Artur Domosławski

Kapuściński: non-fictie

Vertaald uit het Pools door Greet Pauwelijn

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Deze uitgave is tot stand gekomen met een bijdrage van The Book Institute – the ©poland Translation Program

De vertaalster ontving voor deze vertaling een ontwikkelingsbeurs van het Vlaams Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Kapuściński: non-fiction, verschenen bij Świat Książki

Published by permission of Świat Książki Sp. z o.o., Warsaw, 2010

Oorspronkelijke tekst © Artur Domosławski 2010

Nederlandse vertaling © Greet Pauwelijn en De Geus bv, Breda 2013

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Omslagillustratie © Aleksander Jalosinski/Forum

isbn 978 90 445 2285 3

nur 320

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Het eerste wat opvalt, is de glimlach. Altijd en overal een glimlach. Alsof dat gezicht nooit eens een keer verdrietig, bezorgd of woedend was. Als het niet glimlacht, dan is het eerder in gedachten verzonken, geconcentreerd. Verlegen. ‘Stoor ik niet?’ vroeg hij, als hij onaangekondigd, of zelfs ook wanneer hij een afspraak had, langskwam op de redactie, even binnenwipte in iemands bureau, kantoor. En opnieuw een glimlach: verontschuldigend, lichtjes gegeneerd. Een defensieve glimlach, die een vrije aftocht mogelijk maakte.

Hoeveel keer heb ik hem niet met een soortgelijke glimlach en hartelijkheid een vriend zien begroeten die hij al een halve eeuw kende, of een kennis met wie hij af en toe eens afsprak, een redacteur met wie hij moest onderhandelen of een onbekende studente die hem haar proefschrift over zijn werk kwam laten zien?

‘Ach, wat is hij bescheiden.’

‘Hij luistert altijd zo aandachtig.’

‘O ja, we zijn goed met elkaar bevriend.’

Iedereen die met hem sprak, had die indruk.

Daarom sta ik er aan het begin van deze reis langs zijn leven versteld van dat het sommigen van zijn oude kennissen moeite kost om anekdotes en situaties op te roepen en het verhaal af te maken, voordat het verhaal waarop ik zit te wachten zelfs maar is begonnen.

‘Mijn God, we hebben elkaar tientallen jaren gekend, maar ik weet zo weinig van hem, haast niets. Wat jammer!’

Na elke ontmoeting hadden ze de indruk dat ze een fascinerend, onvergetelijk gesprek met hem hadden gevoerd. Nu beseffen ze dat zij aan het woord waren geweest. Hij zweeg. En luisterde.

‘De glimlach waar u het over hebt, was een masker dat in de loop der jaren deel ging uitmaken van zijn persoonlijkheid’, zegt een oude vriendin, en zij kende hem echt door en door. ‘Bescheidenheid? Dat was ook een masker. Je kunt veel over hem zeggen, maar niet dat hij bescheiden was. Hij had een hoge dunk van zichzelf, vond dat hij dingen te vertellen had waar anderen geen benul van hadden.’

We zijn het erover eens dat zijn zachtmoedigheid, welwillendheid, het feit dat hij niet uit de hoogte deed voor bescheidenheid werden gehouden.

Ik vertel haar dat ik niet weet waarmee ik dit verhaal over hem moet beginnen: misschien start ik met impressies over zijn glimlach. Want als iemand voor iedereen dezelfde glimlach heeft, kan dat geen uitdrukking van uitsluitend welwillendheid zijn. ‘Daar moet meer achter steken, denkt u ook niet, mevrouw?’

‘Met zijn glimlach ontwapende hij de wereld die hem onrecht kon aandoen. De soldaten die hem door verboden zones in Afrika lieten trekken en hem hadden kunnen fusilleren. Communistische beleidsmakers die hem de wereld in stuurden. Potentiële afgunstigen, waarvan er in de journalistieke wereld genoeg rondlopen. Onderzoekt u maar of hij die glimlach niet in tijden van oorlog heeft aangeleerd. Heeft die glimlach misschien ooit zijn leven gered?’

‘U hebt gelijk,’ zegt een van zijn naaste vrienden, met wie ik het over dit gesprek heb, ‘maar is dat het enige? Ik had altijd de indruk’, gaat hij verder, ‘dat hij in een wereld van geheimen leefde, dat hij veel geheimen verborgen hield: voor zijn vrienden, naasten en zichzelf. Ja hoor, ook voor zichzelf heeft men geheimen. Welke geheimen waren dat? Persoonlijke, politieke, literaire. Ondanks de wereldfaam die hij genoot, wat hem zelfverzekerdheid en een grote opluchting had moeten geven, ging hij onder iets gebukt. Ik zag dat in zijn blik, zijn manier van lopen. Die glimlach, die zachtheid, de illusie dat hij iedereen mocht en naar iedereen luisterde, zelfs als die mensen onzin verkochten.’

De geheimen van Ryszard Kapuściński. Moet dit de titel worden van mijn boek over de man die ‘de grootste journalist van de twintigste eeuw’ wordt genoemd, over mijn mentor en bijzondere vriend, met wie ik nauw, maar ook weer niet zo nauw bevriend was, en van wie ik vaak de indruk heb dat ik hem pas nu beter leer kennen?

Ja, de laatste negen jaar van zijn leven hebben we diepgaande gesprekken gevoerd, altijd in zijn koninkrijk op de zolder van het huis aan de Prokuratorskastraat in de Warschause buurt Ochota. Ik ben er wel honderd keer geweest, maar toen – dat heb ik te laat ingezien – heb ik een kleiner stukje van meneer Ryszard, Ryszard of Rysiek leren kennen dan ik dacht. We praatten over onze laatste reis en de reizen die we voor de nabije en iets verdere toekomst hadden gepland, over wijze boeken en domme regeringen, over de politiek en wat er in de krant stond, dat we nooit ofte nimmer onze passie mochten opgeven, zelfs niet als iemand die ons uit het hoofd probeerde te praten. Veel over mensen: maestro Kapuściński roddelde dolgraag.

Nooit heb ik hem echter gevraagd hoe je in de Poolse Volksrepubliek carrière maakte: aan welke touwtjes je moest trekken, naar wie je moest glimlachen, welke prijs je ervoor betaalde. Ik voelde dat hij niet graag vragen beantwoordde over zijn verleden, en als het gesprek onvermijdelijk die kant opging, veranderde hij tactisch van onderwerp. Soms zei hij dat, of er nu democratie heerste of niet, non-conformisme en kuddegeest nauwelijks van elkaar verschilden, ook al waren het andere tijden. Ik stelde niet te veel vragen over aan welke kant hij tijdens de keerpunten in de Poolse geschiedenis van de afgelopen kwarteeuw had gestaan, wat hij had gedaan, wat hij had gedacht. Waarnaar hij op zoek was geweest toen hij na de moord op Lumumba Congo introk, toen hij zich naar het hart van de revolutie in naam van Allah begaf of het opstandige Polen doorkruiste in het tijdperk van het ‘carnaval’ (de periode van zestien maanden tussen de stakingen van augustus 1980 en december 1981, toen generaal Jaruzelski de staat van beleg afkondigde en daarmee een einde maakte aan een tijd van hoop op een hervorming van het socialisme): het leek me allemaal heel begrijpelijk, maar nu snap ik er waarschijnlijk meer van. Ik heb hem ook niet gevraagd of hij zijn verhalen soms niet wat aandikte of dingen verzon, iets waarvan hij door sommige buitenlandse critici werd beticht. Of hij voldaan was? (Ik dacht van wel.)

Nu ik veel tijd doorbreng in het archief bij hem thuis, in bibliotheken en archieven en in zijn spoor door Afrika en Latijns-Amerika reis, en vooral tijdens mijn gesprekken met zijn vrienden, kennissen en mensen die getuige zijn geweest van de verschillende episodes in zijn leven, ontdek ik een Kapuściński die ik niet goed en vaak zelfs helemaal niet heb gekend. Zou iemand die hem ooit heeft gezien, gehoord of ontmoet, kunnen geloven dat deze zachtmoedige, eeuwig glimlachende man ooit een ambtenaar bij zijn jasje heeft gepakt, tegen de muur heeft geduwd en tijdens de vechtpartij heeft geschreeuwd: ‘Hoe durf je, klootzak!’ (Hier kom ik later op terug.)

Vaak leg ik samen met mijn gesprekspartners zijn ware aard bloot: door waarnemingen uit te wisselen, door te proberen dingen te benoemen die haast onwaarneembaar zijn. In zekere zin zijn al deze mensen medeauteurs van dit boek, zelfs als ze niet akkoord gaan met het eindresultaat of delen ervan.

Sommige gesprekspartners, die nauw bevriend met hem waren en heel wat geheimen kennen, vragen: ‘Wordt het een biografie of een lofrede?’

Een vriendin die ooit verliefd op hem was, zegt: ‘Ik hoop dat u geen hagiografie schrijft. Rysiek was een fantastische, levendige man: een verslaggever, reiziger, schrijver, echtgenoot en vader. Een minnaar. Een ingewikkelde man die in verwarde tijden, een aantal tijdperken en in verschillende werelden heeft geleefd.’

‘Maakt u zich geen zorgen. Ik heb veel aan hem te danken, maar met het “zaligverklaringsproces” doe ik niet mee.’

We glimlachen allebei. Want moeten bewondering en vriendschap grondig onderzoek tenietdoen?

Waarschijnlijk zijn deze gevoelens niet bevorderlijk. Ik moet het eerlijk bekennen: ik heb het er moeilijk mee en zal er de hele schrijffase lang mee worstelen.

Ik blijf zoeken naar een toon voor het verhaal en ontwerp de architectuur ervan. Zullen de narratieve uitvindingen van de meester versterking bieden?

De ergste wanorde heerst er op de grote, ronde tafel: foto’s in diverse afmetingen, geluidsbanden […]. En dan nog affiches en albums, grammofoonplaten en boeken, zelf verzameld of anders gekregen – de gehele documentatie van een tijdperk […]. Bij de gedachte dat ik daar orde in moet scheppen word ik door tegenzin en een grenzeloze vermoeidheid bevangen. [De sjah aller sjahs]

Met de bedoeling enige orde aan te brengen zet ik een stuk of tien kartonnen opbergmappen op de vensterbank en ik plak er etiketten op met de volgende titels: ‘Pińsk en de oorlog’, ‘Gymnasium, studie, eerste gedichten’, ‘zmp, pzpr[1]’, ‘Stalinisme, revisionisme’, verder ook ‘Afrikaanse controverses’, ‘Fictie – non-fictie’. Voordat ik een definitieve selectie van notities, knipsels en boeken maak, neem ik de foto’s door: dit doe ik bijna altijd voordat ik aan een groter stuk tekst begin te schrijven. Foto’s raken snaren die woorden niet kunnen beroeren. (Zo trap ik in de val, want ik raak ervan overtuigd dat Kapuściński’s glimlach ook vanaf de foto’s een verleidende werking heeft, en deze toestand van bekoring is niet bevorderlijk voor het onderzoek.)

