Bi Feiyu

Drie zussen

Uit het Chinees vertaald door Yves Menheere

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Deze uitgave is mede tot stand gekomen dankzij een bijdrage van CHINA BOOK INTERNATIONAL

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Yumi

Oorspronkelijke tekst © Bi Feiyu, 2003

Nederlandse vertaling © Yves Menheere en De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Omslagillustratie © iStockphoto

isbn 978 90 445 2271 6

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Toen de kleine achtste één maand oud was gaf Shi Guifang hem aan haar oudste dochter Yumi. Het enige wat ze nog deed was hem de borst geven, verder keek ze niet naar hem om. Eigenlijk had Shi Guifang hem moeten koesteren en hem geen moment uit het oog moeten verliezen, maar niets daarvan. Een maand na de geboorte was ze flink aangekomen, lui geworden en zag ze er verslonsd uit. Voor een deel kwam dat voort uit een gevoel van zelfingenomenheid, maar meer nog uit het idee dat ze een zware taak had volbracht.

Shi Guifang hield ervan om tegen de deuropening te leunen en dan volkomen op haar gemak zonnebloempitten te eten. Ze hield de zonnebloem in de palm van haar ene hand en pikte ze er met de andere hand uit. Als ze een pit naar haar mond bracht bleven drie dikke vingers loom onder haar kin hangen. Het zag er allemaal heel erg lui uit. Alleen al de manier waarop ze stond: op één voet, de andere steunend op de drempel, en als het maar lang genoeg duurde wisselde ze ze af.

Het was niet zozeer haar luiheid waar de mensen mee zaten, maar het feit dat ze er zo verwaand van werd. Het was die verwaandheid die iedereen zo tegenstond. Waarom moest ze zo verwaand zonnebloempitten eten? De Shi Guifang van vroeger zou dat nooit zo gedaan hebben. Toen zei iedereen in het dorp dat Guifang een goeie was, dat het niet aan haar te zien was dat haar man kaderlid was. Als ze met mensen praatte had ze altijd een glimlach op het gezicht, en als lachen niet gepast zou zijn omdat ze toevallig zat te eten dan lachte ze toch minstens met haar ogen. Blijkbaar had ze dat al die jaren alleen maar gespeeld. Zeven meisjes had ze achter elkaar gebaard en omdat ze zich daar zelf ook ongemakkelijk onder voelde, had ze zich ingehouden en deed ze beleefd. Nu de kleine achtste was geboren was dat voorbij. Als vanzelfsprekend had het haar vertrouwen gegeven en dat zag je aan haar af. Ze deed nog altijd beleefd, maar het was nu een ander soort beleefdheid. Ze was vriendelijk en benaderbaar als de sectiesecretaris, maar het was haar man die sectiesecretaris was, niet zij. Waarom moest zij zich zo gedragen?

Aan de andere kant van de steeg stond tweede tante vaak in het zonlicht met een hooivork door het hooi te woelen. Terwijl ze Shi Guifang van een afstandje bekeek dacht ze vaak spottend bij zichzelf: pas toen ze voor de achtste keer de benen spreidde kreeg ze een zoon, maar kijk toch eens hoe ze zich nu opeens als de vrouw van een secretaris gedraagt.

Shi Guifang was twintig jaar daarvoor van Shijiaqiao naar Wangjiazhuang gekomen om te trouwen. Zeven dochters had ze Wang Lianfang gebaard, buiten dat had ze nog drie miskramen gehad. Misschien dat dat die drie jongetjes waren, zei ze weleens. Haar lichaam had anders gereageerd, zelfs het gevoel voor smaak op haar tong was anders. Die gedachte, dat ze wel jongetjes zou kunnen krijgen, maakte haar blij. Dan zou ze toch mooi van alles af zijn.

Ze was er een keer toen ze in de stad was speciaal voor naar het ziekenhuis gegaan. De dokter daar had haar bevestigd in haar vermoedens. Met zijn bril op zei hij het allemaal heel wetenschappelijk. Anderen zouden het niet snappen, maar slim als ze gelukkig was kon zij wel begrijpen wat hij bedoelde. Het kwam erop neer dat jongetjes inderdaad fragieler waren en moeilijker bleven hangen. En als ze dan al bleven hangen, zou er hoe dan ook bloed vloeien. Toen de dokter was uitgesproken, slaakte Shi Guifang een zucht van verlichting. De kostbaarheid van jongetjes begint dus al in de buik, dacht ze. De woorden van de dokter stelden haar min of meer gerust. Volgens hem was het dus niet zo dat het haar lot was om geen zonen te krijgen, en in de wetenschap moest ze maar vertrouwen hebben. Toch overheerste een gevoel van wanhoop. Terug op de kade staarde ze naar een snotterend jongetje. Een poos lang was ze van slag, toen draaide ze zich ontmoedigd om en liep ze weg.

Maar Wang Lianfang had er geen boodschap aan. Sectiesecretaris Wang Lianfang had op de districtsschool les gehad in de dialectiek en wist alles van interne en externe oorzaken en van de steen en het ei.[1] Ook van het krijgen van jongens of meisjes had hij intieme kennis. Vrouwen waren maar een externe oorzaak, zij leverden alleen de grond, de temperatuur en de juiste vochtigheidsgraad. Het draaide allemaal om het zaad van de man. Met goed zaad kreeg je jongetjes, met slecht zaad meisjes. Hij zou het nooit toegeven, maar als Wang Lianfang naar zijn zeven dochters keek voelde hij zich tot op het bot gekrenkt.

