Alina Bronsky

Sasja’s wraak

Uit het Duits vertaald door Elly Schippers en Gerrit Bussink

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Oorspronkelijke titel Scherbenpark, verschenen bij Kiepenheuer & Witsch

Oorspronkelijke tekst © Verlag Kiepenheuer & Witsch GmbH & Co kg, Keulen, Duitsland 2008, 2009

Nederlandse vertaling © Elly Schippers, Gerrit Bussink en De Geus bv, Breda 2014

Omslagontwerp Rozemarijn Koopmans

Omslagillustratie © Richard Tuschman/Millennium Images/Hollandse Hoogte

isbn 978 90 445 2275 4

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Soms denk ik dat ik de enige in de wijk ben die nog verstandige dromen heeft. Ik heb er twee en voor geen van beide hoef ik me te schamen. Ik wil Vadim vermoorden. En ik wil een boek over mijn moeder schrijven. Ik heb ook al een titel: Het verhaal van een stomme roodharige vrouw, die nog zou leven als ze naar haar slimme oudste dochter had geluisterd. Misschien is dat ook maar een ondertitel. Ik heb nog de tijd om er goed over na te denken, want ik ben nog niet begonnen met schrijven.

De meeste mensen in onze wijk hebben helemaal geen dromen. Ik heb er speciaal naar gevraagd. En de dromen van de paar mensen die ze wel hebben, zijn zo bedroevend dat ik er in hun plaats liever helemaal geen had.

Anna droomt er bijvoorbeeld van om met een rijke man te trouwen. Hij moet rechter zijn en midden dertig en als het even kan niet al te lelijk.

Anna is zeventien, net als ik, en ze zegt dat ze onmiddellijk met zo iemand zou trouwen als hij kwam. Dan zou ze eindelijk de solitaire flat kunnen verruilen voor het penthouse van de rechter. Behalve ik weet niemand dat Anna soms de tram naar de binnenstad neemt en dertien rondjes rond de arrondissementsrechtbank loopt in de hoop dat die rechter eindelijk naar buiten komt, haar ontdekt, haar een rode roos geeft, haar eerst trakteert op een ijsje en dan meeneemt naar zijn penthouse.

Ze zegt dat je voor je geluk moet vechten, anders loop je het mis.

‘Weet je eigenlijk wel wat solitair betekent, stomme trut?’ vraag ik. ‘Een solitair is een heel kostbare diamant, die als enige in een kroon zit. Dat moet jij toch mooi vinden. Als je hier weggaat, zul je nooit meer solitair wonen.’

‘Dat bedenk je ter plekke. Ze zouden dit blok beton nooit naar een diamant genoemd hebben’, zegt Anna. ‘En trouwens, als je te veel weet, word je vlug oud en rimpelig.’ Dat is een Russisch spreekwoord.

Omdat Anna’s rechter op zich laat wachten, gaat ze op dit moment naar bed met Valentin, die ook zo’n droom uit categorie C heeft. Hij wil een spiksplinternieuwe, sneeuwwitte Mercedes. Maar eerst moet hij zijn rijbewijs halen, daarom gaat hij voor schooltijd folderen. En omdat het geld dat hij daarmee verdient veel te langzaam en maar mondjesmaat binnenkomt, maakt hij twee keer per week bij een ouder echtpaar schoon. Dat echtpaar woont aan de andere kant van de stad en Valentin heeft het baantje gekregen via zijn moeder, die bij hun buren schoonmaakt. Niemand mag weten dat Valentin gaat schoonmaken, anders heeft hij bij de jongens geen leven meer en maakt Anna het uit.

Valentin trekt meestal een gezicht alsof iemand een cactus in zijn broek heeft gestopt. Volgens mij komt dat omdat hij weet dat zelfs als hij ooit genoeg poen heeft voor een rijbewijs, hij voor een witte Mercedes twee levens lang moet schoonmaken. In zijn derde leven kan hij dan misschien instappen.

Peter de Grote daarentegen droomt van een echte blondine met donkere ogen. Eerst was hij met Anna, die bruine ogen heeft, maar niet echt is – tenminste, geen echte blondine. Nu heeft hij iemand anders uit zijn klas, maar dat is voor hem niet zo praktisch, omdat ze in de binnenstad woont en niet in onze flat. Sindsdien moppert hij dat hij de helft van de tijd in de tram zit. Daar kijkt hij uit naar andere blondines.

Voor mij heeft hij nog nooit belangstelling gehad – mijn haar is te donker.

Ik heet Sasja Naimann. Ik ben geen jongen, hoewel hier iedereen die mijn naam hoort dat denkt. Ik hou allang niet meer bij hoe vaak ik dat de mensen heb uitgelegd. Sasja is een verkorte vorm van Alexander én van Alexandra. Ik ben Alexandra. Mijn roepnaam is Sasja, zo heeft mijn moeder me altijd genoemd en zo wil ik ook heten. Als ik met Alexandra word aangesproken, reageer ik niet. Toen ik nog nieuw was op school, kwam dat geregeld voor. Nu gebeurt het eigenlijk alleen nog als er een nieuwe leraar komt.

Soms denk ik dat ik nooit meer nieuwe mensen wil leren kennen, omdat ik er genoeg van heb iedereen steeds weer hetzelfde te moeten uitleggen: waarom ik Sasja heet en hoelang ik al in Duitsland woon en waarom ik zo goed Duits ken, ongeveer elf keer beter dan alle andere Rusland-Duitsers bij elkaar.