[…] ik zit in mijn eentje in de lege kamer, blader door de foto’s en notities die op tafel liggen en luister naar de gesprekken op geluidsband. [De sjah aller sjahs]

Mijn verhaal probeer ik als volgt te beginnen:

[1]ZMP – Związek Młodzieży Polskiej, Vereniging van Poolse jongeren

PZPR – Polska Zjednoczona Partia Robotnicza, Poolse Verenigde Arbeiderspartij (1948-1989).

Daguerreotypen

Dit is een van de laatste foto’s. Kapuściński omringd door een groep jongeren, uiteraard met een glimlach op zijn gezicht. Het zijn jongens en meisjes van het Leonardo da Vinci Gymnasium en de Universiteit van Trento. 17 oktober 2006 in een herberg in de Italiaanse Alpen, vlak bij de stad Bolzano. Een van de deelneemsters, Anna, vraagt of hij er bezwaar tegen heeft om een persoonlijke vraag te beantwoorden. Charmant zegt Kapuściński dat alles over hem al geschreven is, dat hij geen geheimen meer heeft. (Nu, na een reis van bijna drie jaar door zijn leven, weet ik dat er veel is geschreven over zijn werk, maar bijna niets over hemzelf.) Het meisje is voorbereid, ze citeert een van zijn gedichten:

Alleen zij in grauw linnen gehuld

kunnen het lijden van een ander

in zich opnemen

zijn pijn delen.

en vraagt waarom hij zich aan het schrijven over arme mensen heeft gewijd. Kapuściński antwoordt als volgt: ‘Twintig procent van de wereldbevolking is welgesteld, de rest is arm. Jullie behoren tot die verkozenen, jullie zijn uitverkoren. Jullie leven in een paradijs, waartoe de meeste mensen geen toegang hebben.’ Hij deelt met hen de ontdekkingen die hij tijdens zijn leven heeft gedaan: iemand kan arm zijn, niet omdat hij honger heeft of niets bezit, maar wel omdat hij wordt geminacht, veracht. ‘Armoede is een toestand waarin men zich niet kan uitdrukken.’ Daarom spreekt hij in hun naam. Iemand moet het doen.

Dit prometheïsch manifest is zijn laatste publieke uitspraak in een dergelijke sfeer. Op dat ogenblik is Kapuściński al helemaal doordrongen van pessimisme en het voorgevoel dat het einde nabij is. Een paar dagen later zegt hij een afspraak met een vriend af. Ze zouden samen koffie gaan drinken en er zouden interessante mensen komen, die hij echter niet kende. ‘Er komt een moment in het leven dat we geen nieuwe gezichten meer kunnen verwelkomen’, noteert hij daarna. Voor de ontmoeting met de onbekenden had hij ‘zijn gezicht moeten aankleden’, een glimlach opplakken, en daar heeft hij geen zin meer in of geen kracht meer voor.

Een foto die een paar jaar eerder is genomen, in 2003. Oviedo, Kapuściński nog steeds in topvorm: hij neemt de Prins van Asturiëprijs in de categorie sociale wetenschappen in ontvangst, die de Nobelprijs van Latijns-Amerika wordt genoemd (wat was hij er trots op!). Hij is verbijsterd. Voldaan, hij voelt zich erkend. Wanneer hij kroonprins Felipe bedankt, kan hij met moeite zijn ontroering verbergen. In zijn motivering schreef de jury dat hij het voorbeeld gaf van de onafhankelijkheid van de verslaggever, dat hij een halve eeuw lang op verscheidene continenten oorlogen en conflicten had geobserveerd en daarbij zijn leven en gezondheid had geriskeerd. Hij kreeg veel erkenning voor het feit dat hij aan de kant stond van hen die onrecht werd aangedaan.

Het vervulde hem met trots dat hij de prijs in ontvangst mocht nemen samen met de Peruaanse priester Gustavo Gutiérrez, de vader van de bevrijdingstheologie, verdediger van de uitgeslotenen en criticus van de sociale ongelijkheid. Toen Kapuściński een jaar of dertig was en in Latijns-Amerika werkte als correspondent voor het Poolse persagentschap pap, was hij gefascineerd door de rebellenbeweging. Toen heeft hij priester Gutiérrez niet ontmoet. Voor een correspondent met beperkte middelen uit het arme, socialistische Polen zal het niet gemakkelijk geweest zijn om in contact te komen met de intellectuele autoriteit die Gutiérrez in die tijd was. Meer dan drie decennia later nam hij de prijs in ontvangst samen met de man die hij zo bewonderde.

En hier foto’s met beroemde schrijvers. Een hele reeks met de Nobelprijswinnaar Gabriel García Márquez tijdens workshops voor journalisten in Mexico. García Márquez had hem uitgenodigd als expert om workshops te geven voor verslaggevers uit Latijns-Amerika. Ik herinner me dat Kapuściński er zo erg op stond dat de krant Gazeta Wyborcza [De verkiezingskrant] een interview met hem over de veranderingen in Latijns-Amerika met een van die foto’s zou illustreren, dat hij vlak voor de deadline bijna probeerde te voorkomen dat de tekst van het gesprek werd gedrukt, toen bleek dat de foto niet op de pagina paste. (‘Dit interview lijkt nergens op! In de prullenbak ermee, want het legt niet uit waarom ik in Mexico was!’ gilde hij als een kleine jongen. Hij bedaarde toen ik zei dat naast de tekst van ons gesprek een vermelding van zijn workshop met García Márquez en een foto van hen twee zou worden geplaatst.)

Een andere foto, genomen tijdens een diner met Salman Rushdie, jaren tachtig, in New York of misschien in Londen. Nadat hij Kapuściński’s boek over de oorlog in Angola had gelezen, schreef Rushdie, die gefascineerd was door de beschrijvingen van de wegdrijvende, houten stad, dat heel wat journalisten de houten stad hadden gezien, maar dat Kapuściński de enige was die hem had opgemerkt. Hij noemde hem de ‘ontcijferaar’ van een gecodeerde, duistere eeuw.

Eén foto trekt mijn aandacht, niet door het beeld, maar door de tekst die er later over verschijnt en die samenhangt met het moment dat erop is vereeuwigd. Het terras van een café, San Sebastián, 1996. Kapuściński in het gezelschap van theoloog en priester Józef Tischner, Adam Michnik, hoofdredacteur van Gazeta Wyborcza, en Jorge Ruiz, de correspondent van het efe-agentschap in Warschau. Alle vier volgden ze de colleges van de zomeruniversiteit in Baskenland. Na de dood van Kapuściński schreef Michnik dat hij hem toen had gevraagd wanneer hij zijn geloof in het communisme had opgegeven. Kapuściński’s antwoord luidde dat het jaar 1956 beslissend was geweest, maar dat hij altijd aan de kant van de armen, de overwonnenen was blijven staan.

Dit is een foto zonder datum, hij heeft hem zelf genomen. Het is een beeld zonder Kapuściński maar toch zegt het meer over hem dan heel wat van de portretten. Het laat een tafeltje zien, waarop allerlei spullen liggen die onontbeerlijk zijn voor de volgende reis: boeken (een ervan heeft een verrassende titel: Africa for Beginners), notitieboekjes, portemonneetjes, een fototoestel, pastilles, flesjes met hartdruppels en Amol, en ook mapjes. Ik noem die foto ‘het leven op reis’.

De pastilles en flesjes met druppels deden me denken aan een andere foto die ik in het huis van Agnieszka en Andrzej Wróblewski, kennissen van Kapuściński, had gezien. Daarop is hij waarschijnlijk slanker dan op alle andere foto’s uit die tijd, of misschien beeld ik me dat alleen maar in? September 1964, Parijs. De kennissen lopen voorbij een van de honderden cafés en zien op een tafeltje een Pools boek liggen. Even later verschijnt Kapuściński. Hij was even weggelopen van het tafeltje. Hij was in Parijs samen met zijn vrouw Alicja om op krachten te komen na de ziektes waaraan hij in Afrika had geleden: hersenmalaria en tuberculose. Een van de weinige vakanties, want hij kon geen rust nemen: hij verveelde zich, het nietsdoen op vakantie irriteerde hem. Op de terugweg van het café verdwaalden ze. Kapuściński herinnerde zich dat er naast het kampeerterrein waar ze zouden overnachten een tankstation was. Hij had absoluut geen ruimtelijk inzicht: ze doolden rond tot het licht werd. (‘Hoe vond hij zijn weg in Afrika?’ vroegen zijn kennissen zich verwonderd af.)

Pas nu besef ik dat de foto’s in omgekeerde chronologie gerangschikt zijn, en ik moet vertellen – om het zelf te kunnen begrijpen – vanwaar, hoe en via welke weg hij bij de leerlingen en studenten in de buurt van Bolzano, bij García Márquez en Salman Rushdie en tot zijn geloof en ongeloof in het socialisme is gekomen, en ik moet het ook over honderd andere zaken hebben.

Voordat de verslaggever dus op reis gaat, over rotsachtige paadjes klimt en zich een weg door de vijandige wildernis baant, voor hij bij de Afrikanen komt die wantrouwig tegenover de blanken staan, ontdekt hij de wonderen van de wereld die een mengeling is van veroverden en veroveraars, voor hij de geheimen van opstanden en revoluties onderzoekt, honderd andere plaatsen ontdekt en duizend onbegrijpelijke dingen ziet, is er Pińsk, het huis aan de Błotnastraat, het houten schommelpaard, met daarop de kleine Rysiek met een scheve glimlach, een grimas als uitdrukking van ongeduld of ter bescherming tegen de zonnestralen die in zijn ogen schijnen.

Pińsk: het begin

Foto’s (1)

Dit is een van de eerste foto’s. Hij verschilt van die op het balkon van het huis aan de Błotnastraat, ook op een schommelpaard, op de binnenplaats. Kleine Rysieks haren zijn wat naar rechts gekamd, hij heeft een warm jasje aan, maar geen muts, het is dus waarschijnlijk lente of herfst; hij moet een jaar of drie, vier oud zijn. De geur van de kindertijd, niets meer.

Er zijn een paar foto’s van latere datum bewaard gebleven: winterbeelden, hoe hij warm ingepakt aan zijn vaders hand door de straat loopt, met op de achtergrond een etalage (van een bedrijf of een winkel?) met daarop ‘Józef Isaak’. Een foto in dezelfde trant: met zijn moeder, ook op straat, in korte broek, op een zonnige dag in de zomer van 1937: Rysiek is vijf.