Een man die in zijn waardigheid wordt aangetast, wordt koppig. Wang Lianfang was ‘vastbesloten, zou alle moeilijkheden uit de weg ruimen en de overwinning bevechten’.[2] Hij moest en zou een zoon krijgen. Als het niet dit jaar was, dan volgend jaar; als het niet volgend jaar was, dan het jaar daarop en als het niet het jaar daarop was, dan wel het jaar daarop. Wang Lianfang streefde geen snelle overwinning na en hij maakte zich evenmin zorgen dat hij zonder zaad zou komen te zitten. Hij was klaar voor een lange strijd. Natuurlijk was het lozen van zijn zaad voor hem niet heel erg onaangenaam. Wat dat betreft was het juist Shi Guifang die meer te vrezen had.

In de eerste jaren van haar huwelijk had ze in bed altijd gedaan alsof ze eigenlijk niet wilde. Haar schoonzus had haar voordat ze trouwde gewaarschuwd. Met haar mond zo dicht op Shi Guifangs oor dat die haar warme adem kon voelen had ze haar op het hart gedrukt dat ze haar benen tegen elkaar moest houden en zich moest proberen te bedekken, anders zou haar man haar te makkelijk en te goedkoop vinden. Op geheimzinnige toon, alsof ze wel wist hoe de wereld in elkaar zat, zei haar schoonzus dat ze een ding in haar oren moest knopen: het zijn de taaiste botten die het beste smaken.

Maar het bleek onmogelijk om de wijsheid van haar schoonzus daadwerkelijk in praktijk te brengen. Nadat ze een paar dochters had gekregen, sloeg de situatie helemaal om. Shi Guifang hoefde niet langer te doen alsof ze niet wilde: ze was nu echt bang geworden. Het enige wat ze kon doen was haar benen tegen elkaar houden en haar lichaam met haar armen bedekken, en hoe vaker ze dat deed hoe razender Wang Lianfang werd. Op een avond gaf Wang Lianfang haar twee klappen in het gezicht, een met iedere kant van zijn hand. ‘Wil je niet? Twee kommen rijst vreet je me iedere maaltijd op, maar een zoon heb je me er nog niet uitgeperst!’

Wang Lianfang schreeuwde zo hard dat de mensen buiten het wel moesten horen. Als het bekend zou worden dat Shi Guifang ‘in bed niet wilde’, zouden de rapen pas echt gaar zijn. Alleen maar dochters baren en dan ook nog eens ‘niet willen’, die feeks had wel streken! Shi Guifang was banger voor zijn geschreeuw dan voor zijn klappen. Hij hoefde maar te schreeuwen of ze brak. Dan drukte ze haar benen niet meer zo dicht tegen elkaar en probeerde ze zich niet langer te bedekken. Met een strak gezicht trok Wang Lianfang haar broek naar beneden en als een onhandige plattelandsdokter stak hij zijn naald erin om het zaad te spuiten. Het was het zaad waar Shi Guifang nog het bangst voor was. De zaadjes bleven komen, maar wanneer zou het eens geen meisje zijn?

In 1971 had de hemel eindelijk oog voor Shi Guifang. Het Chinees Nieuwjaar was net voorbij toen ze van de kleine achtste beviel. Nieuwjaar was dat jaar anders geweest: er waren eisen gesteld aan de manier waarop het gevierd moest worden. De mensen moesten er een ‘revolutionair’ Nieuwjaar van maken. In het dorp heerste een streng verbod op kaarten en het afsteken van vuurwerk. Wang Lianfang had het via het luidsprekersysteem aan het hele dorp verkondigd. Wat een revolutionair Nieuwjaar verder precies inhield wist hij zelf ook niet, maar dat was geen probleem. Als leider moest je durven zeggen waar het op stond, daar ging het om. Als de leider iets zei, dan was dat het nieuwe beleid.

Wang Lianfang stond in de centrale hal van zijn huis, de microfoon in een hand. Met zijn andere hand speelde hij met de knop van de dorpsomroep. De knop was klein, als een hard, glimmend uitroepteken. Op ernstige toon riep hij in de microfoon: ‘Dit jaar moeten we Nieuwjaar eendrachtig, gespannen, serieus en vol energie vieren.’

Nadat hij deze zin had uitgesproken, drukte hij op de glimmende knop. Zelfs hij kon horen dat zijn woorden gespannen en serieus als het uitroepteken waren. De grimmige wind zorgde ervoor dat zijn woorden nog strenger door het dorp galmden.

Op de tweede nieuwjaarsdag liep Wang Lianfang door het dorp om te controleren hoe iedereen Nieuwjaar vierde. Hij droeg een oude lange jas en tussen zijn vingers had hij een half opgerookte sigaret van het merk Vliegend Paard geklemd. Het was koud en de steegjes waren uitgestorven, verlaten zoals ze dat alleen tijdens feestdagen zijn. Slechts wat oude mensen en een paar kinderen. Naar de mannen moest je goed zoeken, die zaten zeker ergens verstopt hun geluk te vergokken.