Ik ken goed Duits omdat mijn hoofd vol zit met een grijze substantie, die eruitziet als een walnoot en macroscopisch veel kronkels heeft, maar microscopisch een flinke hoeveelheid synapsen. Ik heb wel een paar miljoen synapsen meer dan Anna, zeker weten. Behalve in Duits ben ik ook goed in natuurkunde, scheikunde, Engels, Frans en Latijn. Als ik eens een acht krijg in plaats van een tien, komt de leraar naar me toe om zich te verontschuldigen.

Ik ben vooral goed in wiskunde. Toen we zeven jaar geleden naar Duitsland kwamen, was dat het enige vak dat ik in de eerste klas van het gymnasium meteen beheerste. In feite had ik ook de sommen van de vierde klas kunnen maken. In Rusland zat ik op de bèta-afdeling van een lyceum.

In Duitsland kende ik in het begin geen Duits, maar rekenen kon ik natuurlijk wel. Ik was als eerste klaar met de vergelijkingen en had ze altijd goed. Ik was de enige in de klas die met de woorden algebra en meetkunde iets kon beginnen. De andere leerlingen dachten dat het ziektes waren.

Mijn moeder moest erom lachen en zei dat ze me eng vond. Ze vond me altijd al eng, omdat ik logischer dacht dan zij. Ze was weliswaar niet dom, maar veel te gevoelig. Ze las minstens één dikke pil per week, speelde piano en gitaar, kende een miljoen liedjes en was ook goed in talen. Ze heeft bijvoorbeeld heel vlug Duits geleerd, terwijl ze daarvóór al een gesprek kon voeren in redelijk Engels.

Maar wis-, natuur- en scheikunde heeft ze nooit gekund. Net zomin als ze wist wanneer het tijd was om een man de deur uit te zetten. Dat zijn allemaal dingen die ik kennelijk van mijn vader heb. Van hem weet ik alleen dat hij verschillende doctorstitels en een rotkarakter had. ‘Dat heb jij ook’, zei mijn moeder. ‘En die titels komen vast ook nog wel.’

Ik ben de enige uit de wijk die op de Alfred Delpschool zit. Dat is een particulier katholiek gymnasium en tot op de dag van vandaag weet ik niet waarom ze mij toen hebben aangenomen – amper de taal machtig, niet gedoopt, in een roze wollen omatrui toen nog niemand roze truien droeg. Aan de hand van een moeder die alleen haar bloemrijke Engels met een vreselijk accent sprak, maar wel heel hard, en die haar vlammend rode haar los droeg. En in mijn hand een liter melk in een plastic Aldi-tas.

Behalve mijn moeder hadden nog honderden katholieke Duitse architecten, artsen en advocaten hun kinderen opgegeven. Allemaal mensen bij wie met koeienletters ‘Ik geef graag en gul’ op het voorhoofd geschreven stond.

Op de Alfred Delpschool hoef je namelijk geen schoolgeld te betalen, maar ‘giften zijn welkom’. En de secretaresse van de school, mevrouw Weimers, die mijn moeder, mij en de plastic tas over de rand van haar bril had bekeken, had van mijn moeders liquiditeit (zoals wij elitegymnasiasten dat noemen) vast snel een realistisch beeld.

Toen ik eenmaal op die school zat, heeft mijn moeder in het eerste jaar inderdaad twintig en in het tweede jaar tweeëntwintig euro overgemaakt, meer ging echt niet. Eigenlijk gingen ook die bedragen al niet, maar mijn moeder was uit principe gul. ‘Ik heb nergens zo’n hekel aan als aan klaplopers’, was een van haar favoriete uitspraken. ‘Dat heb je alleen als het om jezelf gaat’, antwoordde ik steevast. ‘Probeer ook eens een hekel te hebben aan iemand anders. Aan Vadim bijvoorbeeld.’

Intussen denk ik dat ze me op die school hebben aangenomen om een beetje aan integratie te doen. Veel artsen, advocaten en architecten kregen namelijk te horen dat er voor hun kind geen plaats was. Uiteindelijk waren er vier propvolle eerste klassen en in mijn klas, 1c, was ik de enige ‘met een migratieachtergrond’. In 1a zat een jongen met een Amerikaanse vader en in 1b een met een Franse moeder. Op de hele school heb ik niet één zwarte gezien en ook niemand met een enigszins Arabisch uiterlijk. Mijn klas had het met mij dus het slechtst getroffen.

Mijn medeleerlingen staarden me de eerste dag aan alsof ik net uit een ufo was geklommen. Ze stelden me vragen die ik eerst niet verstond. Na een poosje verstond ik ze wel, maar inmiddels dachten ze allemaal dat ik niet aanspreekbaar was. Het heeft lang geduurd voor ze van gedachten veranderden.

Omdat de meesten nog nooit een echte buitenlander van dichtbij hadden gezien, waren ze allemaal aardig tegen me. Een van de eerste zinnen die ik verstond, was een compliment over mijn trui. Waarschijnlijk uit medelijden. Toen ik niet lang daarna kon praten, rekenen en dictees maken en als enige alle komma’s goed zette, deden de anderen alsof ze blij voor me waren. En misschien waren ze dat ook wel.

Mijn moeder zei dat ik mijn schoolvrienden maar eens bij ons thuis moest uitnodigen. Dat zei ze omdat ze geen idee had. Zij nodigde voortdurend vrienden uit. Maar ik was twee keer bij meisjes uit mijn klas geweest, bij Melanie en bij Carla, en ik kon me de omgekeerde situatie met de beste wil van de wereld niet voorstellen.

