Sigrid Combüchen

Wat er van het leven overblijft

een damesroman

Uit het Zweeds vertaald door Janny Middelbeek-Oortgiesen

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Deze uitgave is mede mogelijk gemaakt dankzij een bijdrage van de Zweedse Cultuurraad te Stockholm

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Spill – en damroman, verschenen bij Norstedts

Oorspronkelijke tekst © Sigrid Combüchen, 2010

Published by agreement with Norstedts Agency

Nederlandse vertaling © Janny Middelbeek-Oortgiesen en De Geus bv, Breda 2012

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Gary Isaacs/Trevillion Images

isbn 978 90 445 2280 8

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

De eerste brief

Beste Sigrid Combüchen,

==========Wij kennen elkaar niet. Ik schrijf naar aanleiding van een foto. Een maand geleden kwam er een familielid uit Zweden op bezoek. Zij had Uw roman voor me meegenomen. Ik houd van lezen.

Het boek is dikwijls leuk, ook al komt het hier en daar misschien bewust ontoegankelijk over. Ik lees voornamelijk biografieën. Wanneer je oud wordt, verlies je het plezier in verzonnen intriges. Vergeleken met werkelijke gebeurtenissen komen die zo gezocht over. Maar het omslag vond ik mooi. Het is een afbeelding van Lund, waar ik geboren en getogen ben, en gebaseerd op een schilderij van Gösta Adrian-Nilsson. Ik heb G.A.N. een paar keer ontmoet, maar wist niet dat hij het was. Een vriendin van mij was in het bezit van een schetsboek dat hij voor haar had gemaakt. Zo oud ben ik al.

Mijn familielid had Uw boek meegenomen omdat ze dacht dat het misschien een roman over mijn geboortestad was. Ze wist ook niet wie U was, maar zo had het in de krant gestaan. Maar dat zal toch wel niet kloppen? Van het hart van de stad beschrijft U alleen de auto’s en de motorfietsen, vind ik.

Er is een reden dat ik U schrijf. Op bladzijde 137 beschrijft U een foto van het romanpersonage dat U ‘de vrouw van de professor’ noemt. Het is een vrouw van een jaar of vijftig, omringd door haar kinderen, drie volwassen kinderen en een nakomertje. Ze staan in een groepje voor het huis. Op het eind schrijft U dit: ‘De tienjarige Benjamin staat voor haar, de volwassen dochter schuin achter haar, een trede hoger op het terrasbordes. Ze is lichtblond en haar haren vallen over haar linkerschouder naar voren. Het is voorzomer in de tuin bij hen thuis. Een dalmatiër die Quatrejamb heet.’

Ik heb die alinea verscheidene keren herlezen en was er uiteindelijk van overtuigd dat U een foto van ons gezin had gezien, van mijn moeder met ons kinderen. Mijn man zegt dat de fotografische opstellingen uit die tijd zo stereotiep waren dat het ‘elke familie kan zijn’. Maar ik ben natuurlijk beter bekend met het origineel, als ik althans de dochter ben die daar staat. En de naam van de hond klopt, al was dat in die tijd een veelvoorkomende hondennaam.

Verder heb ik nog een paar vragen. Als U de moeite zou willen nemen daarop te antwoorden, zou duidelijk worden of het inderdaad de bewuste foto is.

Staat er rechts van het bordes ook zo’n diagonaal gesnoeide spalierperenboom? U noemt het een terras, maar wij hadden alleen een bordes.

Draagt de dochter een witte blouse zonder mouwen maar met heel lange kraagpunten en een cameebroche?

Heeft de jongste zoon zijn arm in een mitella?

Als U denkt dat het de bewuste foto is, zou ik heel erkentelijk zijn om te mogen vernemen hoe die in Uw bezit is gekomen (als hij althans in Uw bezit is). Ik zou ook heel graag willen weten of U mijn moeder hebt gekend, die werkelijk helemaal niet leek op Uw romanpersonage. Moeder is vijftien jaar geleden overleden, op een leeftijd van eenennegentig jaar. Zij was ook van Deense afkomst. Als er al enige overeenkomst zou zijn met Uw ‘vrouw van de professor’, dan was het de manier waarop ze ‘matter-of-fact’ bleef op een leeftijd waarop anders overgevoeligheid op de loer ligt. Zou ik, in het geval de foto in Uw bezit is, hem misschien zelfs van U mogen hebben?