Wang Lianfang was bij de poort van het huis van Wang Youqing aangekomen. Hij bleef staan, kuchte een paar keer en spuugde op de grond. Langzaam ging aan de andere kant van de binnenplaats het raam open. Door een kier verscheen de gewatteerde jas van de vrouw van Wang Youqing. Ze gebaarde in de richting van de steeg, maar omdat het binnen te donker was en het gebaar te snel ging kon Wang Lianfang het niet goed zien. Hij stak zijn hoofd naar voren en draaide het om nog eens goed te kijken.

Juist op dit ogenblik kwam er opeens geluid uit de luidsprekers. Het was de stem van de moeder van Wang Lianfang. Ze slikte de helft van haar woorden in, niet omdat ze al haar tanden kwijt was, maar vooral omdat ze zo haastig praatte. ‘Lianfang, Lianfang! Je hebt een zoon gekregen! Kom snel naar huis toe!’ klonk het uit de luidsprekers.

Wang Lianfang draaide zijn hoofd weer terug. Pas toen de boodschap voor de tweede keer herhaald werd, drong de inhoud ervan tot hem door. Hij keek weer in de richting van het rode gewatteerde jasje en zag dat de vrouw van Youqing zich al voorover had gebogen. Met haar gezicht leunde ze op het kozijn. Uitdrukkingsloos, verwijtend haast, staarde ze Wang Lianfang aan. Ze had een mooi gezicht. Haar rode rechtopstaande kraag liep aan beide kanten evenwijdig langs haar nek tot aan haar kin, als twee handen. Ze zag er bijzonder aantrekkelijk uit. Uit het gekraak van de luidsprekers kon je opmaken dat het bij Wang Lianfang thuis vol mensen zat. Toen werd er een plaat op de platenspeler gelegd en galmden de klanken van ‘Op zee vertrouwen we op de Roerganger’ door het dorp. De atmosfeer in het dorp kreeg iets heroïsch, iets hoogdravends.

‘Ga maar naar huis, ze wachten op je’, zei de vrouw van Youqing.

Wang Lianfang liet met zijn schouders zijn legerjas even op en neer gaan en barstte toen toch in lachen uit. Verdomde trut, dacht hij bij zichzelf.

Thuis bij de deuropening liep Yumi af en aan. Haar mouwen waren hoog opgestroopt en haar armen zagen paars van de kou. Haar wangen daarentegen waren rood en straalden een onmiskenbare gloed uit. Aan de ene kant was het de energie die door haar lijf stroomde en die ze probeerde te onderdrukken, aan de andere kant was het ook verlegenheid. Terwijl ze bezig was beet ze de hele tijd op haar onderlip, alsof het niet haar moeder was maar Yumi zelf die de kleine achtste had gebaard. Eindelijk had haar moeder een zoon gebaard, en Yumi slaakte in haar plaats een zucht van verlichting. Gevoelens van vreugde vulden haar hele lijf.

Yumi was haar moeders oudste dochter, maar zonder dat iemand zich er bewust van was geworden was ze in de praktijk al meer een zus dan een dochter. Toen haar moeder beviel van haar zesde dochter Yumiao had Yumi de vroedvrouw al geholpen. Met mensen van buiten heb je toch altijd dingen die wat moeilijker gaan. Bij de kleine achtste was het alweer de derde keer dat Yumi haar moeder een kind zag baren. Door haar moeder te helpen, kreeg ze met eigen ogen alle geheimen van de vrouw te zien. Voor een oudste dochter is dat een bijzondere beloning. Tweede dochter Yusui was maar een jaar jonger dan Yumi, derde dochter Yuxiu tweeënhalf jaar, maar op het gebied van levenswijsheid scheelden ze veel meer. Volwassenheid is niet alleen iets van leeftijd, soms spelen de ervaringen die je in die jaren opdoet een grotere rol. Opgroeien is eigenlijk een kwestie van kansen; als je alleen op het verloop van de tijd vertrouwt zullen er altijd dingen zijn die maar moeilijk in te halen zijn.

Yumi was op de binnenplaats het bloed in de goot aan het gooien toen haar vader Wang Lianfang thuis aankwam. Het was een vreugdevolle dag en Wang Lianfang had verwacht dat Yumi iets tegen hem zou zeggen, of dat ze hem op zijn minst een blik waardig zou keuren. Maar niets van dat alles.

Yumi had haar gewatteerde jasje uitgedaan en droeg alleen een dun geweven shirt. Het was iets te klein, spande om haar borsten en sloot zich ferm om de taille, zodat die duidelijk uitkwam. Wang Lianfang keek naar Yumi’s taille en haar paarse armen en ontdekte zo bij toeval dat Yumi groot was geworden.

Yumi zei onder normale omstandigheden nooit wat tegen haar vader, geen woord. Wang Lianfang kon wel raden waarom. Waarschijnlijk had het te maken met wat er tussen hem en andere vrouwen speelde. Wang Lianfang deelde met een hoop vrouwen het bed, maar Shi Guifang zei er niets van en praatte en lachte gewoon met die vrouwen. Sommigen van die vrouwen noemden haar zelfs gewoon nog ‘schoonzus’. Yumi daarentegen was anders. Ook zij zei er niets van, maar achter zijn rug om zat ze niet stil. Dat was wat die vrouwen hem in bed vertelden.