De foto’s zijn genomen in Pińsk, een stad die toen in Oost-Polen lag en nu deel uitmaakt van Wit-Rusland. Zijn ouders, Maria en Józef, kwamen niet uit de streek. Zijn moeder heette Maria Bobka, ze was de kleindochter van een bakker die door de buren ‘Magyaar’ werd genoemd (omdat hij een donkere huidskleur had? omdat hij een immigrant was?) en was uit Bochnia in de provincie Krakau naar Pińsk gekomen; Józef, de zoon van een gemeenteambtenaar, uit de provincie Kielce. De regering van de nieuwe Poolse staat die na de Eerste Wereldoorlog was opgericht, wilde de oostelijke grensgebieden bevolken met Polen en onderwijs in het Pools stimuleren, maar slechts weinig mensen stonden te springen om naar die verafgelegen gebieden met een grotendeels onbekende cultuur te trekken.

In Pińsk was het Pools een minderheidstaal. De Joden maakten tweederde van de bevolking uit, de rest bestond uit Wit-Russen, Oekraïners, Russen en een handvol Duitsers. Kort voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog, al na de toevloed van kolonisten uit het binnenland, was amper eenvierde van de 35.000 inwoners tellende stad van Poolse afkomst.

Vanuit Centraal- en Zuid-Polen naar Pińsk verhuizen hield het midden tussen ballingschap en missionariswerk. Kapuściński vertelde dat zijn ouders ongeveer het volgende te horen hadden gekregen: ‘Willen jullie een baan, haal dan een onderwijsbevoegdheid en ga naar Polesië[2].’ De jonge leerkrachten vestigden zich in Pińsk aan de vooravond van de Grote Depressie.

‘Ik ben geboren als kind van kolonisten’, zei hij. Dat was in het jaar 1932. Iets meer dan tien maanden later werd zijn zus Barbara geboren.

Dertig jaar na de oorlog bezoekt Kapuściński voor de eerste keer weer de stad van zijn kindertijd. Het is midden jaren zeventig, Pińsk ligt binnen de grenzen van de Sovjet-Unie.

Hij staat in de Kościuszkostraat (toen en ook nu Leninstraat genoemd) en weet meteen waar hij is. Kijk, daar in het restaurant van Gregorowicz trakteerde zijn moeder hem op ijsjes. Hij herinnert zich waar het Drie-Meiplein en de Bernardyńskastraat waren. Hij ontdekt dat de beelden uit zijn kindertijd, ‘hoewel ze door andere overlapt worden, nog steeds bestaan’. Later zegt hij:

Ik heb de indruk dat als ik er niet over schrijf, de wereld van het vooroorlogse Pińsk zal verdwijnen, want waarschijnlijk bestaat die nu alleen nog in mijn hoofd.

Droomt de zevenjarige jongen uit die verre uithoek van het land over reizen, omdat de ligging van Pińsk, het landschap buiten hem hiertoe aanzet, en wakkert het zicht van de daar gestationeerde riviervloot van de Poolse zeemacht zijn verbeelding aan? Je zou zo’n verhaal wel willen verzinnen, wetend wie hij later zal worden.

Polesië was echt een ongewoon gebied. Talrijke rivieren, kanalen, uitgestrekte overstroomde gebieden. Met een bootje kon men zo alle oceanen bereiken. Via de waterwegen was Pińsk verbonden met alle oceanen. [Lapidarium II]

Hoe bereik je vanuit Pińsk de oceanen? Over de rivieren naar de Oostzee, van de Oostzee naar de Atlantische Oceaan, of via de Dnjepr naar de Zwarte Zee en vandaar via de Bosporus, Middellandse Zee en het Suezkanaal naar de Indische Oceaan.

Over de sfeer van de wereld waarin hij opgroeide, vertellen de beschrijvingen van de geloofsovertuigingen van de plaatselijke bevolking meer dan de geschiedenis van de vorsten, oorlogen, kerken en begraafplaatsen.

De boeren vertellen elkaar het verhaal van een zelfmoordenaar, wiens ziel die in zijn lichaam zat gehuld door de naburige bossen dwaalde.

Als een gestorvene op aarde verblijft en daar ronddwaalt, wordt dat door de mensen als een door God opgelegde straf beschouwd. Zijn ziel komt de hemel niet in. Volgens de volksovertuiging is een dergelijke ziel bezig boete te doen in een storm en als men hem met een mes zou raken, zou er bloed stromen. Maar raak mikken blijft natuurlijk moeilijk.

Het lijkt wel een Oost-Europese versie van Macondo, de mythische stad die Gabriel García Márquez in Honderd jaar eenzaamheid in het leven heeft geroepen! In Macondo vliegen mensen op tapijten door het dorp, stijgen ze na het drinken van een kop chocolademelk op van de grond en breken er epidemieën van slapeloosheid en geheugenverlies uit.

Kapuściński ziet verbanden met Afrika. Tussen zijn handgeschreven aantekeningen vind ik een vergelijking van de streek van zijn kindertijd met het continent dat hij als verslaggever beschreef: ‘Polesië teruggevonden in Afrika.’ Naast armoede, honger en ziektes noemt hij ook de aanwezigheid van de geestenwereld, de vooroudercultus en het besef van een stamidentiteit.

En ook het feit dat Polesië, net als Afrika, ‘gekoloniseerd gebied’ was. Een handvol tastbare gelijkenissen: het ontbreken van elektriciteit, verharde wegen, schoenen.

Dit is de stad waarin Kapuściński’s ouders begin jaren dertig arriveren.

De herinneringen die Kapuściński heeft nagelaten aan zijn ouderlijk huis zijn schaars. Van de tijd voor de oorlog had hij niet veel onthouden. Datgene wat hij vertelde, bestond meer uit intuïtieve overtuigingen en impressies die naar poëzie en fantasie neigden dan dat het vaststaande feiten betrof.

In de schetsen voor het boek over Pińsk dat hij ooit had willen schrijven, heeft hij het over zijn vader, dat hij goed voor hem was, en dat was belangrijk, heilig. Zijn moeder, zo bekent hij, ervoer hij nog niet als een afzonderlijk wezen: ze vormden een eenheid.

Zijn zus Barbara is de enige getuige die zich na de dood van Kapuściński nog flarden kan herinneren van het ouderlijk huis in de periode van voor de oorlog. Als studente Engelse taalkunde emigreerde ze in de jaren zestig naar Groot-Brittannië en later naar Canada. Kapuściński nam haar deze beslissing zo kwalijk dat hun relatie de eerste jaren na haar vertrek sterk bekoelde.

Hij vond dat ze in Polen moest zijn en aan de toekomst moest bouwen van het land dat de Tweede Wereldoorlog moeizaam te boven kwam. In zijn overtuiging – als toenmalig, loyaal lid van de communistische partij – betekende emigratie naar het Westen verraad. Maar dit was niet de enige reden voor het conflict met zijn zus. In de Volksrepubliek Polen werden mensen die familie hadden in het Westen door de overheid scheef aangekeken. Als iemand in het buitenland, in een kapitalistisch land bleef, werd dit gezien als een vorm van vluchten en verloochening van het socialistische vaderland. Kapuściński, die toen nog niet lang voor het nationale persagentschap werkte, was bang dat zijn zus, die naar het Westen was ‘gevlucht’, zijn reputatie schade kon toebrengen, het vertrouwen van de beleidsmakers in hem kon ondermijnen en zijn ontluikende loopbaan kon schaden.

‘We waren niet rijk, maar we kwamen niets tekort. Onze beide ouders werkten in het onderwijs’, herinnert Barbara zich, die de familienaam van haar man, Wiśniewska, heeft aangenomen en met wie ik in Vancouver drie dagen lang gesprekken voer.

Haar getuigenis wijkt af van bepaalde verhalen van Kapuściński, die dikwijls suggereerde dat hij in de arme kringen van Pińsk was opgegroeid.

Van wezenlijk belang is dat leraren in die tijd weinig verdienden, maar toch deel uitmaakten van de maatschappelijke laag die het equivalent vormde van de huidige middenklasse. Ze waren de culturele elite, vooral in een achtergebleven gebied als Pińsk. De foto’s van het huis met twee verdiepingen wijzen er evenmin op dat de familie Kapuściński in een bouwval zou hebben gewoond.

Maar de herinneringen aan de armoedige tijden in Pińsk zijn in zekere mate een gepast element van literaire autocreatie. De kleine Rysiek zag zich inderdaad omringd door armoede. De Kapuściński’s waren zelf niet arm, maar armoede was wel een dominant kenmerk van de plaatselijke omgeving: ze was een alomtegenwoordige component van de wereld van zijn kindertijd. (‘Door de lente,’ schreef de Nowe Echo Pińskie [De nieuwe echo van Pińsk] in 1936, ‘die dit jaar gelukkig redelijk vroeg op gang is gekomen, is er bij de menigte werklozen nieuwe hoop ontstaan, want er is immers een einde gekomen aan de harde winter, als er voor het middagmaal vaak geen aardappel in huis te vinden was en de uitgemergelde, hongerige kinderen in de koude, onverwarmde krotten dicht tegen elkaar aan kropen.’)

Jarenlang vertelt Kapuściński tijdens interviews en gesprekken verhalen voor het boek over het leven in de stad Pińsk in de jaren dertig.

Ik denk dat die tijd en sfeer van beminnelijke, co-existerende en samenwerkende multiculturaliteit in Pińsk het verdient om in de huidige wereld vol stress beschermd te worden.

Ik werd gevormd door alles waardoor de bewoner van die oostelijke gebieden wordt gevormd. Deze is altijd en overal een interculturele persoon, de bewoner van een ‘gebied tussen alles in’. Dit is iemand die vanaf zijn kindertijd uit het spel op de binnenplaats leert dat de mensen verschillend zijn en dat dit anders zijn gewoon een menselijke eigenschap is. In Pińsk bracht het ene kind een haring mee, het andere een pastei en een derde een stuk gehaktbal. […] De Oost-Poolse mentaliteit komt neer op openheid voor andere culturen, meer zelfs: de bewoners van die gebieden behandelen andere culturen niet als anders, maar als een deel van hun eigen cultuur. […]

Het was een stadje met vriendelijke mensen en vriendelijke straten. Voor de oorlog uitbrak, heb ik er nooit een conflict gezien. Een plek zonder veel vertoon, pretentie, een plaats met bescheiden, eenvoudige mensen. Mijn ouders – leraren – waren ook zo.

Misschien voelde ik me daardoor later altijd goed in mijn vel in de zogenaamde derde wereld, waar niet welvaart, maar gastvrijheid, niet pretentie, maar samenwerking de mensen kenmerkt.

Zo’n idyllische plek op het grensgebied tussen een aantal volkeren, godsdiensten en culturen? In dat deel van de wereld en tijdens de jaren dertig van de vorige eeuw, toen de etnische, religieuze en klassenhaat overal oplaaide?