Voor U betekent hij niets, voor mij zou hij iets verbinden van wat langgeleden is verdwenen. Een mens wil zich de doden herinneren, maar vergeet hen. Ik heb tamelijk weinig documenten uit die tijd. Voor zover ik weet, zijn wij geen aangetrouwde familie van elkaar? U zult het wel vreemd vinden dat iemand persoonlijk reageert wanneer U voor de vuist weg schrijft, voor willekeurig wie.

Toch was het leuk om het boek te lezen. Hebt U nog meer boeken geschreven? U lijkt in het verkeerde tijdperk te zijn geboren met Uw voorliefde voor iets ondefinieerbaars (a self-indulging quality, zegt mijn buurman). Ja, dat is voor mij natuurlijk maar gissen. Maar ik kan U vertellen dat een mens later, wanneer het leven in mineur is overgegaan, niet meer zo verrukt is over die toonsoort. U hebt geen idee wat een mens in het leven te wachten staat. Ik stuur deze brief naar Uw uitgever omdat ik U niet in de telefoongids van Stockholm of Lund heb kunnen vinden; U hebt misschien een geheim nummer?

===============Met vriendelijke groet,

======================Hedwig Langmark

Een bron

Sinds we hiernaartoe zijn verhuisd heb ik zin om romans te schrijven die zich in onze wijk afspelen. De eerste jaren zat ik bij mijn raam met uitzicht op een rode beuk, waarvan het gebladerte door de wind doorploegd werd. In de winter ruiste hij niet, maar dan zat er een bosuil op een naakte tak. In mijn kamer was het erg koud. Onze wijk is niet bekend of beroemd. Valse bescheidenheid is in deze streek altijd bon ton geweest. Voor een deftige buurt is deze wijk pretentieloos, met haar lage torens, hier en daar een discrete stijltoets van nationaalromantiek, in een enkel geval van jugendstil. Eigenlijk heeft ze geen naam, maar ze wordt De Professorenstad genoemd.

Als je diep zou graven, kom je uit bij een slagveld van het leger van Karl xi met Deense opponenten. Dan is er een latere grondlaag – een naam die op ‘lycka’ eindigt, dat ‘veld’ of ‘akker’ betekent, een beek die een weg werd, een boerderij met veel vleugels en een smidse. Alles wat er ooit geweest is, is er nog, een atmosfeer uit een onbekend verleden.

Ik wilde schrijven over een paar minuten op een lente- of herfstavond, wanneer in de oudste van de straten de lantaarns aangaan. Dat is zo’n intens moment. De lantaarns zijn eerst groen, daarna worden ze fabrieksgeel, dan wit. De kronen van de bomen vullen zich met elektriciteit. In de lente zijn ze donkere taktekeningen, in de herfst loofhutten. De straat glimt en blijft donker. Op de plek waar de zon net is ondergegaan en de westelijke hemel zich kleurt, bevindt zich het middelpunt van het perspectief: het silhouet van een kerk. Het zwart van de toren heeft een gat van licht, het uurwerk dat altijd de juiste tijd aangeeft. Het is dan stil. Auto’s rijden zonder motorgeluid voorbij, alleen rubber op asfalt, ze flirten voorzichtig met remrood wanneer ze een fietser voor laten gaan of voor het stopbord wachten. De straatnamen zijn gotisch, in navolging van de schrijver Tegnér: Finn en Gerda, Sölve. De sfeer verandert niet. Alles verandert, het autoverkeer verveelvoudigt, de huizen worden gerenoveerd, leeggehaald en weer gevuld. Er vinden voortdurend wegwerkzaamheden plaats. Een paar minuten echter keert deze stemming terug als een constante.

