Mahmud Doulatabadi

De kinderen van de kolonel

Uit het Perzisch vertaald door Johan ter Haar

Uitgeverij De Geus

breda 2014

De uitgever ontving voor deze uitgave in het kader van schwob.nl een subsidie van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Zawwal-e kolonel, verschenen bij Nashr-e sarcheshme

First published in German translation under the title Der Colonel by Unions Verlag, Zürich, 2009

Oorspronkelijke tekst © Mahmud Doulatabadi, 2009

Nederlandse vertaling © Johan ter Haar en De Geus bv, Breda 2014

Omslagontwerp total italic (Thierry Wijnberg), Amsterdam – Berlijn

Omslagillustratie © Celia Peterson/arabianEye/Corbis/Hollandse Hoogte

isbn 978 90 445 2286 0

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Laat ik eerst mijn sigaret maar eens uitmaken.

Dit was misschien al wel de twintigste sigaret die hij sinds het begin van de avond uit had gedrukt. Hij had het benauwd en door het vele roken waren zijn mond en tong hun smaakzin aan het verliezen. Kijk nou toch eens! De gebarsten ruit in het raam is nat van zweet. En wat een stilte! Met elke klop op de poort werd de stilte en de monotone regen doorbroken. Het regende alleen maar en het geluid van de regen op het oude dak van roestige golfplaten was zo eentonig dat het zelf deel uitmaakte van de stilte. Ik kan mij herinneren dat ik in mijn hele leven één keer de zon heb zien ondergaan op het golfplaten dak.

Bij het vallen van de avond, na de regen, vlak voor het ondergaan van de zon, hadden de okerkleurige golfplaten een trieste schoonheid. Dat was in de dagen dat de eerste witte haren bij zijn slapen te zien waren. Hij liep toen nog met ferme pas en opgeheven hoofd en voelde de grond onder zijn voeten. Hij was nog niet versleten en zijn gezicht was nog niet rimpelig. Angst en verwarring hadden nog geen voren getrokken in zijn voorhoofd. Maar, mijne heren, ik moet toch eerst mijn sigaret uitmaken, opstaan, mijn regenjas over mijn schouders gooien, en dan pas kan ik naar de poort komen! Klopt u maar, wie u ook bent! Het is al jaren geleden dat ik goed nieuws heb gehad, en nu, op dit onmogelijke uur van de nacht, verwacht ik zeker geen goed nieuws! Eens kijken! Als mijn oude horloge niet voorloopt en ook niet achter, dan moet het nu ongeveer drie uur ’s nachts zijn. Kijk nou toch eens! De gebarsten ruit in het raam is helemaal nat van zweet! Klopt u maar! Klopt u maar! U kunt kloppen tot de doden wakker worden! Maar zolang ik mijn regenjas niet aanheb en geen pantoffels aan mijn voeten heb, zet ik geen stap op de binnenplaats. U ziet toch zelf wel dat het pijpenstelen regent! Bovendien moet ik het licht op de veranda nog aandoen, en dan moet ik de trap af. U wilt toch niet dat ik in het donker uitglij en val, en dat mijn schouder uit de kom raakt? Ik kom al! Ik hoop alleen wel dat het licht in de kelder van Amir niet aan is. Ik moet wel proberen kalm te blijven en niet erg verbaasd te zijn wanneer ik de deur opendoe. Ik weet, ik weet heel goed dat mijn oogleden en mijn kin niet mogen trillen. Onder geen enkele voorwaarde! Maar dat verrekte linkerooglid heb ik niet in bedwang. Ik hoef maar aandachtig naar iets te kijken of het begint vanzelf al te trillen. Het is alleen maar dit linkerooglid …

‘Ja, meneer … ik kom al … Een ogenblik geduld!’

Hij kon toch niet vragen wie het was die op dit onmogelijke uur bij hem aanklopte? Denk nou niet dat hij het lef niet had zoiets te vragen. Nee, dat was het niet. Maar zelfs de gedachte eraan kwam niet eens bij hem op, omdat hij er zeker van was dat dit niets zou veranderen aan de zaak. De ervaring had hem geleerd dat als de huisdeur ’s nachts onder alle omstandigheden op slot zou blijven, niemand zo hard zou aankloppen.