Kranten

1930, de parlementaire verkiezingen zijn in aantocht. Piński Przegląd Diecezjalny [Het diocesaan overzicht van Pińsk], een door de curie uitgegeven periodiek, maakt zich zorgen: ‘Zal de niet-christen of ongelovige, onverschillige christen ervoor zorgen dat er in de Sejm en Senaat alleen zulke wetten worden uitgevaardigd die in overeenstemming zijn met de leer van het evangelie? Natuurlijk niet. En als de meerderheid van de parlementsleden niet-christelijk of matig christelijk is dan kan men altijd niet-christelijke wetten verwachten. Vandaar de onvermijdelijke conclusie: stem alleen op oprechte, ware christenen.’

In een ander nummer van het tijdschrift staat: ‘Van de kansel dient men de gelovigen duidelijk de volgende aanwijzingen te geven: er mag niet op de lijsten van de ongelovigen (Joden, orthodoxen, enz.) worden gestemd.’

In de Poolse media in Pińsk en Polesië gonsde het in die jaren van de dreigingen: die van het communisme, de Joden, Wit-Russen en Oekraïners.

Dwutygodnik Kresowy [Het tweewekelijkse tijdschrift voor Oost-Polen] roept op de strijd aan te binden met ‘het Jodenvolk’ en ‘echte Poolsheid in te voeren’. Het wijst erop dat de maatschappij ‘zich met de beste wil van de wereld geen raad weet met de Joden’: ‘Het stadsbestuur moet een wetgeving eisen die de voorrang voor de Polen in Polen erkent.’

De overweldigende meerderheid van de inwoners van Pińsk is Joods, maar de regeringsgezinde Echo Pińskie eist dat de Polen de meerderheid in de gemeenteraad en een Poolse burgemeester krijgen, en zo gaat het ook.

In tegenstelling tot steden in de regio van Białystok, en in Vilnius en Lviv, werden in Pińsk tijdens de jaren dertig geen pogroms gehouden, de invloed van de nationalisten was slechts beperkt. Azriel Shohat, een Joodse historicus die de geschiedenis van Pińsk bestudeerde, vond echter dat het politieke landschap van de stad verre van idyllisch was:

In Pińsk was de discriminatie [van de Joden] sterk voelbaar. Hoewel het een voornamelijk Joodse stad was, was de burgemeester een Pool en werd het stadsbestuur tot in 1927 door de Poolse overheid benoemd. In de stadsraad zaten slechts twee Joden.

Wanneer de nationalisten in de jaren dertig constant de leus ‘koop bij eigen volk’ gebruiken, die oproept tot de boycot van Joodse winkels, ontsnapt Pińsk niet aan deze campagne en de daarmee gepaard gaande toenemende antisemitische stemming. Thuis, op straat, in de stadsinstellingen en kerken heeft men het erover.

Dezelfde Joodse historicus schreef vele jaren later:

Antisemitische studenten die van buiten de stad naar Pińsk kwamen, organiseerden aanslagen op Joden. Geen enkele ervan had echter succes. De Poolse bedrijven konden de concurrentie met de Joodse firma’s niet aan en de Joodse jongeren vonden een manier om de Poolse ruziezoekers het zwijgen op te leggen en ze uit de stad te verjagen.

Tijdens interviews en gesprekken schilderde Kapuściński een ideaal en harmonieus beeld van het landschap in Pińsk, waar tolerantie heerste en de mensen elkaars eigenaardigheden als een kostbaar bezit beschouwden: hij idealiseerde de streek waar hij zijn kindertijd had doorgebracht. In de aantekeningen die hij maakte voor het boek over Pińsk wordt het imago van de stad complex, het bevat heel wat vlekken en krassen.

Wanneer ik ver terugga in het verleden en terugblik naar mijn kindertijd, zie ik vooral de kar van de hondenvanger door onze hobbelige Błotnastraat (later Perecstraat en tegenwoordig Suvorovstraat) rijden.

Als de hondenvangers een hond zien, springen ze zijn kant op en omsingelen ze hem met wilde kreten, waarna het zoevende geluid van de lasso en het gejank van het geschrokken dier weerklinken, dat naar de kooi wordt getrokken en erin wordt gegooid. Even later trekt de kar verder.

Waarom die angstaanjagende en haveloze mensen de arme honden vangen, is iets wat elk christelijk kind te weten komt als het een kwajongensstreek uithaalt.

‘Wees braaf,’ waarschuwt zijn moeder of oma hem, ‘of de hondenvangers gaan matse van je maken!’ Dankzij de voortdurende aanwezigheid van de hondenvangers in de straten van ons stadje zijn de christenkinderen zeer goed opgevoed: geen van hen wil als een anoniem stuk knapperige koosjere koek worden opgegeten.

Dit fragment gaf Kapuściński de titel ‘De goede opvoeding van de christenkinderen’.

Hoorde kleine Rysiek deze verhalen over de rituele moorden die de Joden op christenkinderen pleegden op straat, van buren, van familieleden? Naar men beweerde moesten de Joden kinderbloed aftappen en dat toevoegen aan de matse: een verachtelijke mythe die in kerken en katholieke huizen werd herhaald, en eeuwenlang een bron was van de onverdraagzaamheid, pogroms en misdaden tegen Joden.

Zijn zus Barbara, die een jaar jonger was, herinnert zich dergelijke verhalen nog: ‘Ik werd aangeklampt door een oude Jood met een lange baard. “Wacht hier,” zei hij, “ik zal je straks een snoepje brengen.” Ik stond voor zijn huis en wachtte. Toen verscheen een buurvrouw: “Wat doe jij hier, Basia?”

“Ik wacht op hem”, zei ik en ik wees naar het huis van de Jood. “Hij heeft beloofd me snoepjes te brengen.”

“Maak dat je wegkomt, kind, snel. Hij wil je ontvoeren om matse van je te maken!”’

Even later voegt Kapuściński’s zus eraan toe: ‘Men zei toen dat de Joden kinderbloed nodig hadden voor hun rituelen.’

Toen de legers van het Derde Rijk in de zomer van 1941 de Sovjet-Unie aanvielen (en ook Pińsk bezetten), werden elfduizend plaatselijke Joden meteen omgebracht in twee massa-executies. De rest werd verdreven naar het getto, waar een jaar later een verzetsbeweging werd opgericht en een opstand uitbrak. Een klein aantal Joden slaagde erin te vluchten en zich in de bossen te verschuilen. Sommigen sloten zich aan bij partizanengroepen, anderen werden door de plaatselijke bevolking afgemaakt.

Nahum Boneh, een tijd- en plaatsgenoot en na de oorlog de Israëlische voorzitter van de vereniging van Joden uit Pińsk, schreef vele jaren later: ‘[…] voor een Jood was het zelfs gevaarlijk om zich aan te sluiten bij een partizaneneenheid. In die jaren konden niet-Joden die een Jood tegen het lijf liepen, hem vermoorden of uitleveren aan de Duitsers. Onder de partizanen bevonden zich antisemieten die elke kans (en er waren er veel) benutten om een Jood te doden, zelfs als die deel uitmaakte van het partizanenleger.’

Hoewel de door Boneh verzamelde verslagen ook getuigenissen bevatten over Poolse inwoners van Pińsk die hun Joodse buren hulp boden, laten de conclusies er geen twijfel over bestaan: ‘De volledige niet-Joodse bevolking keek onverschillig, en zelfs met voldoening, naar de uitroeiing van de Joden en naar de kans om zich hun bezittingen toe te eigenen.’

Het Pińsk van Kapuściński, ‘een stadje met vriendelijke mensen en vriendelijke straten’, was een mythe. Een prachtig arcadia, de streek van zijn kinderjaren, waar mensen met verschillende godsdiensten en nationaliteiten in vrede en harmonie samenleefden. Een wereld van harmonie, die Kapuściński als volwassene voor Afrika, Latijns-Amerika en alle inwoners van het arme Zuiden wenste.

Was dit ook een onderdeel van zijn literaire autocreatie? Een mythologisering, die het cv van de ‘vertaler van culturen’, zoals hij aan het einde van zijn leven gezien wilde worden, aaneenlaste? En die op de bronnen van die voorbeschiktheid wees: dit is de man die met ‘de Andere’ spreekt en hem ontmoet, die sinds zijn kinderjaren multiculturaliteit ademt en haar als het ware in zijn bloed draagt?

Tussen het Pińsk uit zijn privéarchief, het Pińsk van de hondenvangers, het Pińsk van de Polen die Joden vermoordden of hen ten dode opschreven door hen aan de Duitsers uit te leveren en het idyllische arcadia uit de gesprekken en interviews gaapt een diepe afgrond.

Ik kan niet anders dan mezelf deze vraag stellen: werden die twee weergaves van de stad van zijn kinderjaren nooit gebundeld in het jarenlang aangekondigde boek juist omdat ze zo uiteenlopend en tegenstrijdig waren?

Kapuściński’s vader geeft praktijkvakken. Wat hun moeder onderwees, herinnert Barbara zich niet meer, waarschijnlijk waren het algemene vakken: lezen, schrijven en rekenen in de lagere klassen.

Overdag zorgt de gebochelde kinderjuf Masia voor ‘Rysieczek’, zoals de moeder haar zoon noemde, en ‘kikkertje’, haar koosnaam voor de kleine Basia. Na de dood van haar moeder staat Maria Kapuścińska in voor de opvoeding van haar veel jongere tienerzus Oleńka. Geheugenflitsen uit Barbara’s kindertijd suggereren dat de ouders een grote vrienden- en kennissenkring hadden en dat ze thuis een bloeiend sociaal leven leidden.

Zeggen dat ‘Rysieczek’ de oogappel van zijn moeder is, is een onderschatting van hun gevoelens en wederzijdse relatie. Ze houdt van haar dochter en aanbidt haar zoon. Hij is de mooiste, knapste en slimste. Het geloof van Maria Kapuścińska in de uitzonderlijke begaafdheid van haar zoon – zo blijkt uit de herinneringen van de huisvrienden, die haar na de oorlog hadden gekend – oversteeg de gemiddelde fascinatie van moeders voor hun begaafde zonen nogal.

‘Mijn zoon, mijn zoon’, zei ze met diepe bewondering, in een soort van vervoering, over hem. (Zo beschreef Alicja Kapuścińska, zijn weduwe, vaak de liefdesuitingen van de moeder voor haar zoon.)

De jeugdjaren van Kapuściński’s moeder vielen tijdens het Interbellum, een tijdperk waarin patriottisme vaak met een uniform werd geassocieerd. Het casino voor de officieren vormde het centrum van vermaak en de ontmoetingsplaats van de Poolse minderheid in Pińsk. Daar werden schitterende, luxueuze bals gehouden, waarop de Kapuściński’s regelmatig aanwezig waren. Mevrouw Maria, met een hoedje op en gekapt volgens de laatste mode, was trots dat ze tot de elite behoorde. Toen Rysiek als universiteitsstudent van een jaar of twintig in velduniform terugkeerde van zijn militaire training, met zijn hakken klakte en riep: ‘Tweede luitenant Ryszard Kapuściński meldt zich thuis!’ barstte zijn moeder in tranen uit en zei: ‘Mijn zoon is officier!’