Geen idee wat me toen meer verbijsterde: de orde in Melanies kamer, of de naar politoer ruikende meubels, waarvan ik vroeger dacht dat ze alleen in een catalogus of in Anna’s fantasieën voorkwamen, of het feit dat er aan een ovale tafel in de woonkamer en niet in de keuken werd geluncht, of het beddengoed met paarden. Ik had nog nooit bont beddengoed gezien. Ons beddengoed was wit of had een lichtblauw patroontje, in elk geval was het oeroud en verkleurd. Ik vroeg me af hoe je op en onder die paarden in slaap moest komen zonder dat je sterretjes voor je ogen zag.

De moeder van Melanie kwam trouwens uit Hongarije. Ik was heel verbaasd, want ten eerste had Melanie dat nooit verteld en ten tweede zag het meisje er zo super-Duits uit als geen enkel ander meisje in mijn klas. Precies zoals je je als buitenlander een jonge Duitse voorstelt, vooral als je nog nooit in het binnenland bent geweest.

Ze had netjes geknipt en gekamd blond haar tot aan haar kin, blauwe ogen, blozende wangen en een gestreken spijkerjack, ze rook naar zeep en zei met een piepstemmetje zinnen die hoofdzakelijk uit woorden van twee lettergrepen bestonden en als erwten uit haar mond wipten. Als ik haar niet in levenden lijve had meegemaakt, zou ik nu nog niet geloven dat zo iemand echt bestond.

Haar mama daarentegen praatte met een accent, dat ik bij mijn eerste bezoek nog niet had opgemerkt. Mijn eigen accent kwam in die tijd nog aanrollen als een rammelende roestige fiets. Tijdens de lunch keek ze me van opzij meewarig aan en stelde vragen over mijn geboortestad, het weer, mijn oude school en mijn moeder.

Ik vertelde dat mijn moeder kunstgeschiedenis had gestudeerd en thuis had opgetreden in een toneelgezelschap dat steeds weer werd verboden, en dat ze hier ook een toneelgroepje wilde zoeken waar ze kon meespelen. Melanies moeder slikte en ging over op de vraag of het leven in onze flat niet te gevaarlijk was. Ik zei dat het er veel schoner en gezelliger was dan in het huis waar ik daarginds had gewoond. Als het over Rusland ging, zei ik altijd ‘daarginds’.

Melanie kauwde op haar kwarkbeignets en verbeterde haar moeder als ze weer eens een verkeerd lidwoord gebruikte. Bovendien vertelde Melanie haar moeder dat we in de klas een enquête hadden gehouden over verlanglijstjes en dat er zeven keer een nieuwe stereo-installatie was ingevuld.

‘Nou en?’ vroeg haar moeder terwijl ze haar ogen samenkneep.

‘Weet je niet wat dat betekent?’ vroeg Melanie terwijl ze haar blauwe ogen opensperde. ‘Een níéuwe stereo-installatie. Dat wil zeggen dat ze er allemaal al een hebben. En ik nog niet.’

‘Je hebt er toch een in je kamer’, bracht ik ertegen in, want ik praatte weliswaar nog niet goed, maar wel veel.

‘Dat is een afdankertje van mijn grote neef’, zei Melanie. ‘Die kan niets van wat een stereo-installatie tegenwoordig moet kunnen.’

Na het eten gingen we weer naar haar opgeruimde kamer. Daar zette Melanie de stereo-installatie aan. Ik ontdekte ernaast een stapel oude Bravo’s en begon te lezen. Melanie zat intussen op haar bureaustoel te draaien en belde met een vriendin. Als je bedacht dat we elkaar niets te zeggen hadden, vond ik de tijd toch goed besteed. ’s Avonds bracht Melanies moeder me met de auto naar huis, ze keek opgewonden om zich heen en stond erop tot aan de deur van onze woning mee te lopen en me bij mijn moeder af te leveren.

Maar mijn moeder was niet thuis. Ik had een sleutel.

‘Kom nog eens langs’, zei Melanies moeder terwijl ze over mijn wang aaide.

‘Goed’, zei ik, maar ik dacht bij mezelf: alleen als er nieuwe Bravo’s zijn.

Daarna bekeek ik onze woning met andere ogen.

Ik stelde me voor hoe de keurige Melanie in haar spijkerjack hier met mij in de lift stapte. Hoe ze net zo opgewonden om zich heen keek als haar moeder. Hoe de geur van haar zeep met de urinedampen in het trappenhuis een hopeloos gevecht aanging … en verloor. Hoe ze door de deur naar binnen stapte, onze bij het grofvuil gevonden bank zag, met daarvoor het tafeltje waarvan de derde poot al afbrak als je er maar met een scheef oog naar keek. De boeken op de grond. De kleine tv met daarvoor de stapel videobanden. In die tijd had niemand meer videobanden! De kast zonder deur. De sokken van mijn stiefvader op de verwarming. De maillot van mijn broertje over de stoel. We hadden vijf stoelen en er waren er geen twee hetzelfde, want ze kwamen allemaal van het grofvuil.

We aten altijd in de keuken, behalve als we gasten hadden en in de woonkamer grote schoonmaak moesten houden om de van de buren geleende stoelen neer te kunnen zetten. Onze keukentafel was normaal gesproken bezaaid met jampotten, brieven, ansichtkaarten, halflege flessen en oude kranten. We hadden twintig borden en ook daarvan waren er geen twee gelijk, omdat mijn moeder ze allemaal los op een rommelmarkt had gekocht.