Dus zit er voor mij niets anders op dan diep adem te halen. Uiteraard peins ik er niet over mijzelf toe te staan aan het aantal sigaretten te denken, dat ik overdag en ’s avonds rook, en op een moment van onoplettendheid spontaan volstrekt onpraktische beslissingen te nemen. Maar om in staat te zijn om wanneer ik de deur opendoe mijn zenuwen in bedwang te hebben en ervoor te zorgen dat mijn ademhaling niet als een teken van paniek wordt gezien, kan ik niet anders dan diep adem te halen en heel rustig de deur open te doen.

‘Kolonel?’

‘Ja, meneer.’

‘Bent u het zelf, kolonel?’

‘Jazeker! Had u iemand anders verwacht?’

‘Waarom maakt u dan de deur niet open?’

‘Ik doe hem zo open … ik moet nog even de sleutel pakken. Hier is hij … ik heb hem. Nee, toch niet, dit is de sleutel van de kluis. Ik moet de sleutel gaan halen. Neemt u mij niet kwalijk … Een ogenblikje nog.’

Waar heb ik hem neergelegd, op een plank of op tafel? Gewoonlijk stop ik de sleutel in mijn zak, want … nou ja … gewoon, je weet maar nooit. Sinds ik vanavond thuis ben gekomen, ben ik niet meer naar buiten gegaan, want dan zouden mijn kleren nat zijn geworden en had ik andere aan moeten trekken. Misschien heb ik de sleutel wel met mijn rozenkrans en sigarettenaansteker – die oude Duitse sigarettenaansteker, die het overigens niet meer doet – op de schoorsteenmantel gelegd onder het portret van de kolonel. Ja, waarachtig!

Daar lag hij, pal onder de zwarte, glimmende laarzen van de kolonel, naast de foto van zes bij vier van Mohammed Taghi, de foto die hij had laten maken voor zijn rijbewijs. Nu al meer dan twee, misschien zelfs wel drie jaar, stond die foto daar, naast de zwarte, glimmende laarzen van de kolonel, om hem eraan te doen wennen naar zijn zoon te kijken. Ja, ik wil er een gewoonte van maken naar de foto’s van mijn kinderen te kijken. In werkelijkheid kwam een dergelijke beslissing van de kolonel voort uit de behoefte zich te verdedigen. Door de foto van zijn zoon op ooghoogte tegenover zich te hebben wilde hij zich verdedigen tegen iets, wilde hij voorkomen dat hij overvallen werd door dat iets dat als een golf uit de diepte van zijn hart opkwam en hem naar het hoofd steeg. Want hij was ervan overtuigd dat hij, wanneer hij de foto van Mohammed Taghi op ooghoogte voor zich had, zijn jongen geen moment zou vergeten, en niet plotseling overvallen zou worden door de herinnering aan hem. Maar in feite verdedigde hij zich door voortdurend naar de foto van Mohammed Taghi te kijken tegen de aanval van iets dat hem te gronde wilde richten. Dit zich verdedigen tegen datgene waardoor hij niet overweldigd wilde worden, werd een gewoonte van de kolonel; het was net als aanvallen en verdedigen in militaire oefeningen, of net als de oorlog zelf. In de oorlog is die slag effectief en beslissend die onverwacht wordt uitgevoerd. Alleen door goed voorbereid te zijn kun je die slag opvangen en je verdedigen. Dat was waarschijnlijk ook het motief waarom hij het levensgrote portret van de kolonel al meer dan een halve eeuw op ooghoogte tegenover zich had; graag, meer dan graag zelfs, had hij ook een foto van zijn vrouw in de linkerhoek van de lijst onder de punt van het zwaard van de kolonel gestoken, zodat hij op ooghoogte naar haar zou kunnen kijken. Maar dat kon ik niet, en dat kan ik nog steeds niet. En dat terwijl hij wel in staat was geweest binnen de kortste keren een foto van Parwane onder de laarzen van de kolonel te plaatsen. Haar foto had hij precies drie dagen en drie nachten nadat ze niet thuis was gekomen in de rechterhoek van de lijst gestoken naast de foto van Mohammed Taghi. En nu probeerde hij al bijna twee maanden er een gewoonte van te maken naar de kleine foto van zijn dochter te kijken. En ook naar de foto van Mas’oed, die thuis Koetsjek werd genoemd. Ja, Koetsjek. Misschien was dat wel omdat hij zwarte en volle wenkbrauwen had en een laag voorhoofd en omdat de kinderen hem de bijnaam Koetsjek Djangali hadden gegeven.

