze niet precies kon onderscheiden. Het leek een soort kelder. Wat deed ze in een kelder? Ze zou in het ziekenhuis moeten liggen, dacht ze gealarmeerd. Ze durfde niet op te staan. Ze ging zitten en sloeg haar benen over elkaar. Ze sloot haar ogen. Toen ze die weer opendeed, leek het licht feller te zijn geworden. De ruimte had een loodgrijze kleur. De muren, de vloer, de planken, alles was merkwaardig schoon. Gelukkig dat het er niet stoffig was. Ze was allergisch voor stof en moest er onophoudelijk van niezen. Het einde van de gang kon ze nauwelijks waarnemen. Ze vroeg zich af of daar een deur zou zitten. Achter zich zag ze geen uitgang. Het was vreselijk donker achter haar rug. Ze kwam heel langzaam verder overeind, waarbij ze vaststelde dat ze geen pijn voelde, alleen een merkwaardige, onbestendige gewichtloosheid. Ze bewoog zich zo soepel dat het net was of het haar bewegingen niet waren. Toen ze stond, keek ze opnieuw om zich heen. De stellingen langs de muren van de loods waren nu beter te zien. Ze bewoog haar blik van rechts naar links. De voorwerpen waren vertrouwd, bekend, ze wist zeker dat ze die eerder had gezien. Ze liep een heel stuk verder, zonder dat de afstand tussen haar en het einde van de gang afnam. Op het ruwe hout van de stellingen zag ze sleutelbossen, boeken, een schoen, een handdoek, een ring, een armband, een koffiezetapparaat, zonnebrillen, leesbrillen, heel veel brillen, ontelbare paraplus, truien, kostbare sieraden en prulletjes, opmaakspullen, kleine platte rekenmachientjes, portemonnees, mobieltjes, fototoestellen, de zaklantaarn die ze altijd in haar handbagage meenam als ze ging vliegen voor het geval dat het vliegtuig verongelukte en ze zichzelf moest bijlichten om uit de kapotte, rokende romp te komen, oogdruppeltjes, pakjes papieren zakdoekjes, aanstekers, heel veel aanstekers en sigarettenkokers uit de tijd dat ze nog rookte, gejatte portefeuilles, opladers die ze in hotels had laten liggen, haardrogers, reisstrijkbouten, kleren van haar dochter, Sebastiáns jas, nog meer paraplu’s, zonnekleppen, petten, hoeden die ze nooit had gedragen, regencapes, colliers uit de periode dat ze op zware, kleurige kettingen viel, kussens en slaapzakken voor weekeinden bij vrienden, koffers, tassen, borden en schalen, blikopeners, kurkentrekkers, bestek, bekers, het soort wijnglazen dat je meeneemt voor een picknick op het strand, foto’s met en foto’s zonder lijst, knuffels uit haar kindertijd, haar spelcomputer, handcrèmes, antimicrobiële crèmes voor tijden van ziekten … Allemaal dingen waarvan ze zich herinnerde dat ze die had gemist en niet had teruggevonden. Hoe waren die hier terechtgekomen? Wat betekenden ze? Lieve hemel, dacht ze, alles wat ik tijdens mijn leven heb weggegooid of ben kwijtgeraakt, ligt hier!