De eerste die hem erop attendeerde was de vrouw van Zhang Fuguang. Het was een paar jaar geleden, toen ze nog maar net getrouwd was. ‘In de toekomst moeten we voorzichtiger zijn. Yumi weet alles’, had ze tegen hem gezegd.

‘Wat zou zij er nu van weten? Hoe oud is ze nu helemaal?’ zei Wang Lianfang.

‘Ze weet het,’ had de vrouw van Fuguang geantwoord, ‘ik weet dat ze het weet.’

Ze had niet gelogen. Twee dagen daarvoor had ze met een paar vrouwen onder de honingboom schoenzolen zitten stoppen toen Yumi aan kwam lopen. Terwijl ze langsliep voelde de vrouw van Fuguang dat ze begon te blozen. Ze wierp een blik op Yumi en wendde haar ogen af. Toen ze weer naar Yumi keek, had Yumi haar blik nog steeds op haar gericht. Ze had haar de hele tijd aangekeken. Ze staarde haar gewoon aan, bekeek haar van boven tot onder en weer terug. Ze leek heel zeker van zichzelf, was volstrekt kalm. Yumi was toen pas veertien jaar oud.

Wang Lianfang geloofde het niet, maar een paar maanden later was het de vrouw van Wang Daren die hem liet schrikken.

Hij was nog maar net op haar geklommen toen ze met haar armen haar hoofd begon te bedekken. Terwijl ze haar lijf omhoogduwde zei ze: ‘Secretaris, doe uw best, doe het snel.’

Wang Lianfang was nog niet helemaal in de stemming en zonder dat hij er met zijn gedachten echt bij was, was het alweer heel snel afgelopen. Darens vrouw boog haar hoofd, veegde zich zenuwachtig schoon en zei niets. Wang Lianfang pakte haar kin vast. Pas nadat hij meerdere keren had gevraagd wat er nou aan de hand was, antwoordde ze, nog steeds op haar knieën: ‘Yumi komt zo voetpluimen.’

Wang Lianfang knipperde even met zijn ogen. Nu geloofde hij het. Maar toen hij thuiskwam, deed Yumi alsof ze van niets wist. Wang Lianfang wist ook niet wat hij moest zeggen. Het was vanaf dat moment dat Yumi niet meer met haar vader praatte.

Dan niet, had Wang Lianfang toen gedacht, je moet je niet door één mug meer van je slaap laten houden. Maar nu, terwijl Wang Lianfang zich verheugde over de geboorte van zijn zoon, toonde Yumi zonder verder een spier te vertrekken dat zij er was en wat dat betekende. Wat ze hiermee aangaf, was dat ze volwassen was geworden.

De armen van de moeder van Wang Lianfang hingen langs haar lijf. Haar onderlip trilde. Ze was al op leeftijd, haar onderlip hing naar beneden en trillen was het enige wat die nu kon doen. Onverwachte vreugde is voor oude vrouwen ook een kwelling. Hun gezichtsuitdrukkingen zijn zo verstijfd dat ze niet meer in staat zijn om op het juiste moment te tonen wat er door hen heen gaat.

Zijn vader was een stuk onverstoorbaarder. Hij bleef kalm, trok langzaam aan zijn pijp. Deze voormalige veiligheidsfunctionaris had wat meegemaakt en wist ook op momenten van vreugde hoe hij autoriteit moest uitstralen.

‘Ben je er weer?’ vroeg zijn vader.

‘Ja’, antwoordde Wang Lianfang.

‘Kom maar met een naam.’

Hier had Wang Lianfang op weg naar huis al over nagedacht. Hij antwoordde meteen: ‘Hij is onze kleine achtste, laten we hem Wang Balu noemen.’[3]

‘Balu is een goede naam, maar Wang Ba, dat kan niet.’

‘Dan noemen we hem Wang Hongbing’, zei Wang Lianfang.[4]

Zijn vader zweeg. Oude patriarchen zijn gewend om met zwijgen hun instemming uit te drukken.

Weer riep de vroedvrouw op hoge toon Yumi’s naam. Yumi gooide het teiltje op de grond en holde naar de kamer in de westelijke vleugel. Wang Lianfang keek haar na. Haar vlecht zwiepte alle kanten op, maar ze wist dat ze bij het rennen haar armen tegen haar lijf moest houden.

Al die jaren was het zoeken naar vrouwen en verspreiden van zijn zaad het enige waar Wang Lianfang zich mee bezig had gehouden, om Yumi had hij zich niet meer bekommerd. Maar eigenlijk was ze nu op een leeftijd gekomen dat over een huwelijk gepraat kon worden. Wang Lianfang had het lang laten slepen. Hij was de secretaris, niet zomaar iemand. Zo’n hoge boom durfden maar weinig mensen te beklimmen en de koppelaarsters liepen over het algemeen met een boogje om Yumi heen. De keizers dochter zit niet verlegen om een man – een domme koppelaarster die dat vergat. Met haar achtergrond en haar uiterlijk was ze als ze haar armen spreidde als een feniks die zijn vleugels uitsloeg.