‘Ik heb hem, de sleutel! Ik heb hem gevonden. Ik zal de deur onmiddellijk opendoen, nu direct. Komt u binnen! Goedenavond!’

Het neonlicht van het monument voor de gesneuvelde soldaat op de hoek van de steeg viel als een straal maanlicht op het gezicht van de kolonel en op de schouders van de bezoekers, die olijfkleurige jacks aan hadden. Dat licht, vermengd als het was met regendruppels, vormde als het ware een witte laag stof die hun schouders, de randen van hun petten en een gedeelte van hun gezicht deed oplichten, zodat de kolonel zag dat ze beiden nog jong waren, dat ze wapens droegen en dat ze … Waarschijnlijk was dat de reden dat de kolonel, die kennelijk zijn eigen ‘goedenavond’ niet had gehoord, hen onwillekeurig uitvoerig begroette om daarna af te wachten wat ze ook maar zouden gaan zeggen en welk besluit ze ook maar zouden nemen.

Ze treuzelden niet lang. Een van hen haalde zijn lantaarn uit de brede zak van zijn jack en richtte de felle straal op het gezicht van de kolonel, ofschoon deze al in het licht stond van het gedenkteken voor de gesneuvelde soldaat. Vervolgens liet hij de straal rondgaan over de natte binnenplaats en voordat het licht op het water van de vijver zou vallen, deed hij de lantaarn pal boven de natte pantoffels van de kolonel weer uit. Wellicht wachtte hij op wat zijn metgezel zou gaan doen.

De kolonel was een en al vraag. In feite leek hij, zoals hij daar in de regen stond, met zijn schouders naar voren, lichtelijk voorovergebogen en met zijn starre, angstige blik, precies op een vraagteken dat door iemand met een onvaste hand op papier was gezet. Maar er kwam geen enkele vraag over zijn lippen. In feite kon hij geen woord uitbrengen. Het was alsof hij zelfs iedere beleefdheidsfrase, die toch een oude gewoonte van ons is, vergeten was. Hij keek alleen maar, hij keek alleen maar naar die twee jongemannen die nog steeds buiten stonden en in stilte iets vaags leken te onderzoeken in het doorregende vage licht van het gedenkteken voor de gesneuvelde soldaat op de hoek.

Wat hem betrof konden ze denken waaraan ze wilden, maar wat de kolonel bezighield – afgezien van de angst die als een rivier voortdurend door zijn diepste wezen stroomde – was dat zij dezelfde leeftijd hadden als Mohammed Taghi en Mas’oed. Als Mohammed Taghi nog in leven zou zijn, dacht hij bij zichzelf, dan zou hij in maart, op 3 maart 1983, eenentwintig jaar zijn geworden, en als Mas’oed in leven was gebleven, dan zou hij nu bijna zesentwintig jaar zijn.

… Maar wat had ik kunnen doen? Wat had ik moeten doen? Niets … niets kon ik doen. Ik had het niet langer in handen. De kinderen waren groot geworden. Ieder van hen leidde zijn eigen leven en zij hadden geen enkele reden zich nog iets aan te trekken van wat ik zei. Had ik ze soms het bevel kunnen geven niet in opstand te komen? Er was toch een revolutie aan de gang?! Niet dan? En in een revolutie is iedereen op eigen voordeel uit, behalve als je jong bent, behalve de jeugd. Van jonge mensen kun je niet zeggen dat ze op eigen voordeel uit zijn. In een revolutie is ieder jong mens op zoek naar zijn eigen waarheid, naar de waarheid van zijn bestaan; bovendien is een revolutie voor jonge mensen de hoogste vorm van opwinding. In een dergelijke golf van opwinding is een jong mens net een duif die omhoogvliegt naar de zon en zo hoog vliegt dat hij verbrandt in de zon. Voor de jeugd is dat het hoogtepunt van de waarheid. Zo is het gebeurd dat de revolutie mijn kinderen heeft meegenomen. Nu heb ik er geen idee van op welk punt van hun weg omhoog ieder van hen of al helemaal verbrand is of nog in brand staat. Wee mijn buren, mijn stadgenoten, mijn landgenoten wanneer een jong mens, nog net niet helemaal verbrand, terugkeert en zijn waarheid, zijn eigen waarheid, vindt in list en bedrog en ideologie. Dan gebeurt het dat deze gesmolten brokstukken … deze smeltende stukken … deze smeltende massa … deze smeltende massa …

‘Jongens van me … kinderen van me … kom toch binnen en blijf niet in de regen staan!’