Hedwig Langmark groeide op in een huis dat enkele blokken van het onze ligt. Het werd net als de meeste andere in het eerste decennium van de twintigste eeuw gebouwd en het pleisterwerk is tegenwoordig bleekroze geverfd, met groene raamkozijnen. Die kleur past niet bij de stijl, maar toch is het best mooi geworden. In de jaren tachtig is het perceel verkaveld, gemarkeerd door een kaarsrechte ligusterhaag; daarachter staat een bakstenen huis met romantische arcades en cirkelronde ramen, alle houten details asblauw. Tegenwoordig zijn verkavelingen niet meer toegestaan. Je mag ook geen grote gezonde bomen meer kappen.

Toen ik de brief had ontvangen zocht ik op internet naar de laatste kadasterregistratie; die gaf aan dat het huis twee jaar eerder, in 1994, voor het laatst in handen van een nieuwe eigenaar was overgegaan. De verkopers waren de erfgenamen van een bekende taalwetenschapper, die minstens vijf jaar daarvoor was overleden, en ik herinnerde me nu dat het huis lang had leeggestaan en dat er gepraat werd over een ruzie over de erfenis tussen de weduwe en twee lichtingen halfbroers en -zussen uit eerdere relaties van de professor. De kopers heetten Bo en Birgitta Bradhed, vennoten in GoedWonen bv, die niets met huizen of inrichting te maken had maar componenten produceerde voor draadloze alarmsystemen. Ze hadden 4,8 miljoen kronen voor de plek neergeteld en moeten daarna minstens hetzelfde bedrag hebben gespendeerd aan de renovatie. In het jaar dat ze daarmee bezig waren, kon je werklui containers zien vullen met gips, planken en vloerbedekking, witgoed dat er tamelijk nieuw uitzag, boekenrekken en teakhouten meubels met brandplekken van sigaretten, kleding, schoenen en boeken. Het huis was al een hele tijd dood, het was geen slachting waar de damp van afsloeg, maar niettemin triest. Er werd een gedemonteerde, groengeglazuurde tegelkachel naar buiten gedragen en keurig op een beschermende onderlaag gelegd, met achter op het tegelwerk de codes 2 g en 6 b.

Er werden hopen zand aan- en afgevoerd, en op de garageoprit lagen lange tijd leisteentegels tot ze op een dag verdwenen waren. Cementmolens bleven een half jaar staan. Toen arriveerde in een camper de tegelkachelbouwer uit Värmland, en vervolgens een elektricien, een stoffeerder en een schoonmaakbedrijf. Twee schuurtjes werden tegen de haag geplaatst en bepleisterd en geverfd in de nieuwe kleur van het huis. Ze werden onderling door een pergola verbonden en daarmee was het lelijke rechte van de verkaveling weggetoverd.

Ten slotte verschenen er hoveniers om te herstellen wat de voertuigen van de werklui kapot hadden gereden. Daarna volgde de verhuiswagen en als laatste het gezin. Ouders met drie kinderen, zo tussen de zes en twaalf, het oudste een lang meisje, de jongens waren klein en vierkant.

Sinds hun komst waren er zes maanden, en sinds de komst van de brief enkele weken verstreken, toen ik mevrouw Bradhed tegen het lijf liep terwijl ze de klimop tegen de garage stond te knippen. Ik zei: ‘Ja, neem me niet kwalijk?’

De tweede brief

Beste Sigrid Combüchen,

==========Dank voor Uw brief. Toen ik U schreef, had ik nooit kunnen dromen dat mijn brief zou aankomen in het huis van mijn kinderjaren, dat U echt woont en leeft in dat huis. Ik schrik ervan dat er een schijfster in ons huis woont en dat U onze sporen ziet. Moeder is er tot in de jaren zestig blijven wonen; ze heeft er vijftig jaar gewoond. Daarna heeft het een tijdje leeggestaan, want mijn broers konden niet beslissen of we het buiten de familie zouden verkopen. Mijn ene broer was er een poosje half in geïnteresseerd, maar ze woonden natuurlijk in Stockholm en mijn schoonzuster vond de tuin en het feit dat er maar één wc was die het deed te ongemakkelijk en dat wilde ze niet, dus werd het verkocht. En U zou dan dus de derde eigenaar zijn van een honderdjarig huis. Je verwacht dat jonge mensen veel verhuizen. Ik had verwacht dat er al verschillende jonge gezinnen de revue zouden zijn gepasseerd.