We hadden toen nog geen afwasmachine en vaak stonden alle twintig borden in de gootsteen opgestapeld, tot mijn moeder thuiskwam en opruimde. Soms deed ik dat, maar niet vaak. Vooral niet als Vadim het vroeg, dezelfde Vadim trouwens die altijd zijn pan met de aangekoekte resten roerei liet staan. Alleen als hij de naam van mijn moeder dreigend in zijn vuile bek nam, ruimde ik heel vlug op.

Ik haat mannen.

Anna zegt dat er ook goede mannen zijn. Aardige, vriendelijke, die koken en schoonmaken en geld verdienen en kinderen willen en cadeautjes geven en vakanties boeken en schone kleren dragen en niet zuipen en er misschien zelfs goed uitzien. Waar zijn die dan, vraag ik, op de maan soms? Anna beweert dat er zulke mannen zijn, zo niet in onze stad, dan misschien in Frankfurt. Maar zelf kent ze er ook geen, hoogstens van tv.

Daarom herhaal ik graag wat mijn moeder altijd zei: ik sta zelf mijn mannetje.

Dat zei ze wel, maar ze handelde er nooit naar.

Sinds ik weet dat ik Vadim ga vermoorden, gaat het een stuk beter met me. Ik heb het ook mijn broertje Anton beloofd, die negen is. Ik geloof dat het sindsdien met hem ook beter gaat. Toen ik het hem vertelde, keek hij me met grote ogen aan en vroeg ademloos: ‘En hoe ga je dat doen?’

Ik deed alsof ik alles onder controle had. ‘Er zijn duizend mogelijkheden’, zei ik. ‘Ik kan hem vergiftigen, wurgen, doodsteken, van de trap duwen, van het balkon gooien, met een auto overrijden.’

‘Maar je hebt toch helemaal geen auto’, zei mijn broertje Anton, en daar had hij natuurlijk gelijk in.

‘Op dit moment kan ik ook niet bij Vadim in de buurt komen’, zei ik toen maar. ‘Je weet dat hij in de gevangenis zit. Daar blijft hij nog jaren.’

‘Duurt het dan nog zo lang?’ vroeg Anton.

‘Ja’, zei ik. ‘Maar dat is ook goed. Dan kan ik me beter voorbereiden. Weet je, het is helemaal niet zo eenvoudig om iemand te vermoorden als je het nog nooit hebt gedaan.’

‘De tweede keer gaat het vast beter’, zei Anton als een echte vakman.

‘Ik wil eerst deze keer tot een goed einde brengen’, zei ik. ‘Het moet geen hobby worden.’

Het luchtte me op dat Anton het een goed idee vond. Tenslotte is Vadim zijn vader. Maar het ventje heeft net zo’n hekel aan hem als ik. Misschien nog wel meer. Hij was daarvoor al op van de zenuwen, want in tegenstelling tot mij was hij altijd al bang voor Vadim.

Anton is nog steeds helemaal van de kaart en het wordt ook niet beter. Ik vraag me af of al die therapieën iets uithalen. Anton stottert, kan zich op school niet concentreren, plast ’s nachts in bed en begint te beven als iemand een keer zijn stem verheft. Toch beweert hij dat hij zich niets kan herinneren. Ik zeg dan altijd: wees maar blij. Ik ben ook blij dat ik me niets kan herinneren, hoewel ik erbij was.

Over mijn ene droom kan ik met Anton praten. Over de andere niet. Want altijd als iemand in zijn aanwezigheid het woord ‘mama’ zegt, verstijft Anton en zit hij er zo verstard en onwezenlijk bij alsof hij net gekust is door de sneeuwkoningin. Mijn moeder heeft ons het sprookje van de sneeuwkoningin vaak voorgelezen, ze hield van Andersen, ze hield overal van. Als iemand vervelend deed, zei mijn moeder dat hij waarschijnlijk net een stukje van de spiegel in zijn oog of zijn hart had, van de spiegel die, zoals we weten, kapotgeslagen is door de boze trol. Zo was ze nu eenmaal.

Om Anton te beschermen geef ik iedereen die in zijn bijzijn met opzet het woord ‘mama’ zegt een dreun. Volwassenen natuurlijk niet, daar schreeuw ik alleen tegen. Dat helpt altijd heel goed. Meer kan ik niet voor mijn broertje doen. Behalve dan dat ik hem ’s nachts niet wegstuur als hij huilend bij me in bed komt, tegen me aan kruipt en op het moment dat de wekker gaat, van schrik tegen mijn benen plast.

Ik maak me een beetje zorgen hoe het zal zijn als ik mijn eerste droom heb verwezenlijkt en Vadim niet meer leeft.

Net als ieder ander mens wilde ik vroeger natuurlijk beroemd zijn. Ik had er ook niets op tegen gehad om een prominente moeder te hebben die vanuit de tijdschriften naar je glimlacht en over wie iedereen praat. Maar toen we echt allemaal beroemd werden, had ik ze het liefst gewurgd: de fotografen en cameramensen, de mannen en vrouwen met microfoons en blocnotes die voor de ingang van onze flat stonden te filmen en bij de buren aanbelden om te vragen hoeveel lawaai ze die avond hadden gehoord, wie er had geschreeuwd, wie er had gehuild, wie er was weggerend en of Vadim inderdaad had gezegd: ‘Hier ligt bloed, pas op dat je er niet in trapt.’ En ook: ‘Het is voorbij, hoepel op.’

Alleen als ik of Anton naar buiten kwam – Alissa werd toen nog gedragen – deden ze hun mond dicht en gingen ze opzij om ons door te laten, waarbij ze ons met hun ogen volgden.