Wat had hij anders kunnen zeggen? Ook als zij de kolonel hun legitimatiebewijs niet hadden laten zien, had hij er geen enkel bezwaar tegen gehad dat ze binnenkwamen. Hij had er geen enkel bezwaar tegen kunnen hebben dat ze binnenkwamen. De werkelijkheid is dat ik bang ben, dat ik al een hele poos bang ben. Misschien had hij de poort naar de binnenplaats niet op slot kunnen doen. Maar wat er nu gebeurde, had ook kunnen gebeuren wanneer de poort open had gestaan. Het op slot doen van de poort was voor de kolonel een tweede natuur geworden. Dat deed hij niet bewust en met de bedoeling iets te beschermen en niet … Maar het was een gewoonte uit angst. Ik ben bang, mijn waarde, ik ben bang. Ik weet niet waarvoor ik bang ben en voor welke kracht. Maar wel besef ik dat een mens meer is dan de kleren die hij aan zijn lijf heeft. Omdat ik in mijn gedachten onwillekeurig mijzelf meestal naakt en zonder kleren zie en zonder enige vorm van beschaving, denk ik angstig aan kuddes wilde buffels – van die kuddes die ik vast en zeker ooit eens in een film heb gezien – en doe ik mijn ogen dicht. In werkelijkheid gaan mijn ogen uit angst vanzelf dicht, omdat ik het gevoel heb dat een angstaanjagende menigte mensen met vreemde horens op hun voorhoofd – precies zoals ik in een film gezien heb – bezig is alles kapot te maken en ook mij, een handjevol botten, te breken. Een nachtmerrie, mijn waarde!

‘Waarom gaan jullie niet zitten, vrienden? Ga toch zitten! Deze houten stoelen mogen dan versleten zijn en onder het gewicht van een menselijk lijf kraken als oud brood, alles in huis is voor de gast, zoals altijd gezegd wordt.’

Ze kunnen toch wel gaan zitten, nietwaar? Ja, ze gaan zitten! Een handdoek, jazeker!

Hij had een handdoek kunnen pakken om zijn witte haren te drogen, die nat waren van de regen, en ook zijn hals, zijn voorhoofd en zijn wenkbrauwen, maar daar was het nu te laat voor; hij had er eerder aan moeten denken. Het feit dat hij nu een sigaret kon opsteken en met zijn rug naar de kachel op zijn opiumkleurige, houten stoel kon gaan zitten, stemde hem tevreden en gaf hem zelfs een gevoel van rust, hoewel hij zich gedwongen zag zijn rechterpols met zijn linkerhand vast te houden om het onophoudelijke trillen van zijn hand tegen te gaan. Nog erger dan zijn hand trilde de sigaret zelf, die hij tussen zijn vingers hield en die onophoudelijk op en neer bewoog. Onze stad is geen provinciehoofdstad en dus niet zo groot en uitgestrekt dat de mensen elkaar niet meer kennen. Als ik mij daarom maar even kan concentreren en mijn zenuwen in bedwang heb, dan weet ik zeker dat ik mijn gasten herken, of in ieder geval hun vader en moeder ken. Ik ben hier wel niet geboren, maar ik woon hier al heel lang, al zo lang dat mijn Parwane hier geboren is. In die tijd was mijn oudste, Amir, hooguit vijftien jaar oud, en de middelste kinderen waren nog zo jong dat ze binnen de kortste keren het lokale accent hadden overgenomen. Als ik mij niet vergis kan ik uit de manier van praten van mijn gasten afleiden dat zij Mas’oed en Mohammed Taghi hebben gekend. Het is heel goed mogelijk dat zij vrienden van elkaar zijn geweest. En stel dat ze klasgenoten zijn geweest en in dezelfde schoolbanken hebben gezeten, dan hebben ze elkaar in de roerige dagen en nachten van de revolutie vast en zeker gekend. Toch?