In de winter zaten de mensen op het land niet stil. Ze moesten hun spullen nakijken: het waterrad dat een jaar gebruikt was, de tonnen, de voederbakken, de boten en de hooivorken, spades, harken, dorsvlegels en schoppen. Sommige spullen moesten worden hersteld, andere moesten worden gehard of gelakt. Niets kon achterwege blijven. Het onderhoud van het bewateringssysteem kostte de meeste energie. Voorzitter Mao Zedong had het gezegd: het bewateringssysteem vormde de levensader van de landbouw. De Voorzitter was zelf ook boer geweest en als hij niet naar Peking was gegaan was hij vast een eersteklas boer geworden. Voorzitter Mao had het bij het juiste eind gehad toen hij water als eerste van de acht woorden van zijn achtwoordenbeleid koos. Meestal was het in de winter dat het watersysteem hersteld werd. Als het om een groot project ging, was het goed mogelijk dat de boeren het nog zwaarder hadden dan in het seizoen.

En dan was er in de winter nog iets anders dat niet moest worden vergeten en dat was het vieren van Nieuwjaar. Iedereen, hoe lui of vermoeid ook, moest iets van het nieuwjaarsfeest maken. Het voorbije jaar moest worden afgesloten en er moest om een gunstig verloop van het nieuwe jaar worden gevraagd. Iedereen poetste en boende, er werden pinda’s, tuinbonen en zonnebloempitten gewokt en rijst gepoft. Huizen werden gestoft, de muren werden hersteld, er moesten cakes en broodjes worden gestoomd, net zo lang tot het huis vol geuren hing en er overal stoom opsteeg. Voor het nieuwe jaar begon moest iedereen natuurlijk ook de schulden en verplichtingen die nog uitstonden geregeld hebben. Al was er op het land misschien niets te doen, toch was het in de winter, en dan vooral in de maanden voor en na Nieuwjaar, nog drukker dan normaal. In de eerste maand van het jaar vier je Nieuwjaar, in de tweede maand vergok je je geld, in de derde maand zaai je het land in. Dit gezegde illustreerde het allemaal mooi. Alleen tijdens de tweede maand van de maankalender hadden ze op het platteland dus wat vrije tijd. In deze maand gingen ze bij hun familie langs en stelden ze al gokkende hun geluk op de proef. In de derde maand na Nieuwjaar, meteen na het Qingmingfestival begin april, moesten ze weer aan het werk op het land. Andere zaken konden dan nog zo belangrijk zijn, het leven op het land draaide om de aarde en die moest in de lente worden omgewoeld. De mensen in de stad verzuchtten graag dat de ‘dagen van de lente zo kort zijn’, maar de ware betekenis van die woorden ging aan hen voorbij. Het gold pas echt voor de mensen op het land. Zij hadden alleen die dertig dagen, die veel te snel voorbijgingen. Zelfs om te zuchten was er geen tijd.

Die hele tweede maand kwam Yumi haast niet buiten. Ze nam haar moeder de zorg voor de kleine achtste uit handen. Niemand die haar ertoe dwong: ze deed het helemaal uit vrije wil. Yumi was een meisje van weinig woorden, maar ze was wel heel zorgzaam. Dit kwam niet alleen tot uiting in de manier waarop ze voor het huishouden zorgde, maar nog meer in haar wil om het perfect te doen. Yumi zwoegde zonder te zeuren en kon er niet mee leven als andere families het beter zouden hebben dan de hare.

Dat ze thuis geen zoon hadden, was toch altijd iets geweest waar de mensen over praatten. Als meisje was het niet aan Yumi om hier iets over te zeggen, maar stilletjes had ze zich wel zorgen om haar moeder gemaakt. Nu was alles goed gekomen. Nu was de kleine achtste geboren en kon niemand nog wat over haar familie zeggen. Uit zichzelf droeg Yumi de kleine achtste in haar armen en nam ze de taken van haar moeder over, zonder er verder iets van te zeggen en met de grootst mogelijke toewijding.

Yumi had zeker aanleg om voor kinderen te zorgen. Niemand hoefde haar iets voor te doen en binnen een paar dagen leek het ook echt ergens op. Ze legde het kale hoofdje van de kleine achtste in haar elleboog en neuriënd wiegde ze hem zachtjes heen en weer. In het begin was ze nog wat verlegen, sommige dingen durfde ze aanvankelijk nog niet goed te doen. Maar verlegenheid komt in verschillende vormen voor. Soms frustreerde het haar, maar vaak ging het goed, wat haar met trots vervulde.

Met de kleine achtste in haar armen mengde ze zich tussen de andere vrouwen en praatte ze met een paar jonge moeders. Yumi wisselde ervaringen met ze uit: waar ze op moest letten als de baby een boertje had gelaten, de kleur van zijn ontlasting of de betekenis van een bepaalde gezichtsuitdrukking. Triviale kleinigheden misschien, maar wel van groot belang en fijn om over te praten. Na een tijdje was niet alleen de manier waarop ze hem droeg, maar ook de toon waarop ze praatte niet langer die van een grote zus. Het klopte precies, zo kalm en geruststellend, zo onbaatzuchtig ook, vol genegenheid en toewijding. Ze leek in alles op een jonge moeder. Ook ‘onze’ kleine achtste leek het door elkaar te halen. Zodra hij genoeg gedronken had, keek hij niet meer naar Shi Guifang om, maar zochten zijn pikzwarte ogen overal naar Yumi. Uitdrukkingsloos maar ogenschijnlijk volkomen geconcentreerd staarde hij haar aan.