Ze had het moeilijk met de lange reizen van haar zoon, wanneer hij als pap-correspondent maandenlang, soms langer dan een jaar naar Afrika en Latijns-Amerika verdween en soms wekenlang geen teken van leven gaf. Bij zijn vertrek vroeg hij vrienden om een wakend oog op zijn ouders te houden. Vanuit verre uithoeken van de wereld schreef hij tedere brieven naar zijn ‘maminek’, zoals hij haar was gaan noemen na een van zijn eerste buitenlandse reizen, naar Tsjechoslowakije.

Zijn moeder kwam regelmatig naar het hoofdkantoor van het pap in Warschau, gelegen op de hoek van de Jerozolimskielaan en Nowy Świat, en vroeg er naar de verslagen van haar zoon, zodat ze tenminste wist waar hij was, waardoor zijn gedachten in beslag werden genomen, waarvan hij op dat ogenblik getuige was. Vaak kreeg ze zijn teksten voor ze in de pap-nieuwsbulletins werden opgenomen. Slechts één verslag, uit Nigeria, kreeg ze doelbewust niet te lezen. Het was 1966, vlak voor de staatsgreep in dat land.

Ik wachtte tot ze me in brand zouden steken. […] Ik onderging een dierlijke angst, een angst die insloeg als een verlamming, ik stond als aan de grond genageld, als tot aan de nek ingegraven. […] Mijn leven zou in onmenselijke pijn ten onder gaan, het zou in vlammen opstijgen. […] Ze zetten messen op mijn ogen, zetten een mes op mijn hart. [De voetbaloorlog]

Redactrice Wiesława Bolimowska stapte naar de baas, Michał Hoffman, en eiste het volgende: ‘Dit mag nergens verschijnen, want mevrouw Kapuścińska krijgt een hartaanval als ze dit verslag leest.’ De tekst werd in geen van alle nieuwsbulletins van het agentschap gepubliceerd, zodat geen enkele krant die kon overnemen, zoals vaak werd gedaan. Het verslag verscheen een decennium later in Kapuściński’s reportagebundel De voetbaloorlog (onder de titel ‘Brandende barrières’). Maria Kapuścińska leefde toen niet meer, ze stierf in 1974 op 63-jarige leeftijd.

Zijn vader daarentegen dreef graag de spot met zijn zoon. Als Rysiek aan het leren of iets ijverig aan het instuderen was, onderstreepte hij in zijn boeken altijd de belangrijke zinnen – dit deed hij trouwens ook later als bekende verslaggever, en daarna als wereldberoemde schrijver – en dan zei zijn vader plagend: ‘Ga toch slapen, Rysiek. Morgenochtend heb ik het hele boek voor jou onderstreept.’

Hij durfde weleens te plagen door te zeggen dat Rysiek middelgroot van gestalte was, waarna de moeder als volgt uitbarstte: ‘Hoezo, middelgroot? Rysiek is groot!’ Zijn vader zei lachend: ‘Rysiek is middelgroot en ik middelklein’. Waarop de moeder met verheven stem een eind maakte aan de hele discussie: ‘Larie en apekool, jij bent klein en mijn zoon is groot!’

Op inspirerende gesprekken met zijn vader over cultuur, boeken, politiek, de wereld kon Rysiek niet rekenen. Jarenlang liep hij rond met het complex een onderontwikkelde provinciaal te zijn die van huis uit niet veel had meegekregen en alles door hard werken voor elkaar moest zien te krijgen.

Ooit vertelde hij me dat als hij als jonge verslaggever zijn collega’s Kazimierz Dziewanowski en Wojciech Giełżyński tegenkwam, die leeftijdgenoten van hem waren en allebei uit de intelligentsia kwamen, zijn mond niet open durfde te doen.

‘Ze wisten alles, probeerden elkaar te overtreffen in het noemen van namen en titels van boeken, waarover ik nog niet eens had gehoord’, zei Kapuściński.

In deze anekdote weerklonk een vleugje trots dat hij het verder had geschopt dan zijn collega’s. Maar vele jaren daarvoor, toen hij bij hen zat en niet wist hoe en met welk onderwerp hij bij het gesprek kon aansluiten, moet hij zich echt ellendig hebben gevoeld.

Józef Kapuściński had maar weinig benul van zijn zoons bezigheden. Soms was hij verontwaardigd als er kranten waarin de naam ‘Kapuściński’ voorkwam uitgespreid op de grond lagen en men er straffeloos overheen liep of als die kranten als binnenbekleding van een vuilnisemmer werden gebruikt. Hij was een gewetensvol en consciëntieus man die naar eigen zeggen nooit in zijn leven te laat in de les was gekomen. Het irriteerde hem dat zijn zoon zich in zijn kamer opsloot en daar iets deed (dat wil zeggen: schreef) in plaats van te gaan werken en voor een gezinsinkomen te zorgen. Want om te kunnen zeggen dat je werkte, moest je elke dag naar je werk gaan en niet de hele tijd thuiszitten.

Op een dag bracht hij zijn zoon en schoondochter een bezoekje.

‘Rysiek, ben je vandaag op het werk geweest?’

‘Ja, papa, ik ben er geweest.’

‘Om hoe laat was je er?’

‘Om acht uur, papa, om acht uur’, loog de zoon, om een zinloze discussie met zijn vader uit de weg te gaan.

Józef Kapuściński was een keer verontwaardigd, toen een kennis van zijn zoon en schoondochter opmerkte dat ze een dubbele naam had, haar eigen naam en die van haar man.

‘Waar is het respect voor de man gebleven?’ zei hij toen driftig.

Barbara, Kapuściński’s zus, vertelde me dat hun vader tot op zijn sterfbed in 1977 niet begreep wat Rysiek eigenlijk deed of wie hij was.

[2]Polesië – achtergestelde provincie in het oosten van Polen, in september 1939 verdeeld tussen Oekraïne en Wit-Rusland

Oorlog

Ik ben zeven en sta in een weide (de oorlog had ons verrast op het Oost-Poolse platteland) naar de puntjes te staren die haast onmerkbaar aan de hemel voorbijschuiven. Vlakbij, aan de rand van het bos, weerklinkt plotseling een verschrikkelijke dreun, ik hoor bommen met een vreselijke knal ontploffen (dat het bommen zijn kom ik later te weten, want op dat ogenblik weet ik nog niet dat er zoiets als een bom bestaat, het begrip alleen al is onbekend voor mij, een kind uit een onderontwikkeld gebied dat radio noch bioscoop kent, dat niet kan lezen of schrijven en ook nog niet over het bestaan van oorlogen en dodelijke wapens heeft gehoord), en zie gigantische fonteinen van aarde de lucht in schieten. Ik wil in de richting van dit ongewone schouwspel rennen, het verbijstert en fascineert me, maar ik heb nog geen ervaring met oorlog en kan de oorzaken en gevolgen van die als zilver glinsterende vliegtuigen, het gedreun van de bommen, de vederbossen van aarde die tot aan de boomtoppen de lucht in vliegen en voor mij levensbedreigend zijn, niet met elkaar in verband brengen. Ik begin dus in de richting van het bos, in de richting van de vallende en exploderende bommen te lopen, maar een hand grijpt me van achteren bij de arm en brengt me terug naar de weide. ‘Blijf liggen,’ hoor ik mijn moeder met trillende stem zeggen, ‘verroer je niet.’

Het is nacht en ik wil slapen, maar dat mag niet, we moeten gaan, we moeten vluchten. Waarheen we vluchten weet ik niet, maar ik begrijp dat onze vlucht een hogere noodzakelijkheid is, een nieuwe levensvorm, want iedereen is op de vlucht: op alle straten, wegen, zelfs de veldwegen krioelt het van de karren, karretjes en fietsen, bundels, koffers, emmers, verschrikte en radeloos rondzwervende mensen. Sommigen vluchten naar het oosten, anderen naar het westen.

We komen langs slagvelden die bezaaid zijn met achtergelaten uitrustingen, gebombardeerde stations en gekantelde auto’s. Het ruikt naar buskruit, vlees in ontbinding, er hangt een brandgeur. Overal komen we paardenkadavers tegen. Paarden, die grote, weerloze dieren, kunnen zich niet verbergen, tijdens een bombardement staan ze roerloos, ze wachten op de dood. Om de haverklap een dood paard, nu eens midden op de weg, dan eens ernaast in de sloot of wat verderop in het veld. Ze liggen met hun poten in de lucht, met hun hoeven dreigen ze naar de wereld. Menselijke slachtoffers zie ik nergens, want die begraven ze snel, alleen maar steeds de kadavers van paarden: zwarte, voskleurige, zwart-wit gevlekte, kastanjebruine, alsof het geen oorlog van mensen maar van paarden is. [Geheugenoefeningen]

(Een halve eeuw later leest de Amerikaanse schrijver John Updike de beschrijving van dit decor en schrijft hij in zijn brief aan Kapuściński dat hij nu pas de betekenis van de figuur van het paard in Picasso’s Guernica begrijpt.)

Maar wanneer we na een dagenlange tocht eindelijk dicht bij Pińsk zijn, wanneer we in de verte de huizen van de stad al zien, de bomen van het mooie park en de kerktorens, staan er op de weg bij de brug opeens matrozen voor ons. Die matrozen hebben lange geweren en scherpe, gekartelde bajonetten, op hun ronde petten zit een rode ster. […] Ze willen ons de stad niet binnenlaten. Ze houden ons op afstand, ‘Staan blijven!’ roepen ze, en ze richten op ons. Moeder en ook andere vrouwen en kinderen – ze hebben al een hele groep verzameld – huilen en vragen om genade. ‘Roep om genade’, smeken onze moeders ons, ze zijn buiten zichzelf van angst, maar wat kunnen wij kinderen nog meer uitrichten, we zitten allang op onze knieën op de weg, snikkend, met onze armen omhoog.

Geschreeuw, gehuil, geweren en bajonetten, de woeste gezichten van de boze, zwetende matrozen, razernij, iets engs en onbevattelijks; het is daar allemaal, bij de brug over de Pina, in de wereld die ik als zevenjarige binnenga. [Geheugenoefeningen]

In Pińsk valt er niets te eten. Maria Kapuścińska staat urenlang door het raam te staren. Bij de buren ziet Rysiek mensen die net als zijn moeder uit het raam naar de straat kijken. Wachten ze op iets? Wat kan dat zijn?

Rysiek en zijn vriendjes zwerven urenlang door de straten en over de binnenplaatsen. Ze spelen een beetje, maar rekenen er eigenlijk op iets te eten te zullen vinden.