Wij wonen tegenwoordig in Spanje en U bent in ons huis getrokken.

Ik voel me zo betrapt wanneer ik zie dat U op zolder dingen van ons hebt gevonden. Bedankt voor de foto’s. De oudste zijn van tijden die ik me nauwelijks kan herinneren, ja, op de alleroudste was ik nog niet eens geboren, maar ook de andere foto’s, waar ik zelf op sta, wekken geen sterke herinneringen. Ik kan me gelukkig weinig van vroeger herinneren. En wat het kortetermijngeheugen betreft, is het afkloppen … Iemand anders zou me over mijn leven kunnen vertellen en ik zou alles geloven.

Ik ben natuurlijk het meisje dat bij haar vader op schoot zit. Hij ziet er daar ouder uit dan dat hij tien jaar later deed. Dat was zo met de mannen. Ze waren zo stijf. En het kon hun niet schelen of ze vroegtijdig kaal werden. Voor zover ik me kan herinneren, hebben we anders nooit twee dienstbodes gehad. In mijn jeugd was er een mevrouw die één keer in de week kwam helpen met de was en het schoonmaken. Maar dat was vóór de echte wasmachines; er werd toen koud gemangeld, de was moest gesteven zijn en glimmen! Van jongs af aan moesten wij kinderen meehelpen in de tuin, het was onze taak om het zilver te poetsen, en vanaf het moment dat ik een jaar of twaalf, dertien was, hielp ik met koken. Als er een feest werd gegeven kwam mevrouw Björk om grote porties te koken en te helpen alles voor te bereiden. Dat komt heden ten dage in Zweden natuurlijk weer voor. Hier in Spanje hebben we voor alles hulp, al delen we die met onze buren. Maar wij zijn dan ook oud. De mensen zijn blij als ze een grijpstuiver kunnen verdienen, velen van hen komen uit Oost-Europa en Afrika.

De foto waar ik naar informeerde, is zoals ik me hem herinner. Maar dan natuurlijk als nieuw. Misschien is het wel de laatste die gemaakt is waar we allemaal op staan. Dat is in mei 1937, vlak voordat ik eindexamen deed en uitvloog. Ik was dus negentien jaar en zoals de meesten die zo oud zijn, dacht ik dat ik die leeftijd had bereikt om hem een hele tijd te behouden. Bedankt dat U in het boek behalve de hond verder niemand bij zijn werkelijke naam noemt. Ik werd Hedda genoemd en Torsten werd Tom genoemd. Mijn broertje Åke overleed een jaar later, op de dag vóór Oudjaar. Hij had zijn arm gebroken, vandaar die mitella. Dat was het eerste teken van zijn ziekte. Hij heeft veel geleden. Akelig, wanneer het voortschrijdt terwijl er geen remedie is. Daarna ben ik nooit meer zorgeloos geweest. U kunt zich waarschijnlijk niet voorstellen dat een sterfgeval in je jeugd ervoor zorgt dat je de rest van je leven slagen om de arm blijft houden. Je hebt geen vertrouwen in het leven. Het leven is spilziek. De mensen proberen te sparen en te bewaren terwijl het leven verkwistend is. De hond was niet helemaal raszuiver. In Europa was het een kwade, bruine tijd, niet alleen in Duitsland. Maar degenen die hier thuis de dans ontsprongen en geen verantwoording hoefden af te leggen, zullen ons later wel zand in de ogen hebben gestrooid.

U schrijft dat er nog krassen van hondenpoten op een aantal deuren zitten. En dat er een nieuwe koperen drempel in de hal ligt. Dat er zo veel roeken en kauwen in de omgeving zouden zijn, is nieuw voor me. Wij zaten natuurlijk aan de rand van de stad, met zangvogels. In de voorzomernachten was het er gewoon lawaaierig van. Dat er nog steeds zo veel bosuilen zijn is grappig; die zijn immers niet meer nodig om de akkers schoon te maken.