Als Yumi en ‘onze’ kleine achtste elkaar maar lang genoeg aanstaarden dwaalden Yumi’s gedachten af en begon ze uit te kijken naar de dag dat ze zelf zou trouwen. Yumi raakte gewend om op dergelijke momenten aan andere dingen te denken en in stilte plannen te maken voor haar eigen toekomst. Ze kon er niets aan doen. Er was nog steeds geen man voor Yumi gevonden. Er waren in het dorp wel een paar goede jongens, maar het sprak voor zich dat Yumi niets in ze zag. Ze praatten en lachten met andere meisjes, maar als Yumi eraan kwam verkrampten ze en schoten hun ogen als die van verschrikte vissen alle kanten op. Yumi voelde zich altijd wat verlaten. Een hoge drempel heeft voor- en nadelen, zo zeiden oude mensen, en Yumi geloofde ze maar al te graag.

In het dorp waren er al heel wat meisjes van Yumi’s leeftijd bij wie het al was ‘uitgesproken’. Stiekem knipten ze schoenzolen voor hun aanstaande man. Als ze hen bezig zag lachte Yumi ze niet uit maar wierp ze snel een blik op de zolen om te raden hoe groot hun aanstaande zou zijn. Gelukkig gaven die meisjes geen blijk van zelfingenomenheid. ‘Dit is het zo’n beetje voor ons,’ zeiden ze bescheiden, ‘maar wat voor goede man zal Yumi vinden?’

Natuurlijk was Yumi blij als ze zoiets hoorde en stiekem gaf het haar wat hoop dat haar zelf een betere toekomst wachtte. Maar zolang het er niet van kwam bleef die blijdschap ongefundeerd, als een bamboemand onder water waar de inhoud uit stroomt als je hem naar boven haalt. Op zulke momenten werd Yumi door droefheid overmand. Het viel nog mee dat Yumi niet te veel haast had en er niet de hele tijd aan dacht. Wegdromen had mooie en minder mooie kanten.

Shi Guifang werd steeds luier. Het was vast het krijgen van kinderen dat sporen achter had gelaten, want ze had helemaal geen energie meer. Het was al erg genoeg dat ze de kleine achtste aan Yumi liet, maar waarom moest ze er meteen het hele huishouden bij doen? Waar leeft een vrouw voor? Voor het huishouden toch zeker! Als een vrouw zelfs van haar aanspraak op het huishouden afziet is ze als een rot ei waarvan de dooier zich al met de rest vermengd heeft.

Maar Yumi klaagde niet en deed alles juist uit vrije wil. Als je als meisje al vroeg leert om op kinderen te passen en een huishouden in stand te houden, dan zul je, als je in de toekomst een man hebt, ook een goed georganiseerde echtgenote en schoondochter zijn. Eenmaal getrouwd hoef je dan voor niemand het hoofd te buigen en hoef je ook niet steeds uit je ooghoeken te kijken om te zien hoe je schoonmoeder kijkt.

Maar dat was niet de enige reden dat Yumi het zo wilde. Yusui, Yuxiu, Yuying, Yuye, Yumiao en Yuyang noemden haar allemaal wel ‘zus’, maar ze gehoorzaamden haar niet. Tweede zus Yusui was wat dommig en zij was het probleem niet. Derde zus Yuxiu was wel een probleem. Ze was gewapend met een goed stel hersens en had iets waarmee ze anderen makkelijk voor zich kon winnen. Hierdoor had ze zich zowel thuis als in het dorp een zekere positie kunnen verwerven. Yuxiu was knap, ze had mooie grote ogen, een goede huid en sluw als ze was ging ze om het minste of geringste bij haar vader jammeren, iets wat Yumi haar niet nadeed. Om die reden was Yuxiu altijd het lievelingetje van haar vader geweest.

Maar nu was de situatie dus veranderd: Yumi zorgde voor de kleine achtste en deed het hele huishouden erbij. Ze moest haar zussen nu wel onder de duim houden. Als haar moeder nog wat zou doen, was het een ander verhaal, maar zij stak geen vinger meer uit. Yumi was de oudste zus, zij was de oudste, het kon niet anders.

Yumi’s eerste greep naar de macht was aan tafel tijdens het middagmaal. Zo gaat het met macht: je moet hem beetpakken, hem net zo lang in je hand samenpersen tot het zweet eruit komt en er vijf vingers uit groeien waar je een vuist mee kunt maken.

Haar vader was naar de commune gegaan om te vergaderen. Door voor dit moment te kiezen liet Yumi zien dat ze wist wanneer ze toe moest slaan. Die ochtend had ze zonnebloempitten voor haar moeder gebakken, voordat ze gingen eten had ze ook het water voor de afwas al gehaald. Zonder dat ze er iets van liet blijken had ze al een uitgedacht plan in haar hoofd. Om te voorkomen dat het eten met zo veel mensen in huis te lang duurde, had haar moeder vroeger iedereen altijd moeten aansporen om door te eten. Anders werd het lastig opruimen en zou het in een grote chaos eindigen. Yumi had besloten om het net als haar moeder aan te pakken en met het eten te beginnen.

Bij het middageten boog Yumi zich naar haar moeder. ‘Ma,’ zei ze, ‘schiet even op. Je zonnebloempitten zijn al klaar, ze liggen in de kast.’ Toen ze uitgesproken was, tikte ze met haar stokjes tegen de kom in haar handen. ‘Snel een beetje, ik wil zo afwassen. Schiet allemaal even op.’