Soms komt de geur van soep die op het vuur staat ons door een deur tegemoet gewaaid. In dergelijke gevallen steekt een van mijn vrienden, Waldek, zijn neus in een kier van die deur en begint hij haastig en uitzinnig die geur in te ademen en gelukzalig over zijn buik te wrijven, alsof hij aan een rijkelijk gedekte tafel zit, even later versombert hij en vervalt hij weer in apathie. [Geheugenoefeningen]

Voortdurend zal hij terugkomen op de bewering dat de oorlog – zoals voor iedereen die hem had overleefd – een doorslaggevende ervaring was geweest, voor de opgroeiende jongen een periode die zijn visie op de mens en de wereld vormde en die in de periode tussen zijn zevende en dertiende levensjaar viel.

Zij die de oorlog hebben overleefd, zullen zich er nooit van kunnen losmaken. Hij is als een gedachtebochel in hen blijven zitten, als een uiterst pijnlijk gezwel, dat zelfs een uitstekende chirurg als de tijd niet zal kunnen verwijderen. Luister naar wat er wordt gezegd wanneer de overlevenden elkaar ontmoeten. Wanneer ze bijeenkomen en ’s avonds aan tafel gaan zitten. Het doet er niet toe waarover ze beginnen. Er zijn wel duizend mogelijke onderwerpen, maar er is slechts één afsluiting en dat is herinneringen ophalen aan de oorlog.

Ik heb lang gedacht dat dit de enige wereld was, dat die er zo uitzag, dat het leven er zo uitzag. Dat was begrijpelijk: de oorlogsjaren vielen samen met mijn kindertijd en daarna met mijn pubertijd, het prille begrijpen, het ontstaan van het bewustzijn. Daardoor had ik de indruk dat niet vrede, maar oorlog een natuurlijke en zelfs de enige toestand was, de enige bestaansvorm, dat zwerven, honger en angst, luchtaanvallen en branden, razzia’s en executies, leugens en geschreeuw, minachting en haat de natuurlijke en eeuwenoude orde der dingen, de inhoud van het leven, de essentie van het bestaan vormden. [Geheugenoefeningen]

Wat betekenen deze woorden? Dat angst het beginsel van de wereld en het meest fundamentele menselijke gevoel is? Dat mensen die anders zijn een bedreiging vormen? Dergelijke instincten – waarschijnlijk nog geen gedachten, niet zo geformuleerd – moet de ‘natuurlijke oorlogstoestand’ bij een jongen van zeven, acht of dertien jaar opwekken.

Ik blader nu door verschillende van Kapuściński’s teksten –geschreven en verteld in het buitenland, toen hij al beroemd was – en ontdek dat de oorlog er voortdurend in terugkeert, ook al is het maar als herinnering, aanleiding, uitgangspunt of conclusie, altijd vindt hij er een plaats voor. Ergens schreef hij dat oorlog de wereld tot de kleuren zwart en wit herleidt, tot ‘de meest primitieve strijd tussen twee krachten: goed en kwaad’. Hoe kom je er later van af? Hoe genees je ervan?

Ik probeer als een boekhouder te werk te gaan: wat, waar, wanneer, zo veel mogelijk stap voor stap. De enige persoon die me daarbij kan helpen, is zijn zus Barbara. Tijdens onze gesprekken stel ik vast – en dit verbaast me niet – dat ze sommige gebeurtenissen op dezelfde of vergelijkbare manier hebben onthouden en andere compleet anders. Veel ervan heeft Kapuściński nooit aangehaald. Was hij die gebeurtenissen vergeten? Waren ze onbelangrijk voor hem? Te traumatisch?

Ik vergelijk hun relaas, zelfs over triviale gebeurtenissen, en kan vaak niet uitmaken welke versie het dichtst tegen de waarheid aanleunt: dit zijn de waarheden van twee kindergeheugens.

Het verhaal van Barbara en dat van Rysiek

‘De oorlog overviel ons toen we op het platteland verbleven, in de buurt van Rejowiec, vlak bij Chełm in het zuidoosten van Polen. We waren daar op vakantie bij een oom. Ik herinner me niet veel van de terugreis naar huis. In Pińsk, dat door Sovjet-Rusland was bezet, ging Rysiek naar school, ik was nog te klein.’

Op school moeten we vanaf de eerste les het Russische alfabet leren. We beginnen met de letter s. ‘Waarom met de letter s?’ vraagt iemand achter in de klas. ‘We moeten toch met de a beginnen?’ ‘Kinderen,’ zegt onze meester (die een Pool is) op trieste toon, ‘kijk eens naar de kaft van ons boek. Wat is die eerste letter op deze kaft? Een S!’ Petrus, die een Wit-Rus is, kan de hele titel lezen: ‘Stalin, Vraagstukken van het leninisme.’ Dat is het enige boek waaruit we Russisch leren, het enige exemplaar van het boek. Grote, vergulde letters op een stijve kaft, overtrokken met grijs linnen.[…]

Alle kinderen worden lid van de Pioniers! Op een dag reed een auto de binnenplaats van de school op. […] Iemand zei dat ze van de nkvd[3] waren. […] Die mannen van de nkvd hadden witte overhemden en rode halsdoeken voor ons meegenomen. Op belangrijke feestdagen […] moet elk kind met dit overhemd en deze halsdoek op school komen. [Imperium]

‘Algauw begint men over deportaties naar Siberië te spreken. Poolse leraren en officieren zouden worden gedeporteerd. Vader, die leraar en reserveofficier is, besluit te vluchten, wat betekent dat hij de “groene grens” met het Gouvernement-Generaal[4], dat door de Duitsers is bezet, moet oversteken. Hij vertrekt bij het vallen van de avond en gaat eerst naar zijn vriend Olek Onichimowski, die ook leraar is en niet ver van het station woont: ze zullen samen vluchten.

Diezelfde nacht komt de nkvd vader halen. Ze zijn gewapend met karabijnen met bajonetten. Ze roepen naar mama: “Waar is uw man?” Rysiek rent om de vijf minuten naar de badkamer, hij begrijpt vast beter dan ik wat er aan de hand is en is banger, ik was zes, hij zeven. Ten slotte, waarschijnlijk uit woede dat vader er niet is, doorboren de nkvd’ers met hun bajonetten de reproductie van Batory in de buurt van Pskov, het schilderij van Jan Matejko dat aan de muur hangt. Mama laten ze met rust. De volgende dag vernemen we dat vader die nacht in Pińsk was, omdat Olek en hij de trein niet hadden gehaald. Gelukkig had hij de nacht bij zijn vriend doorgebracht.’

Ze vallen met enkele mannen ons huis binnen, soldaten en nkvd’ers in burger, paniekerig en bliksemsnel, alsof ze door razende wolven worden achtervolgd. Meteen zijn hun geweren op ons gericht. We zijn doodsbang. Stel dat ze gaan schieten. Iemand doodmaken. […]

En aan moeder vragen ze: ‘A moezj koeda? Waar is je man?’ Moeder, zo bleek als een doek, spreidt haar trillende handen en zegt dat ze het niet weet. […] Wat zoeken ze? Wapens, zeggen ze. Maar wat voor wapens kunnen hier nou zijn? Mijn kapotte klapperpistool, waarmee ik tegen de indianen vocht. […] Ze willen moeder meenemen. Voor straf misschien? […], waarna een van de Rode-Legersoldaten, vast hun baas, hun ‘komandir’, een ogenblik aarzelt, vervolgens zijn pet opzet, zijn pistoolholster dichtdrukt en tegen zijn mannen zegt: ‘Pasjli! We gaan!’ [Imperium]

‘De nachten daarop sliepen we niet, we wachtten tot de nkvd nog eens zou langskomen.

Men begon hele gezinnen te deporteren. Dit overkwam het gezin van mijn vriendinnetje uit de buurt, Sabina, de dochter van een politieman. Om vijf uur ’s ochtends stopte er een boerenkar met soldaten bij hun huis. De soldaten laadden spullen op de kar en lieten Sabina’s mama wat pap klaarmaken voor onderweg. Ik hoorde het lawaai en vroeg aan mama of ik naar hen toe mocht. Mama was zich waarschijnlijk niet bewust van het gevaar dat ik liep en vond het goed.

De trein waarmee ze zouden worden gedeporteerd bestond uit een wagon of tien en het duurde een paar dagen om ze vol te laden met mensen. Een paar keer lukte het Rysiek, onze kinderjuf Masia en mezelf om wat gekookte pap naar hen te smokkelen. Het was winter en het vroor dat het kraakte, het was wel min dertig. Nog voor de trein vertrok, was Sabina’s jongere zusje doodgevroren.’

Op school, tijdens het speelkwartier, of als we met zijn allen naar huis gaan, praten we over deportaties. Dat is het interessantste onderwerp tegenwoordig. [Imperium]

‘Ik herinner me dat er de hele tijd over eten werd gesproken, dat we iets moesten zien te bemachtigen of wanneer iets geleverd zou worden. Op een nacht was het mijn beurt, ik moest in de rij staan voor gekneusde eieren. De mensen duwden me uit de rij, ik moest met lege handen naar huis en brak tot overmaat van ramp onze aardewerken pot.’

Hongerig en wanhopig sleepten we ons een keer naar de soldaten die de poort van de kazerne bewaakten. ‘Kameraad,’ zei Hubert, ‘geef ons wat te eten’, en hij maakte het gebaar waarmee je een homp brood in je mond stopt. Ten slotte greep een van de schildwachten in zijn zak en haalde er in plaats van brood een linnen zakje uit, dat hij zonder een woord aan ons gaf. Er zaten donkerbruine, bijna zwarte, fijngesneden stelen van tabaksbladeren in. De soldaat gaf ons ook een snipper van een krant en demonstreerde hoe je er een hoorntje van kon draaien waarin je de vochtige, stinkende tabaksbrij moest doen. […]

We staken hem op. De rook kriebelde in de keel en prikte in de ogen. De wereld begon te draaien, wiegen, stond op zijn kop. Ik gaf over, mijn hoofd barstte van de pijn. Maar het zuigende, doffe hongergevoel werd minder, verzwakte. [Imperium]

‘Onze moeder was een schat, we werden nooit geslagen, behalve één keer, toen ze thuiskwam na zelf in de rij te hebben gestaan voor gekneusde eieren. Misschien was ze radeloos en gefrustreerd omdat ze niets had gekregen? Het ging om sigaretten. Toen ze weg was, hadden Rysiek en ik een doos gevonden en alle sigaretten opgerookt, misschien wel honderd stuks. De peuken en as hadden we achter het bed gegooid, omdat we dachten dat mama zo niets zou merken. Ze was echt boos op ons, daarna heb ik haar nooit meer in zo’n staat gezien.’

‘Het was toen al warmer, waarschijnlijk het begin van de lente van 1940, en we verlieten Pińsk voorgoed. Er werd aangekondigd dat iedereen die wilde naar de Duitse zijde kon gaan en dertig kilo bagage mocht meenemen. Mama aarzelde geen seconde, hoewel ze een volledig ingericht huis achterliet, waar ze – dat moet ze beseft hebben – nooit meer naar zou terugkeren. Ze zette Rysiek en mij op een boerenkar en we vertrokken. Vervolgens herinner ik me de treinrit. Voor we de grens overstaken, gingen we eerst per trein naar Przemyśl, waar de ouders van vader woonden. Grootvader was in relatief goede lichamelijke conditie, maar grootmoeder was al jaren verlamd aan beide handen en moest tijdens de zware reis verzorgd worden.