Wij wonen in een van de Spaanse bungalowgebieden die jullie in Zweden ‘pensionadogetto’s’ noemen. Het zal wel heel vanzelfsprekend klinken, maar lichaam en ziel gedijen beter als je van de winter verlost bent wanneer het aantal kwaaltjes toeneemt. We hebben het hier zelfs in de zomer tamelijk rustig, want voor de toeristen is er maar één strand en er zijn geen winkels. Het merendeel van onze buren is Engels, prettig in de omgang, maar je leert ze niet echt goed kennen, mocht je dat willen. Maar waarom zou je? De Zweden zijn te veel gericht op ‘goede vrienden’. Aan elkaar tegenkomen, praten en weer uit elkaar gaan, kun je ook een heleboel hebben. Dat blijft je beter bij dan gesprekken met vrienden. De Engelsen hebben rashonden. De Spaanse honden die hier los rondlopen zijn geel en hebben zieke uiers, ondanks de eu. Ze blaffen de hele nacht en de stank van afvalverbrandingen komt dichterbij. Overdag zijn ze stil. Voor alle zwaardere klusjes hebben we hulp.

U hebt zo veel vragen! Soms hadden we drainageproblemen en werd het achter ons huis drassig, maar het huis was degelijk en heeft nooit meer dan normaal onderhoud gevergd. Het zou heel goed kunnen dat de tuin is aangelegd naar voorbeeld van het boek Tuin-Onderhoud van Daniel Müller uit 1888. Ik herinner me de drie grindpaden die wij kinderen eens per week van onkruid en mos moesten ontdoen. In die tijd douchte je na afloop niet. We hadden geen douche. Wel een badkuip, maar geen douche. We gingen één keer in de week in bad. Moet je je dat heden ten dage eens voorstellen. Je had een spons en een washandje. Achter het huis moesten we de groentetuin wieden en de bessen van de struiken plukken. Toen we het zomerhuis in Småland erfden, werd er in de stad minder groente verbouwd.

De potloodtekening moet van mij zijn als erop staat dat die van de kleine Hedda is. U mag die wel houden. De cijfercombinaties die U hebt gevonden zijn misschien telefoonnummers of de framenummers van de fietsen. Hoe het zit met de houten spullen en het herbarium weet ik verder niet.

Ik ga nu stoppen. We spelen met een paar echtparen en weduwes elke vrijdag om zes uur jeu de boules en ik was van plan onderweg langs de brievenbus te lopen. Ik vind het leuk om over Uw vragen over het huis en de tuin na te denken, dus als me nog iets te binnen schiet, komt er misschien nog een nieuwe brief. Nogmaals bedankt voor alle foto’s.

===============Vriendelijke groet,

======================Hedwig Langmark

Het uitgangspunt

Het gebeurt niet zo verschrikkelijk vaak dat ik brieven van lezers krijg. Dat ik moeilijk in het telefoonboek te vinden ben omdat ik daar niet onder deze naam in sta, is één ding. Maar dat is niet de reden. Om te beginnen ben ik niet zo’n enorme publiekstrekker, en verder denk ik dat mensen niet zo vaak reageren als auteurs zeggen. Meestal zijn het ‘heb-ik-ook-meegemaakt-brieven’ die je krijgt. Als enthousiasme vermomde andere boodschappen. Je hebt toevallig een snaar geraakt bij een lezer. Dat hoeft niet met mijn boek te maken te hebben. Het is een zelfstandig iets, los van mij, waarover degenen die thuis aan het associëren zijn, willen vertellen aan de schrijver.

Van een ander type lezers komt alleen frustratie over duizend ongerealiseerde plannen, heel dicht opeengeschreven in een zuur commentaar op het een of andere detail in de tekst. Ze lijken te denken dat ik zelf de betekenis van dat detail ‘over het hoofd heb gezien’, en willen me inlichten of corrigeren. En dat in een handschrift compact als bommateriaal, een bombrief van ironie – het zijn voornamelijk in het leven teleurgestelde heren die zoiets sturen. Ik stel me licentiaten voor die geen docent zijn geworden, of mannen van wie de echtgenote veertig jaar geleden is opgestapt. Ze hebben nooit gelijk gekregen, hoewel ze dat wel hadden. Ik herken het breekpunt in hun brieven. Alsof je geblazen glas vasthoudt – zo dun dat de bel trilt van de spanning.