Ook haar moeder had altijd tegen haar kom getikt als ze iets zei. Yumi’s woorden hadden effect; het eten werd een stuk sneller naar binnen gewerkt. Alleen Yuxiu deed alsof ze het niet gehoord had. Ze ging juist langzamer kauwen en keek er met haar mooie gezicht heel hooghartig bij. Yumi zette haar zevende zusje Yuyang op haar schoot, nam Yuyangs stokjes over en begon haar zusje te voeren. Bij de tweede hap vroeg ze: ‘Wil je soms afwassen, Yuxiu?’

Yumi had het zonder op te kijken gezegd, heel rustig, maar wel degelijk met een zekere dreiging. Yuxiu hield op met kauwen, keek om zich heen, zette haar kom neer en zei: ‘Wacht maar tot papa terug is.’

Yumi liet zich niet van haar stuk brengen. Toen ze klaar was met Yuyang, begon ze af te ruimen. Ze pakte Yuxiu’s kom en leegde wat er nog aan eten in zat in de bak van de hond. Yuxiu liep naar de deur van de westelijke vleugel en keek Yumi zonder een woord te zeggen aan. Ze keek nog even verwaand als altijd, maar haar zusjes konden allemaal zien dat er iets niet klopte en dat ze in haar verwaandheid opeens een stuk minder mooi was.

Bij het avondeten vermeed Yuxiu de confrontatie met Yumi. Ze zei alleen niets meer. Aan de snelheid waarmee ze haar rijstepap at kon Yumi wel raden hoe ze zich voelde. Yuxiu zou het er zeker niet bij laten zitten en zou nog wel iets bedenken. En inderdaad kwam ze al snel met haar stokjes in botsing met die van vierde zus Yuying.

Yumi zei niets. Ze kon wel raden wat dit betekende. Eigenlijk liet Yuxiu hiermee zien dat ze verloren had en de moed aan het verliezen was. Het was een schreeuw uit wanhoop. Yuying mocht dan jonger zijn, ze was allesbehalve zwak. Met één slag had ze Yuxiu’s stokjes op de grond. Yumi legde haar eigen kom en stokjes neer, raapte Yuxiu’s stokjes op en roerde er om ze schoon te maken mee door de rijstepap in haar eigen kom. Toen gaf ze de stokjes weer aan Yuxiu en waarschuwde ze Yuying op zachte toon: ‘Yuying, geen ruziemaken met je derde zus.’

Ten overstaan van alle andere zussen had Yumi Yuxiu ‘derde zus’ genoemd. Daarmee gaf ze aan iedereen aan hoe de zaken ervoor stonden. Yuxiu was tevreden en zag er meteen een stuk knapper uit. Nu voelde Yuying zich natuurlijk wel miskend. Yumi wist het, maar kon er verder ook niets aan doen. Zolang twee strijdende machten nog niet in balans zijn zullen er altijd anderen zijn die zich miskend voelen.

Yuxiu was als eerste klaar met eten. Het was Yumi niet ontgaan. Yuxiu’s vossenstreken waren weg. Je moet niet denken dat vossengeesten zich niet laten temmen. Ook vossengeesten hebben hun zwakke plekken. Ze zijn lui en zoeken liever iemand uit die zwakker is dan zijzelf. Als je ze er op die twee punten onder kunt houden, zullen ze je gehoorzamen. Vossengeesten zijn allemaal van hetzelfde laken een pak.

Het enige wat Yumi wilde was dat Yuxiu gehoorzaamde. Gehoorzaamde ze een keer, dan zou ze de tweede keer ook gehoorzamen en na een tweede keer zou een derde keer komen. Na de derde keer zou ze er zelf ook aan gewend zijn en zou het vanzelf gaan. Daarom was de eerste keer zo belangrijk. Macht ontstaat als anderen je gehoorzamen en komt tot uitdrukking als je anderen kunt dwingen om je te gehoorzamen. Nu ze Yuxiu eronder had, merkte Yumi dat ze het huishouden in handen had. Terwijl ze de afwas deed voelde ze de blijdschap, al zou ze dat niet laten blijken. Het is nooit goed als je gedachten van je gezicht zijn af te lezen.

In de tweede maand volgens de maankalender, maart volgens de westerse kalender, was Yumi flink afgevallen. Ze sleepte Wang Hongbing overal met zich mee. Wang Hongbing, dat was natuurlijk de kleine achtste, maar buitenshuis noemde ze hem nooit ‘kleine achtste’ maar altijd Wang Hongbing. De volledige naam van jongens werd in het dorp over het algemeen niet gebruikt, die was voor school, de leraren gebruikten hem in de les en dat was het. Dat Yumi haar nog tandeloze kleine broertje zo formeel met naam en toenaam noemde, maakte hem meteen een stuk belangrijker. Door hem zo te noemen maakte ze hem anders dan de andere kinderen.