Ik had gehoopt dat ze mij of Anton zouden aanspreken, want dan had ik me gerechtvaardigd gevoeld om de camera’s uit hun handen en misschien ook de tanden uit hun smoel te slaan. Maar ze waren zo wijs om terug te deinzen, waarschijnlijk zond ik straling uit zoals de omgeving van Tsjernobyl. Later dacht ik dat het misschien ook maar beter was dat ze geen vragen stelden en ik niet reageerde, want mijn moeder was altijd tegen geweld. Tenslotte wist ze maar al te goed hoe dat voelde.

De volgende dag stond ze in alle kranten. Haar voornaam, de eerste letter van haar achternaam, haar geboortejaar en een foto. Het was de foto die ze van haar toneelgroep hadden gekregen. Ze stond er mooi op met haar rode haar, haar zwarte trui en haar gezicht niet zo zwaar opgemaakt als anders. In die dagen werd ze een ster.

Kijk, ben je nu tevreden, vroeg ik haar. Heb ik je niet gewaarschuwd? Hoe kon je? Waarom ben je met die klootzak getrouwd? Waarom mocht hij mee naar Duitsland? Waarom heb je hem op die vervloekte avond binnengelaten?

Waarom, verdomme?

Je bent altijd al een dom, dom, dom mens geweest, zei ik tegen haar. Hoe kon je het me aandoen om zo stom te zijn?

Later heb ik me bij haar verontschuldigd. Natuurlijk was zij niet degene die me dat heeft aangedaan. Ze was gewoon zoals ze altijd was en daar kon ze niets aan doen. Ze was nu eenmaal kunsthistorica en bovendien kunstenares. Ze was van het soort dat tegenwoordig niet meer wordt gemaakt – van alles een beetje meer en een beetje beter en een beetje fijnzinniger. En dat ga ik in mijn boek schrijven, zodat iedereen het te weten komt. Ik wil niet dat ze alleen maar beroemd wordt omdat ze zo ellendig aan haar einde is gekomen.

Ik heb al die krantenberichten van het begin af aan gelezen. Ik ben steeds naar beneden naar de kiosk gegaan en heb alles gekocht wat ze hadden. De eerste dagen waren we niet thuis, want de kinderbescherming had ons ondergebracht in een woning van de gemeente. Maar na twee dagen heb ik gezegd dat we dat niet uithielden. In die woning was geen stof en geen boek en geen leven te bekennen. Bovendien stond er een ficus van plastic. Ik heb gezegd dat de kleintjes naar huis wilden en dat dat vooral voor Alissa belangrijk was. Ze was immers nog geen twee.

We mochten naar huis, waar het nog nooit zo opgeruimd was geweest. We werden vierentwintig uur per dag verzorgd door verschillende vrouwen met kort haar, die er allemaal hetzelfde uitzagen en een dubbele naam hadden, en door een man met lang haar die ook een dubbele naam had.

Ik kan me die dagen nauwelijks herinneren. Ik weet alleen nog dat ik bijna aan één stuk door heb gepraat en hun heb uitgelegd hoe ons leven er vroeger uitzag en dat het zo moest blijven. Dat ze in geen geval ander eten mochten kopen dan we gewend waren. Maar op een keer stond er bioboter op tafel en toen ben ik door het lint gegaan.

Ik herinner me nog de blik die een van de vrouwen me toewierp toen ik krijsend op de grond viel, boven op de platgetrapte boter. In die blik lag opluchting. Dagenlang hadden ze zitten neuzelen dat ik nu niet hoefde te functioneren. Dat ik mijn gevoelens de vrije loop kon laten. Dat dat zelfs moest.

Maar ik heb niet naar ze geluisterd.

En toen was Maria er opeens, een uit Novosibirsk geïmporteerde achternicht met drie propvolle koffers. Een kans voor de getraumatiseerde kinderen om weer een gezin te worden.

Het was trouwens een achternicht van Vadim.

Ik had het goed gevonden dat ze kwam, want na de ervaring met de gemeentewoning reageerde ik allergisch op het woord ‘tehuis’, en er stonden ook geen pleegouders in de rij om drie ontregelde, uit Rusland afkomstige blagen tegelijk in huis te nemen. En ze wilden zeker niet de woning betrekken waar de halve wezen als bange konijnen wegkropen in de eindelijk eens goed gestofzuigde hoeken. De woning waarvan de deur werd gefotografeerd alsof het Heidi Klum was.

Maria dus.

Maria is midden dertig en ziet eruit als vijftig. Ze heeft in Novosibirsk in de kantine van een fabriek gewerkt. Maria, dat zijn eelthanden als kolenscheppen, maar met roodgelakte nagels, kort, geblondeerd, gepermanent haar, dikke benen met spataderen, die je onder een wollen maillot niet ziet, een stuk of tien bloemetjesjurken, een achterwerk zo breed dat er een helikopter op kan landen, zoetig parfum waarvan je moet niezen, een grote, roodgeverfde mond, bolle wangen en kleine ogen.

Lieve ogen. Maria is trouwens helemaal lief.

Alissa lag meteen aan haar voeten, als door de bliksem getroffen. Maria dit, Maria dat, Masja, mijn ma-ma-ma-mama! Niet dat ik daarom kwaad op haar was. Ze was gewoon nog ontzettend klein.

Ze nam onmiddellijk bezit van Maria’s immense schoot. Ik geloof dat ze er dagenlang niet van af wilde, en Maria was heel zenuwachtig omdat ze met Alissa op schoot niet goed kon koken. Alsof iemand van ons wilde eten. Anton en ik hebben dagenlang niets gegeten. Op een gegeven moment is hij in elkaar geklapt en heb ik hem ook nog uitgekafferd.