In beide gevallen verwonder ik me ook over de moed van de brievenschrijvers. Het is immers niet alleen dat ik ze lees, maar ik lees ze ook écht. Of beter gezegd: ik lees degéne die heeft geschreven, stel me de verschijning voor, de beweegredenen van mensen die zichzelf uit totale onbekendheid uitleveren aan mijn observatie. Voor het geval ze echt lezen – want als ze mijn boek gelezen hadden, moesten ze toch hebben ervaren dat geschreven woorden willen sturen. En dat de lezer genoeg tijd heeft om aan de manipulatie weerstand te bieden en over zijn eigen indrukken te beslissen.

Toen kwam de eerste van deze brieven. Een jaar of drie, vier nadat mijn boek verschenen was, had Hedwig Langmark het gelezen. Ik was bezig met een nieuw boek en niet in de stemming om terug te bladeren in dat oude, waarbij ze me er ook nog met een tamelijk alledaagse, beetje lullige formulering aan wilde herinneren dat ik expres een moeilijke schrijver ben. Hoe kun je die mening onderbouwen? Wat denken de mensen eigenlijk? Met platgetreden paden kun je niet altijd uitkomen waar je wilt.

De foto die zij herkende, had ik misschien een jaar of vijf, zes daarvoor in een antiekzaak gevonden toen ik een lijstje nodig had. Dat moest niet te mooi zijn, maar dun en geoxideerd, en ik kwam het tegen in een doos met restanten, zoals reisgidsen uit de jaren zeventig, brilmonturen zonder glazen – en lijstjes en de foto’s die erin zaten, of foto’s in albums of die uit albums waren gevallen. Toen realiseerde ik me opeens dat ik niet alleen het lijstje nodig had, ik had misschien ook een paar gezichten nodig. Ik was bezig om het boek te bevolken waar deze afbeelding van de familie Langmark deel van ging uitmaken, en behalve ‘de professorsvrouw’ figureerde er ook een ander personage in, dat jong was geweest in de jaren twintig en dertig.

De roman gaat over een meisje dat haar studiebeurs aanvult met werk in de thuiszorg. Ze moest gaan nadenken over hoe de oudjes waren geweest toen ze jong waren, wat ze aanhadden, hoe ze hun haar droegen. Uiteindelijk werd ik gegrepen door een envelop met acht foto’s die in een album hadden gezeten, dat zag ik aan de hoekjes, die in inkepingen gestoken waren geweest. Behalve eentje, dat een waas van slijtage vertoonde en misschien in een lijst had gezeten. Hoewel de foto’s niet van één zomer of één jaar of zelfs uit hetzelfde decennium kwamen, waren de achterkanten beschreven in hetzelfde handschrift, zelfs met dezelfde kleur inkt. Mijn indruk was dat de familie die erop afgebeeld stond, niet zo veel foto’s van zichzelf gemaakt had. In die tijd waren de mensen er niet als de kippen bij om visuele prikkels te vereeuwigen, je kon immers niet maar raak knippen, maar moest kiezen voor een opstelling. En die werd het dan. (Wanneer je een foto bekijkt, zijn het toch de associaties die prikkelen.) En hier had je dus het moment dat ik later in mijn boek beschreef. Plus vier eerdere en drie latere. Samen vormden die hun eigen verhaal (dat niet in de roman paste):

de chronologie begon met een echt oude afdruk, de scherpste van allemaal, niet met een amateurtoestel gemaakt. De spalierboom was er nog niet. Op die plek stond een klimroos met zware, decadente bloemen. De familie stond en zat voor het huis. Een vader in een tuinstoel, met een zachte hoed en een licht kostuum, zijn ene been ver uitgestrekt, het andere gebogen. De echtgenote stond, haar hand op zijn schouder. Net als hij droeg ze in de zomerwarmte een hoge kraag, verder een korsetstrak jasje en een rok die bij de enkels smal toeliep. Eronder puntige rijglaarsjes. Tegen haar heup rustte aanhalig een vlaskopje van een jaar of vijf, in een kniebroek en met een overhemd dat aan de ene kant een beetje uit zijn broek hing. Twee dienstmeiden in uniform waren wat verder weg geparkeerd, de ene met nog een kind op de arm, twee of drie jaar oud, naar de naam te oordelen was dat ook een jongetje (Torsten), maar hij droeg een jurk en had lange donkere krullen. Het jaartal was 1917;