Als Yumi Wang Hongbing in haar armen droeg, praatte en keek ze al als een ervaren moeder. In feite had ze het zelf niet bedacht; ze had het op straat, op het land en op de dorsplaats van de andere vrouwen afgekeken. Voor ze iets deed dacht Yumi er altijd goed over na en probeerde ze het ook eerst uit. Omdat Yumi eigenlijk nog maar een meisje was, had zij niet het slordige en slonzige van de andere vrouwen. Het zag er mooi uit zoals ze het kind droeg. Al snel hoefde ze het niet meer van de andere vrouwen af te kijken en kregen haar toon en gezichtsuitdrukking iets eigens. De manier waarop ze voor het kind zorgde maakte diepe indruk op de andere vrouwen. Wat hun opviel was niet hoe mooi Yumi het kind bij zich droeg, maar het feit dat Yumi het zo jong allemaal al begreep. Yumi was een goeie.

Maar de vrouwen uit het dorp begrepen al snel dat Yumi nog een andere reden had om het kind overal mee naartoe te nemen. Ze deed het niet alleen omdat het beter uitkwam. Terwijl Yumi met iedereen praatte, ging ze met Wang Hongbing langs sommige huizen, en dat was niet toevallig. Daar was Wang Lianfang zeker met de vrouw naar bed geweest. Yumi ging langs en bleef langere tijd voor hun deur staan. Eigenlijk deed ze het voor haar moeders eer.

Yumi’s bedoelingen waren nog niet tot de vrouw van Fuguang doorgedrongen. Zonder erbij na te denken stak ze haar handen uit om Wang Hongbing van Yumi over te nemen. Daarbij waagde ze het ook nog eens om zichzelf ‘tante’ te noemen. ‘Kom je bij tante?’ vroeg ze.

Yumi bleef met de anderen doorpraten. Ze keek Fuguangs vrouw niet aan, alsof ze er helemaal niet was. Tegelijkertijd pakte ze Wang Hongbing nog steviger vast. De vrouw van Fuguang drong nog even aan, maar had intussen ook wel door dat Yumi hem niet los zou laten. Toch dreigde het met al die mensen die toekeken, voor haar eigen deur bovendien, bijzonder gênant te worden. Omdat ze niets anders wist, pakte ze maar een handje van Wang Hongbing. Ze drukte het tegen haar mond aan en deed alsof het een smakelijk hapje was. Yumi pakte Wang Hongbings hand terug, stopte zijn kleine vingertjes in haar mond en zoog ze een voor een schoon. Toen draaide ze zich om en spuugde voor de deur van Fuguangs huis op de grond.

‘Bah, vies!’ riep ze tegen Wang Hongbing, die zijn tandeloze mondje bloot lachte.

De vrouw van Fuguang was wit weggetrokken, maar ze kon natuurlijk niets zeggen. Iedereen wist wat dit betekende, maar niemand kon er wat van zeggen.

Bij ieder huis waar Yumi zo langsging maakte ze duidelijk wat er aan de hand was. Daarmee gaf ze ook een waarschuwing af. Geen vrouw moest denken dat ze zich hieraan zou kunnen onttrekken. Al die vrouwen die met Wang Lianfang het bed hadden gedeeld werden al bang als ze Yumi ergens in de verte zagen. Op deze stille manier was het nog akeliger dan wanneer Yumi het via het luidsprekersysteem bekend zou maken. Zonder een woord te zeggen ontmaskerde ze de vrouwen. Een voor een werden ze aan de schandpaal genageld.

De vrouwen die zich nergens schuldig aan hadden gemaakt zagen het met plezier aan en voelden zich erdoor aangemoedigd. Dat Shi Guifang zo’n dochter had kunnen baren maakte hen allemaal jaloers. Weer thuis lazen ze hun eigen kinderen nog strenger de les, vielen tegen die ‘nutteloze dingen’ uit met woorden als ‘Kijk naar Yumi’, ‘Heb je Yumi gezien?’ Die woorden waren niet alleen als aansporing bedoeld, maar waren tegelijkertijd ook een manier om de toon te zetten.

De vrouwen in het dorp mochten Yumi nog meer dan ze haar ooit hadden gemogen. Op de terugweg van het land of op weg naar de kade dromden ze om haar heen en speelden ze met Wang Hongbing. En altijd vroegen ze zich af welke vrouw het geluk zou hebben om Yumi als schoondochter te krijgen. Door hun jaloezie op een fictieve vrouw te uiten, gaven ze eigenlijk complimenten aan Yumi. Yumi kon er natuurlijk niets op zeggen, maar als ze stiekem naar de hemel keek glom het topje van haar neus van trots.

[1] Naar een uitspraak van Mao Zedong: ‘Een kippenei verandert bij de geschikte temperatuur in een kuiken, maar temperatuur kan geen steen in een kuiken veranderen, omdat die twee gevallen fundamenteel verschillend zijn.’ Uit Het Rode Boekje: citaten uit het werk van Mao, vertaald door C. Schepel (Amsterdam: Forum 2005; eerste Nederlandse uitgave 1967).

[2] Naar een uitspraak van Mao Zedong, in Het Rode Boekje opgenomen in het hoofdstuk ‘Revolutionaire heroïek’.

[3] ‘Balu’ staat voor het ‘Achtste marsleger’, een van de voorlopers van het Volksbevrijdingsleger.

[4] Gecombineerd met de familienaam Wang zou Balu als volledige naam Wang Balu geven, waarbij de eerste klanken Wang Ba een scheldwoord zijn. ‘Hongbing’ betekent letterlijk ‘rode soldaat’.