Aan de Sovjet-Duitse grens moest men geld, juwelen en alle kostbaarheden afgeven. Aan Duitse zijde werden de hoofden geschoren, want de Duitsers dachten dat iedereen die uit het oosten kwam luizen had. Eerst overgoten ze ons hoofd met een witte pap en dan werden onze haren aangepakt. De jongens werden kaal geschoren en de haren van de meisjes werden kort geknipt.

Ik weet niet meer hoe we vader weer hebben teruggevonden, in elk geval woonden we samen in Sieraków in de buurt van Warschau. Het was een huis met twee verdiepingen, beneden was er een kamer, waar vader een school runde die één klas telde: hij was er de enige leraar. Dertien treden hoger waren er twee dakkamers: in de ene sliepen onze grootouders en Rysiek en ik, in de andere onze ouders.

Vader was een strenge leraar, hij sloeg zijn leerlingen met een liniaal op de handen, mij liet hij een fout gespeld woord twintig keer overschrijven.

Leden we honger? Toen niet, hoewel het moeilijk was, we liepen er allemaal mager bij. Thuis hadden we een grote, gietijzeren pan, waarin mama soep maakte. Elke dag was er soep, we woonden tenslotte op het platteland. Als “schoolgeld” brachten de kinderen nu eens een liter melk, dan weer aardappelen mee. Soms was er niet genoeg soep voor ons allemaal en dan zei mama dat ze geen honger had.’

De honger was ons uit Pińsk gevolgd, ik was voortdurend op zoek naar iets om te eten, een broodkorst, wortel, om het even wat. Op een dag had vader geen andere keus dan in de klas te zeggen: ‘Kinderen, wie morgen naar school wil komen, moet een aardappel meebrengen.’ De volgende dag kwam de helft van de klas niet opdagen. Sommige kinderen brachten de helft, andere eenvierde van een aardappel mee. Een hele aardappel was een kostbare schat. [Geheugenoefeningen]

‘Rysiek en zijn vrienden hadden een spelletje bedacht dat eruit bestond om buskruit in een metalen buis te gieten en die uit alle macht tegen het plafond te gooien. Zo herinner ik me dat. De boel ontplofte en vatte vlam. Gelukkig waren onze gezichten en ogen niet verbrand: de gevolgen hadden tragisch kunnen zijn.

Na ongeveer een jaar in Sieraków verhuizen we naar Izabelin, waar we in voor die tijd uitstekende omstandigheden leven: in een huis met twee kamers, een keuken, hal en veranda. We hebben ook een tuin, waarin we groenten telen, een paar appelbomen en pruimenbomen, en in een houten bijgebouw konijnen en kippen, wat betekent dat we elke dag eieren hebben. Papa fietst naar de school in Sieraków, mama zorgt voor de kinderen in het dorp en krijgt in ruil daarvoor marmelade en honing. Rysiek en ik gaan naar school in Izabelin.’

‘Voor ons huis stonden vaak een stuk of tien fietsen. De samenzweerders kwamen hier samen: vader was lid van het Poolse verzetsleger, wat helaas voor iedereen zichtbaar was. En het was gevaarlijk. Onze buur Grothe, de eigenaar van een winkel, was een Volksduitser. Hij had een vrouw en drie dochters, van wie een, Iza, mijn vriendin was. Toen ik op een dag terugkwam van haar, begon er bij de Grothes een actie. Het verzetsleger had een doodsvonnis tegen hem uitgevaardigd, gelukkig hadden ze die opdracht niet aan mijn vader toegewezen. We hoorden kreten en hulpgeroep. We konden niets doen. Later vernamen we dat Grothe zich had proberen te verdedigen door zuur op een van zijn aanvallers te gieten en de winkel te barricaderen. Ze knalden hem dwars door de deur neer.

De volgende dag begon de nachtmerrie. In het dorp arriveerde een vrachtwagen vol militairen. Auto’s, motorfietsen, honden, een hels geschreeuw. Wojtek Borzęcki werd uit zijn huis gehaald, in de buurt was dat een hele meneer: een knappe man die rijbroeken en laarzen met hoge schachten droeg, ik denk dat hij een graaf was. Voor de ogen van iedereen begonnen ze hem te martelen. Ze sloegen spijkers onder zijn nagels en hij brulde zo erg dat ik het nu nog altijd kan horen. Met onze neus tegen het raam gedrukt keken Rysiek en ik ernaar. Daarna haalden ze leraar Franciszek Pięta uit zijn huis. Ze reden met hem door het dorp, vilden zijn gezicht en strooiden er zout op. Samen met mama knielden en bidden we in hoger tempo alsof een sneller gebed hem sneller hulp zou brengen.

We maakten ons zorgen over vader. ’s Ochtends was hij naar Sieraków gereden en hij kwam maar niet terug. Toen bleek dat de Duitsers in de hele buurt een razzia hadden gehouden. Toen hij in Sieraków de schooldeur op slot deed, stonden ze hem al op te wachten. Naar wat hij later vertelde, hadden ze de verzamelde mannen bij een kruis aan de weg in twee groepen verdeeld. De ene groep namen ze mee, vader bevond zich gelukkig in de groep die werd vrijgelaten. Tijdens de selectie kon hij kleine vloeipapiertjes met geheime informatie op de grond gooien en die met zijn voet met aarde bedekken.

Toen hij thuiskwam, was het al nacht. We hadden geen oog dichtgedaan, we waren doodsbang. Die nacht besloten onze ouders dat hij moest vluchten. De volgende ochtend vertrok vader naar zijn werk in Sieraków, maar hij kwam niet meer terug en ging vandaar rechtstreeks naar Warschau. De daaropvolgende maanden overnachtte hij op verschillende adressen, bij kennissen. Elke dag had hij een probleem, omdat hij een nieuwe slaapplaats moest zien te regelen.’

De partizanen komen ’s nachts. Op een keer kwamen ze, zoals altijd, in de nacht. Het was herfst en het regende. Op fluistertoon bespraken ze iets met moeder (vader had ik al een maand niet meer gezien en tot aan het einde van de oorlog zou ik hem niet meer terugzien: hij zat ondergedoken). We moesten ons snel aankleden en vertrekken: er was een razzia in de buurt, hele dorpen werden weggevoerd naar de kampen. We vluchtten naar Warschau, naar de ons aangewezen schuilplaats. Ik was voor het eerst in een grote stad, zag voor het eerst een tram, grote herenhuizen van een paar verdiepingen hoog, al die grote winkels. [Geheugenoefeningen]

‘Mama, Rysiek en ik woonden een paar maanden bij Jadwiga Skupiewska, een vriendin van onze ouders in Warschau. Soms kwam vader bij ons de nacht doorbrengen, maar meestal was hij er niet. Waar die woning precies was, weet ik niet: ik herinner me een herenhuis met een waterput op de binnenplaats. We mochten niet bij het raam komen, want het was streng verboden om bij iemand te logeren zonder dat men op dat adres geregistreerd was. Zowel wij als de vrienden die ons onderdak verleenden namen dus risico’s.’

We woonden toen in Warschau [de winter van 1942 stond voor de deur – A.D.] in de Krochmalnastraat, dicht bij de poort van het getto, bij de familie Skupiewski. Meneer Skupiewski fabriceerde thuis toiletzeepjes, allemaal van dezelfde groene zeep. ‘Ik geef je zeep in commissie,’ zei hij, ‘als je er vierhonderd hebt verkocht, heb je genoeg voor schoenen, en je schuld betaal je me na de oorlog terug.’ Want toen geloofde men nog dat de oorlog bijna was afgelopen. Hij gaf me ook nog de raad om handel te drijven op het tracé van de elektrische trein Warschau-Otwock, omdat je daar zomergasten had die zich soms wel wilden wassen en dus zeker zeep zouden kopen. Ik deed zoals hij gezegd had. Ik was tien en heb toen de helft van alle tranen uit mijn hele leven gehuild omdat niemand die zeepjes wilde kopen. Ik liep een hele week rond en verkocht niets, of bijvoorbeeld één zeepje. Eén keer verkocht ik er drie en vuurrood van geluk kwam ik thuis.

Als ik ergens had aangebeld, begon ik vurig te bidden: ‘God, maak dat ze iets kopen, dat ze er maar eentje kopen!’ Eigenlijk bedreef ik een vorm van bedelarij doordat ik medelijden probeerde op te wekken. Ik kwam in een woning en zei: ‘Koopt u alstublieft een stukje zeep, mevrouw. Het kost maar één zloty, de winter komt en ik heb geen schoenen.’ Soms had dat effect, soms niet, want het wemelde van de kinderen die zich op de een of andere manier probeerden te redden, of door te stelen, of door iemand bij de neus te nemen, of door een handeltje te drijven.

De herfstkou kwam, de koude beet in mijn voeten, waardoor ze zo’n pijn deden dat ik moest ophouden met mijn handeltje. Ik had driehonderd zloty, maar meneer Skupiewski legde er met vrijgevige hand honderd bij. Moeder en ik kochten schoenen. Als je je voet in een flanellen warmer wikkelde en er nog een stuk krant om wond, dan kon je er zelfs bij strenge vorst in lopen. [Reizen met Herodotos]

‘We verhuisden naar Świder in de buurt van Warschau, aan de andere kant van de Weichsel. Het was een huis met vier woningen, wij betrokken een ervan. Rysiek en ik gingen naar school in Otwock, zeven kilometer lopen met nauwelijks iets in de maag: ’s ochtends dronken we met moeite een kopje granenkoffie. Op school aten we ’s middags een kommetje hete soep: daar waren we dol op. Thuis zei mama vaak na ons huiswerk: “Naar bed, kinderen, vandaag is er geen avondeten.” Dat duurde zo bijna tot het einde van de oorlog.

Vader werkte toen als belastingontvanger in Karczewo, een kilometer of tien van Świder, onder een valse naam. Hij bezocht ons een keer per week en bracht soms een stukje worst mee. Dit waren geschenken waarmee mensen zonder geld uitstel afkochten, ze vroegen hem om het verschuldigde bedrag later te komen halen.

Daarna probeerde vader werk te vinden als klusjesman, manusje-van-alles. Hij vertelde iedereen bijvoorbeeld dat hij pannen lapte, maar niemand wilde gebruikmaken van zijn diensten. De mensen hadden geld noch eten om hem voor zijn werk te betalen. Hij stikte jurkjes voor mij en maakte schoenen voor ons.’