Ik legde hem uit dat hij naar het ziekenhuis moest als hij niet at. En dat Maria dan terug naar Novosibirsk werd geschopt omdat ze niet voor haar werk deugde. En dat wij dan in een tehuis of aparte pleeggezinnen kwamen.

Daarna at hij. Ik zat erbij en keek hoe hij, met zijn grote ronde ogen op de witte muur gericht, ijverig zat te kauwen. Maria laadde zijn bord steeds voller. Twee keer heeft Anton na het eten overgegeven, toen heb ik tegen Maria gezegd: Liever kleine porties, maar dan vaker. En niet zo vet. En drinken.

Maria kookte goed. Ze kookt nog steeds goed. Veel beter dan mijn moeder. Maria kan borsjtsj en andere ingewikkelde soepen maken. In huis ruikt het altijd naar eten. Ze maakt echte bouillon, van kip of rundvlees, met groente en bosjes groene kruiden. Ze bakt perfecte gehaktballen en flinterdunne pannenkoeken. In de Russische supermarkt om de hoek heeft ze gesuikerde gecondenseerde melk ontdekt, zoete prut die in de Sovjettijd meer in trek was dan kaviaar, en daar doopt ze dan de opgevouwen pannenkoeken in. Ze legt augurken in en maakt jam van zwarte bessen.

Het gaat goed met ons, zeg ik tegen mijn moeder. We worden echt vetgemest. Ik wou dat je er ook eens van kon proeven. Je had altijd belangstelling voor alles wat lekker, mooi of ongewoon was.

Volgens de kranten was Maria ‘het enige levende familielid dat bereid was om voor de drie achtergebleven kinderen te zorgen’.

Wij zijn niet ‘achtergebleven’, mompelde ik. En Maria is niet gekomen om haar kostbare leven aan onze voeten te leggen. Als je in een kantine in Novosibirsk werkt en er wordt gevraagd of je naar Duitsland wilt komen om voor een paar kinderen soep te koken, dan is dat weliswaar iets minder dan een half koninkrijk, maar veel meer dan een hoofdprijs in de lotto.

Temeer omdat Maria alleen in haar jeugd één keer getrouwd en vlug weer gescheiden is. Misschien ook twee keer. Ze heeft geen kinderen en geen huisdieren en dus dacht ze dat niets haar aan haar eenkamerwoning en haar kantine bond. Dat is intussen een vergissing gebleken, wat ik haar ook meteen had kunnen vertellen. Want in Novosibirsk kon ze met iedereen praten en deed ze dat ook, maar hier is ze meestal tot zwijgen veroordeeld.

Na bijna twee jaar in Duitsland kent Maria ongeveer twintig woorden, zoals bus, aardappel, boter, vuilnis, koken, wassen, flikker op (tegen de jongens met zwarte krullen die haar op straat soms nafluiten en beangstigende gebaren maken). Met die woordjes vormt ze af en toe zinnen. Meestal gaat dat mis.

Als ze haar boodschappen niet in de Russische supermarkt doet, moet ze alles aanwijzen en de getallen opschrijven. Daarvoor heeft ze altijd een blocnote bij zich. Elke keer als ze bij Aldi boodschappen heeft gedaan, komt ze badend in het zweet thuis. Als ze op straat wordt aangesproken, begint ze te jammeren en krijgt ze rode vlekken in haar gezicht. Twee weken heb ik de zin ‘Ik spreek alleen Russisch’ met haar geoefend. Die heeft ze op een papiertje in haar portemonnee, getranscribeerd in cyrillische letters.

We krijgen geregeld bezoek van de dubbele namen van de kinderbescherming. Maria raakt telkens in paniek en ik moet haar daarvoor en daarna heel lang troosten dat ze haar werk goed doet en niet terug hoeft naar de pannen in haar kantine.

Want hoe vreselijk ongelukkig ze zich hier ook voelt, ze wil in geen geval terug naar Novosibirsk, zeker niet onder dwang. Weliswaar droomt ze ervan ooit terug te keren, later, met een taille, netjes opgemaakt, met een koffer vol chique kleren en in het ideale geval aan de arm van een Duitser met een verzorgde snor. Hij moet aardig en rijk zijn en vooral Russisch spreken, want dat Duits, zegt Maria, is erger dan Chinees (alsof ze dat wel spreekt).

Als ik huiswerk maak, levert ze soms achter mijn rug zuchtend commentaar: ‘Leren is belangrijk, leren is goed. Ik heb vroeger nooit geleerd en altijd gewerkt. Als kind al. En moet je me nu zien. Is dat gezwoeg de moeite waard geweest?’

‘Ga iets lezen, liefje’, zeg ik. ‘Het hoeft niet meteen Oorlog en Vrede te zijn. Probeer eens een detective.’

‘Ik ben ’s avonds altijd zo moe, mijn zonnetje’, zegt ze. ‘Als ik iets heb gelezen, ben ik het meteen weer vergeten en moet ik van voren af aan beginnen. Dat is heel vermoeiend.’

Daarom leest ze elke dag een blaadje van de scheurkalender Voor de orthodoxe huisvrouw, waar de ene keer een recept op staat, de andere keer een tip om vlugger af te vallen en zo nu en dan een grap, en daar heeft ze genoeg aan. Dan rol ik met mijn ogen, maar zo dat ze het niet ziet. Want ze kan het echt niet helpen dat ze te weinig synapsen heeft meegekregen en tweederde daarvan al in de kantine van haar fabriek is kwijtgeraakt.