1925 de volgende, de foto die verbleekt was omdat hij in een lijstje had gezeten. Daarop werd modern geposeerd. De nieuwe tijd had de lichamen bevrijd. De vader was in hemdsmouwen met mouwophouders (een soort kousenband rond de arm om de mouwlengte te regelen), broek zonder geperste vouw, geen kraag of das, maar nog wel in de stoel en met dezelfde hoed op zijn hoofd. De moeder droeg een korte, ongetailleerde jurk zonder mouwen. Ze was een paar sporten op een laddertje geklommen dat tegen een boom was gezet en wendde haar gezicht lachend naar de camera, in haar linkerhand liet ze pruimen zien, eentje viel bijna op de grond. De belichtingstijd had daar een komeet of rijzende ster van gemaakt – of een fossiele coelacant. Dat mankement maakte het juist mooi – zorgde dat het lijstje er op de vensterbank uitsprong. De knapen waren inmiddels halve mannen geworden, de jongste zorgde ervoor dat de ladder niet omviel doordat hij erop was gaan zitten. De oudste zette juist een grote stap achter een kat aan, die omkeek en wegschoot. Zich niet bewust van al het andere worstelde het meisje om van haar vaders schoot af te komen, ze moest zich gewoon losmaken;

daarna twee keer de eerste of laatste schooldag. Omdat het in zwart-wit is en de focus op de kinderen ligt, kun je niet zien hoe het licht valt, of er voorjaarsbloemen bloeien of herfstasters. De blonde jongen die Christian heet staat op beide foto’s in het midden, tussen zijn donkere jongere broertjes. Al het licht op hem, de anderen moesten het doen met wat hij reflecteerde. Misschien voor Hedda (zoals Hedwig op de achterkant van de foto’s genoemd werd) aanleiding om haar toevlucht te nemen tot waterstofperoxide, of wat je gebruikt om blond te worden. Op de foto waar ik in mijn boek over schreef, heeft ze steil platinablond haar en is ze nauwelijks te herkennen als het lieftallige wisselkind met het bruine krulhaar, dat ze had gemeend voor een andere kleur te moeten verruilen. En daar staat Åke met zijn mitella – vermeldde ik die mitella niet in het boek? Daar noemde ik hem Benjamin. Hoewel ik wist dat hij Åke heette.

Want toen ik de foto’s in tekst begon te vertalen gebruikte ik niet de echte namen en ik wijzigde ook het uiterlijk van het huis. Eerst was ik van plan van de werkelijke details gebruik te maken. Kleine dingen maken een verhaal levendig en het bedachte kan in dat opzicht nooit concurreren met het authentieke. Met de arrogantie van de levenden was ik er bovendien gewoon van uitgegaan dat iedereen die op zulke oude foto’s stond dood moest zijn. Pas daarna realiseerde ik me dat als Åke in het midden van de jaren twintig geboren was, hij nu amper vijfenzestig zou zijn en Hedda misschien een jaar of zeven, acht ouder. Waarom zouden ze niet meer in leven en gezond zijn? En als ze dat waren, hadden ze er vast geen zin in om model te staan voor een roman waarin ze niet thuishoorden.

Verder liet ik me er ook door beïnvloeden dat de foto uit mei 1937 gevolgd werd door twee rouwfoto’s uit februari 1939. Op die afbeeldingen stond Christian op de achtergrond, vóór hem Hedda, met haar rug naar de camera en een afwerend gezicht. Op een ervan had iemand in blokletters geschreven: voor vertrek. Hedda hield haar linkerhand op de schouder van haar broer en aan haar vinger zaten een gladde verlovings- en een trouwring. Op de allerlaatste foto uit de nawinter van 1942 werd er voor het huis houtgehakt. Torsten in uniform, Krister (zoals de oudste opeens heette) hakte en Hedda reed het gekloven hout met de kruiwagen weg. De sneeuw was tot hoge hopen opgeschoven.