De hele oorlog lang droomde ik van schoenen. Het was mijn droom schoenen te hebben. Maar hoe kwam je eraan? Wat moest je doen om schoenen te hebben? Een stevige schoen was een symbool van prestige en macht, een symbool van controle. Een afgetrapte, gescheurde schoen was een teken van vernedering, het brandmerk van een persoon die ontdaan was van elke waardigheid en tot een onmenselijk bestaan was veroordeeld. Sterke schoenen bezitten betekende sterk zijn, of zelfs gewoonweg zijn. [Geheugenoefeningen]

‘Andere herinneringen? Ik herinner me nog de tragische geschiedenis van een Joodse vrouw die in een van de vier flats van ons huis ondergedoken zat. Ze gaf mij bijles wiskunde, waarschijnlijk niet aan Rysiek, die had geen problemen met wiskunde. We lieten haar mee-eten van onze soep. Ze had een prachtige bontmantel die een kennis van haar wilde hebben of kopen. De Jodin ging niet akkoord. Op een dag is ze in haar bontmantel naar die kennis gegaan en niet meer teruggekeerd. Had die andere vrouw haar uitgeleverd voor die bontmantel? Dat werd later gezegd.

De opstand van Warschau, dat waren snippers verbrand papier die vanuit de richting van Warschau kwamen aangewaaid en de dood van onze oom, die in de strijd was gesneuveld.

De Sovjets waren in aantocht, de Duitsers namen alle jongens die ouder dan zestien waren mee om ze loopgraven te laten graven. Zij die voor dit werk werden meegenomen keerden niet meer terug. Dit overkwam Janek, die door zijn eigen vader, onze conciërge, naar buiten werd geduwd, omdat hij zelf niet durfde te gaan. Godzijdank was Rysiek nog maar net twaalf, zag hij er niet al te stevig uit en lieten ze hem met rust.

We woonden vlak bij de frontlinie en hoorden het geluid van de gevechten. We gingen vaak naar de kelder, die als onze bunker diende. Iedereen zat te bidden dat er geen bom op het huis zou vallen en dat God ons zou verhoren.

Rysiek was in die tijd heel gelovig. Dat bleef hij tot aan het einde van de oorlog, en ik denk ook nog tot een jaar of twee erna. In Izabelin was hij misdienaar geweest. Op een keer merkte ik naast ons bed een plas speeksel op. “Dat is om nuchter te zijn voor de heilige communie”, vertelde hij me heel ernstig.’

In 1944 werd ik misdienaar. Mijn priester was kapelaan van het veldhospitaal. Rijen gecamoufleerde tenten stonden verborgen in het dennenwoud op de linkeroever van de Weichsel. Tijdens de opstand van Warschau, nog voor het januarioffensief van start ging, heerste er een koortsige, vermoeiende bedrijvigheid. Van het front dat vlakbij dreunde en rookte, kwamen ziekenwagens in volle vaart aangereden. Ze voerden gewonden aan, die vaak bewusteloos waren en in de haast en chaos op elkaar waren gestapeld, alsof het graanzakken waren (maar dan wel zakken waaruit bloed droop). De ziekenbroeders die zelf van vermoeidheid nog amper in leven waren, laadden de gewonden uit en legden hen op het gras, vervolgens pakten ze een rubberen slang en bespoten hen met een krachtige straal koud water. De gewonden die een teken van leven gaven, werden naar de tent gebracht waarin zich de operatiezaal bevond (voor de tent, gewoon op de grond, lag elke dag een verse hoop geamputeerde armen en benen), diegenen die echter niet meer bewogen, droegen ze naar een groot graf dat zich aan de achterzijde van het ziekenhuis bevond. Precies boven die eindeloze grafkuil stond ik urenlang naast de priester en hield ik het gebedenboek en wijwatervat vast. Na hem herhaalde ik het gebed voor de overledenen. Tegen elke gesneuvelde zeiden we: ‘Amen’, wel tientallen keren per dag, ‘Amen’, haastig, want naast ons, achter het bos, werkte de machine des doods zonder ophouden door. Tot het eindelijk leeg en stil werd, dan viel het verkeer van de ziekenwagens stil, verdwenen de tenten (het hospitaal was naar het westen vertrokken) en bleven in het bos de kruisen achter. [Geheugenoefeningen]

Uit aantekeningen en gesprekken

Een van de hypotheses in verband met de ‘psychologische erfenis van de oorlog’: door de oorlog had zich de overtuiging gevormd dat zij die hun nek uitstaken, de dapperen, er als eersten vanlangs kregen.

‘Dappere oorlogskinderen kwamen om, de minder dappere hadden meer kans om te overleven. Zo eenvoudig was dat. De oorlogservaring, de aanblik van dood en lijden, armoede, honger, angst: dit verandert iemands instelling, zijn levenshouding voorgoed.’

Dit is een fragment uit mijn aantekeningen tijdens een gesprek met Wiktor Osiatyński, een van Kapuściński’s beste vrienden.

Wanneer hij het over dappere en minder dappere kinderen heeft, denkt Osiatyński niet direct aan zijn vriend, hij suggereert eerder een mogelijke verklaring.

‘Ik spreek geen oordeel uit over mensen, wier jeugdjaren samenvielen met de oorlog en later met het stalinisme. Ik weet niet hoe ikzelf die tijd zou hebben overleefd, noch hoe ik me zou hebben gedragen.’

Verder zegt hij: ‘Hij was geen man van grote moed, hoewel hij een paar keer “nee” heeft gezegd. Toen hij bijvoorbeeld bij de invoering van de staat van beleg op 13 december 1981 zijn lidmaatschap van de Poolse Verenigde Arbeiderspartij, de pzpr, opzegde, moet dat voor hem een moeilijk moment zijn geweest. Ik heb geen reden, laat staan bewijzen, om zijn verhalen over hoe hij als correspondent in Afrika en Latijns-Amerika een paar keer net niet werd gefusilleerd in twijfel te trekken. Maar ik kon me ook nooit aan de indruk onttrekken dat hij zijn moed in zijn boeken had gecreëerd. Hij wist dat hij niet zo was.’

De ervaring van tekort, lijden, oorlogsdreiging heeft ook haar paradoxale keerzijde: ze maakt de aanpassing aan de zware arbeidsomstandigheden van correspondent draaglijker, in tijden van oorlog, revolutie, rellen op verschillende continenten, waar er niets te eten is en men zich om het even waar te slapen legt. Het gaat er niet om dat het voor Kapuściński gemakkelijker was dan voor andere verslaggevers, noch dat hij minder afzag, maar wel dat hij waarschijnlijk een andere ‘innerlijke grens’ had op het vlak van weerstand, aanpassingsvermogen en misschien ook angst dan journalisten die in hun kindertijd de geur van oorlog niet hadden opgesnoven en in welvaart en relatieve rust waren opgegroeid.

‘Rysiek heeft dit nooit openlijk toegegeven, maar oorlogsbeelden fascineerden hem. Dat geldt ook voor mij’, vertelt Mirosław Ikonowicz, een vriend en generatiegenoot. Ze leerden elkaar kennen tijdens hun studie aan de faculteit geschiedenis van de Universiteit van Warschau, jarenlang werkten ze voor hetzelfde persagentschap. Net als Kapuściński was Ikonowicz correspondent tijdens de burgeroorlog in Angola.

‘Oorlog, revolutie, gevaarlijke plekken had hij nodig om “op de rand te kunnen leven”. Ik zou zijn – en ook mijn – behoefte kunnen vergelijken met die van mensen die extreme sporten beoefenen. Hoewel hij zei dat hij geen extra adrenaline zocht, denk ik dat die behoefte diep in hem schuilde, we hebben het er vaak over gehad …’

‘Rysiek hield niet van confrontaties’: nog een andere aantekening uit gesprekken over hem.

In hoeverre kunnen die oorlogservaringen gerelateerd worden aan zijn afkeer van confrontaties? Betekent het dat als het tot een conflict, woordenwisseling, aanvaring komt je op je kop kunt krijgen? Maar aan de andere kant baande hij zich zijn hele carrière lang een weg naar plekken waar het gevaarlijk was.

Ik laat die vragen onbeantwoord en kom er later op terug. Ook op de kwestie van zijn eigen moed. In de kantlijn noteer ik: ‘Zo veel mogelijk bepalen hoe het zit met een paar van de executies waaraan Kapuściński is ontkomen’ en waarover hij in boeken en interviews vertelde.

Op de vraag ‘hoe heeft de oorlog Kapuściński gevormd?’ geeft Hanna Krall een kort antwoord: ‘Hij was een kind van de oorlog en zoals veel generatiegenoten gaf die hem een sterke levensdrang.’

Postscriptum: onnauwkeurigheden en controverses

Na de publicatie van Imperium corrigeerden lezers uit Pińsk bepaalde details in Kapuściński’s relaas over hun stad tijdens de Sovjetbezetting, soms trokken ze die in twijfel. Een van hen schreef dat alleen Russen tot de Pioniers werden toegelaten, en ook niet allemaal. Dat Poolse kinderen lid konden worden als de ouders onmiddellijk het ussr-staatsburgerschap aannamen. Of dat de Pioniers de witte overhemden en rode sjaaltjes van hun organisatie kregen (en niet van de nkvd op school).

Het geheugen en vooral dat van een kind, vermengd met kennis die veel later is verworven, kan niet nauwkeurig zijn: het is altijd subjectief, noodzakelijkerwijs doet het de grens tussen de harde feiten en de impressies, familieverhalen en roddels vervagen. Bestaat er trouwens een andere waarheid die men over zichzelf kan vertellen?

Misschien heeft Kapuściński details door elkaar gehaald. Misschien heeft zijn geheugen diezelfde gebeurtenissen anders gecodeerd dan dat van zijn recensenten uit Pińsk. In de cv’s die bij zijn toelatingsaanvragen voor de universiteit waren gevoegd, en vervolgens ook die voor de Poolse Verenigde Arbeiderspartij schreef Kapuściński dat hij lid was geweest van de Pioniersbeweging, wat een van de details van zijn herinneringen is die in twijfel worden getrokken. Op dit moment kan onmogelijk meer worden achterhaald of hij werkelijk lid is geweest.

Ja, de vraag of Kapuściński zijn eigen biografie heeft verfraaid, is terecht. Tijdens het lezen, de gesprekken, het samenbrengen van de feiten, data en de hele biografische boekhouding kom ik zaken op het spoor die geen ruimte laten voor twijfel.

‘Schreef’ hij tijdens zijn vertellingen over zijn leven nog een ander boek? Is Ryszard Kapuściński, de hoofdpersoon in de boeken van Ryszard Kapuściński, een reëel personage? (Hij is immers de hoofdpersoon in bijna al zijn boeken.) En in welke mate ook een literair personage? Schiep Kapuściński zijn eigen legende? Hoe? Waarom?

[3]NKVD – Narodnij Komissarjat Vnoetrennich Djel, tot 1954 de naam van de Russische geheime dienst

[4]Gouvernement-Generaal – het deel van Polen dat wel door nazi-Duitsland bezet was, maar niet door Duitsland geannexeerd was