Ik maak me alleen een beetje zorgen om Alissa. Weliswaar is Maria mijn amper vierjarige zusje intellectueel nog enigszins de baas, maar dat zal binnen afzienbare tijd veranderen. Ik heb in Maria’s dagschema verplichte voorleesuren ingevoerd. ‘Ik wist niet’, zei Maria na het eerste prentenboek verbaasd, ‘dat er zulke interessante boeken waren.’

Ze is dol op Alissa. Zo dol dat ze ertegen was om het meisje op haar derde op de kleuterschool te doen, waar kinderziektes heersen en waar ze diepvrieseten krijgen. Ik moest met de kinderbescherming dreigen om haar verzet te breken. Voortdurend zit Maria mijn zusje te knuffelen en te aaien en alleen met veel ingehouden tranen onderdrukt ze het door mij streng verboden, zielige: ‘Mijn arme weeskindje.’ Als Alissa eens niet bij Maria op schoot zit, staat ze op een krukje in de keuken naar de spetterende gehaktballen te kijken. Intussen kent ze allerlei recepten uit haar hoofd. Laatst heeft ze me uitgelegd hoe verse koriander eruitziet en vooral hoe het ruikt: ‘Zo dat je meteen moet kotsen.’

Maria’s angst om terug te moeten naar Novosibirsk heeft ook te maken met Alissa. Een scheiding zou niet alleen het hart van mijn zusje, maar ook dat van Maria breken. ‘Als de kleine Alissa groot is, voel ik me weer vrij’, zegt Maria. ‘Ik wil haar opvoeden tot een gelukkig en gezond mens (mijnarmeweeskindje).’

Op andere dagen zegt Maria dat ze zich pas vrij zal voelen als Alissa een nette man heeft gevonden om mee te trouwen.

‘Je bent geen lijfeigene’, zeg ik. ‘En misschien vindt Alissa pas tegen haar veertigste een nette man. Als ze geluk heeft.’

Maria zucht. ‘Als de kleine Alissa een diploma heeft,’ zegt ze ten slotte, ‘dan ben ik ook al heel gelukkig.’

‘Diploma’ is voor haar een magisch woord – net als dividendbelasting of paracetamol.

Voor Alissa zou ze sterven. Dat betekent niet dat ze iets tegen Anton heeft. Ze probeert ook dat weeskindje geregeld te liefkozen, maar Anton wil niet aangeraakt worden. Hij doet dan gewoon een stap achteruit, net zo lang tot hij met zijn rug tegen de muur staat. Dan begrijpt ook Maria dat ze met haar handen van hem af moet blijven. Toch heb ik een paar maanden geleden gezien hoe hij Maria in de keuken over school vertelde. Maria zat met haar kin in haar hand aan tafel en wiebelde vol verbazing met haar hoofd.

Voor mij is Maria bang en dat heeft zo zijn voordelen.

Maria ziet veel redenen om mij te bewonderen. Ik ken niet alleen Latijn en Frans, wat voor haar net zo dicht bij de werkelijkheid staat als het abc van de marsmannetjes, maar ook, heel reëel, de taal van dit rotland. Ik leg haar uit hoe de wereld hier in elkaar zit en ga mee boodschappen doen als ze een tolk nodig heeft. Ik weet hoe je bijstand en kinderbijslag aanvraagt. Meestal ben ik erbij als de kinderbescherming op bezoek komt. Dan prijs ik Maria altijd de hemel in. Als ik een vraag aan haar moet vertalen, bedenk ik ook meteen het antwoord erbij.

Maria is panisch voor alles wat met autoriteiten te maken heeft. Tegenover iedereen die staatsgezag uitstraalt, voelt ze zich zo klein als een mier. Zelfs de kaartjesautomaat spreekt ze met u aan en als er in de bus echt gecontroleerd wordt, trekt ze het kaartje met een nederige glimlach zo haastig uit haar handtas dat haar lippenstift en haar tampons als projectielen in het rond vliegen.

‘Kalm nou maar, Maria’, sis ik als ik er toevallig bij ben, en ik kruip over de grond om de spullen weer op te rapen, terwijl de verlamde Maria de controleur stralend nakijkt.

‘Ik had nooit gedacht dat dat een controleur was’, fluistert ze eerbiedig. ‘Met lang haar en een ringetje in zijn oor als een Beatle. Dat ze hier zo mogen rondlopen! Wat heeft hij aan zijn oor hangen?’

‘Een mp3-speler’, leg ik uit.

‘Wat?’

‘Muziek.’

‘Volgens mij word jij net als je moeder’, zegt Maria op een keer.

‘Wat?!’

Ze slaat haar handen voor haar mond. Ze begint te trillen, haar opgeblazen lichaam beeft onder haar gebloemde blouse, de schrik staat in haar ogen, over haar wangen rollen twee tranen, of is het zweet?

‘Wat zei je daar?!’

‘Niets, niets’, fluistert ze. ‘Niets, niets.’

Ik hef mijn hand op. Ik weet niet wat ik van plan ben. Mijn vingers ballen zich tot een vuist, maar Maria slaan lijkt me net zo onzinnig als een pudding met de zweep geven, en ik laat mijn vuist op de ruit neerkomen.

Niemand draait zich naar me om. Zelfs de buschauffeur niet, die anders iedereen uitkaffert die zijn voeten op de zitting legt.

De ruit blijft heel, maar ik heb me pijn gedaan en moet huilen.

Daarna druk ik mijn neus tegen Maria’s boezem en krijg ik geen lucht meer. Ze houdt me met beide armen vast en streelt tegelijk mijn hoofd en mijn rug. Haar handen voelen warm en heel groot aan.

Ik doe mijn ogen dicht.

‘Alles is goed’, fluistert Maria terwijl mijn longen vollopen met haar parfum. ‘Alles komt goed, alles is goed, niet huilen, mijn schatje, mijn sterke meisje.’

‘Hou je mond’, schreeuw ik, maar het is meer gekreun en Maria verstomt.

We stappen in het centrum uit en ruilen het horloge dat Maria twee dagen geleden voor 4,95 euro heeft gekocht en dat het sinds gisteren niet meer doet.

Daarna koop ik voor Maria een kaartje voor de terugreis en wacht tot ze in de bus geklommen is.

Ik ga niet mee. Ik stap in de tram – zonder kaartje, want ik ben niet bang voor controleurs – en ga op bezoek bij Ingrid en Hans.

Het doet me pijn om hun huis binnen te gaan. De reden zou ik hun niet kunnen respectievelijk niet willen uitleggen. Het is een mooi huis van twee verdiepingen met een verwilderde tuin, en alleen dat maakt het al aantrekkelijk.

De echte reden is dat mijn moeder zo van dat huis en die tuin hield. Ze is er meer dan eens op bezoek geweest en toen Ingrid en Hans vier weken gingen kuren, heeft ze samen met Harry op het huis gepast. Dat betekende dat we allemaal voor vier weken verhuisden: mijn moeder, ik, Anton en Alissa. En Harry, die in die dagen straalde als nooit tevoren. We waren als het ware allemaal bij hem te gast, en dat maakte hem trots.

Natuurlijk was het niet meer zijn thuis, zo rond zijn dertigste moet hij het klaargespeeld hebben om zijn ouderlijk huis te verlaten. Dus ongeveer anderhalf jaar voordat hij mijn moeder leerde kennen. Vanaf dat moment had hij een eenkamerwoning in de studentenwijk, op de vierde verdieping, pal onder het dak. Ik ben daar twee keer geweest, het was een leuke kleine woning.

Het was alleen vermoeiend dat Harry zich de hele tijd voor van alles en nog wat schaamde: dat het zo’n bende was in zijn keuken, dat het koffieblik net leeg was en dat er een onderbroek van hem op de vloer lag. Dat laatste vond hij heel erg. Ik heb wel duizend keer tegen hem gezegd dat het mij niets kon schelen, dat ik erger gewend was, maar toch vond hij het vreselijk pijnlijk. Daar kwam nog bij dat mijn moeder aan één stuk door zat te lachen.

Ze zat op de stoel en lachte om alles: dat Harry zijn onderbroek van de vloer griste en in een lade stopte, waar prompt papieren uit vielen, dat ik over zijn sportschoenen struikelde, dat hij in de keuken koekjes zocht en flessen omvergooide. Ik vond dat ze niet zo hard moest lachen, want die arme Harry liep rood aan en werd alleen maar hulpelozer. Dat zei ik ook tegen haar, in het Russisch, maar ze maakte een afwerend gebaar en zei dat ik geen idee had. Ze volgde de heen en weer rennende Harry met haar ogen, die vol tederheid en ontroering waren.

Tijdens dat bezoek zei Harry geen woord tegen haar, hij was alleen maar bezig met mij tevreden te stellen, hoewel ik niet moeilijk deed. Hij keek geconcentreerd naar mijn gezicht, op zoek naar emoties die misschien negatieve gevolgen voor hem konden hebben, en steeds weer draaide hij zich om naar mijn moeder en wierp haar een blik of een schuchtere glimlach toe.

Ik zat op zijn bank en dronk rozenbottelthee, waar ik een hekel aan heb, met geweekte boterkoekjes en een zo tevreden mogelijk gezicht om te zorgen dat Harry eindelijk kalmeerde. Na een tijdje was hij zover dat hij ophield met rondrennen. Hij kwam bij me zitten en vertelde over zijn studie en over het baantje dat hij op dat moment had en waar uiteraard van alles misging.

Hij was precies zoals mijn moeder hem had beschreven. In het begin een beetje vermoeiend, omdat hij zo onzeker was. Toen hij meer zelfvertrouwen had gekregen, was hij gewoon alleen maar lief en zorgzaam.

‘En?’ vroeg mijn moeder toen we de wenteltrap naar de buitendeur af liepen.

‘Niks mis mee’, zei ik. ‘Hij kan gerust bij ons komen.’

‘Hij heeft een hart van goud’, zei mijn moeder. Ze had zich absoluut geen zorgen gemaakt hoe ik Harry zou vinden. In tegenstelling tot hem was zij meestal zeker van haar zaak.

‘Ik zou niet met zo iemand naar bed kunnen gaan’, zei ik nogal bot, want de ontmoeting had me op een merkwaardige manier vertederd. Dat een minnaar goed omging met de kinderen van zijn nieuwe vriendin, had ik nog niet meegemaakt. ‘Hij is een beetje druk’, zei ik.

‘Ik denk dat hij het met jou ook niet zou kunnen’, zei mijn moeder nogal pinnig.

‘Vind je hem soms knap?’ vroeg ik.

Mijn moeder zuchtte.

‘Je moet zeggen dat hij iets aan zijn haar moet doen’, bromde ik.

‘Zeg het hem zelf maar. Zeg maar precies wat’, mompelde mijn moeder.

‘Dan is hij beledigd. En hij zal toch niet naar me luisteren.’

‘Daar vergis je je in.’

En zo was het ook.