Nee, ze zwegen en keken naar beneden, alsof ze zich voor hun aanwezigheid schaamden.

De jongeman die de kolonel aan Mohammed Taghi deed denken – of misschien wilde hij dat wel graag – hield het niet langer vol, stond op en ging voor het portret van de kolonel staan, oog in oog met de foto van Mohammed Taghi. Daar bleef hij een poosje staan, terwijl de capuchon die aan zijn jack vastzat, over zijn schouders hing. De ander, die in de ogen van de kolonel sprekend op Mas’oed leek, bleef tegenover hem zitten. Met zijn ellebogen op tafel en zijn armen over elkaar keek hij ergens naar, misschien wel naar die tot op de draad versleten plek in het oude, rode tafelkleed, zonder iets te zeggen.

De jeugd …! De jeugd …! Een jong mens wordt als het ware als een onbeschreven blad geboren, maar in hem huist een wonderlijke kracht en aanleg, die hem ongehoord vlug kan veranderen in een van de meest verslindende beesten op aarde. Een beest dat in de loop van de geschiedenis voor geen enkele wandaad en geen enkel misdadig gedrag is teruggeschrokken. Misschien is het wel om deze vaardigheid dat in de geschiedenis de opdracht tot de meest afschuwelijke wandaden altijd aan de jeugd wordt gegeven, een opdracht die de jeugd keer op keer met veel succes uitvoert. Wat een beroep! Maar … wij dan? Wij die, of we dat nu willen of niet, hompen ongekneed deeg de straat op sturen zodat ze als beginkapitaal in handen vallen van handelaren in wreedheid? Wij die rustig afwachten tot dit deeg, dat ons werd ontfutseld, zich als een zwaard tegen ons keert?

‘Mijn Mohammed Taghi was in het eerste jaar van zijn studie medicijnen.’

‘Ik heb hem gekend … Ik heb hem gekend …’

Misschien had hij dat niet gezegd en had hij dat antwoord niet gekregen, maar uit zijn eigen gevoel en uit de manier waarop de jongeman daar stond, had de kolonel afgeleid en begrepen dat deze zijn zoon gekend had. Hij wilde graag zekerheid dat de jongeman Mohammed Taghi gekend had, ofschoon hij niet veronderstelde dat dit iets zou gaan veranderen aan wat er te gebeuren stond, wat dat ook mocht zijn. Het was alleen zo dat het de gedachten van de kolonel voor een kort moment op iets anders richtte en zijn aandacht afleidde van niet zomaar iets, maar van de duizelingwekkende draaikolk waarin de kolonel terecht was gekomen.

Hij is al even ongedurig als Mohammed Taghi.

Dat was ongetwijfeld de reden waarom hij niet langer voor de foto van Mohammed Taghi bleef staan. De kolonel dacht niet dat hij lang voor de foto van Parwane zou blijven staan. Nee, hij ging weer zitten, keek op zijn polshorloge en toen naar zijn metgezel. Hij maakte zich zorgen over het verstrijken van de tijd, dacht de kolonel. Want de tijd verstreek zonder dat iets duidelijk was geworden. Zij maakten zich wellicht zorgen over de tijd; waar de kolonel zich zorgen over maakte was de dubbelzinnigheid die hij bespeurde in alle details van hun gedrag, een gedrag dat een beetje onvolwassen was. Want hij wist nog steeds niet waar de klap zou vallen; hij voelde alleen dat hij moest wachten op een klap en dat deed hij ook. Wel wist hij zeker dat de jongelui, deze gesmolten en smeltende brokstukken, die volgens mij van de zon naar de aarde zijn teruggekeerd, niet bij hem hadden aangeklopt om zalf te smeren op zijn wonden. Daarom zat er voor hem niets anders op dan te wachten, en dat deed hij ook totdat eindelijk een van hen, en ik weet niet meer wie dat was, zei: ‘U moet met ons mee naar het kantoor van de officier van justitie.’

‘Naar het kantoor van de officier van justitie?’

‘Daar zal u alles worden uitgelegd, kolonel.’

Nee, ik mag geen verbazing tonen, ik mag ook niet laten blijken dat ik boos ben. Ik … ik … ik probeer al een hele poos mij niet uit de tent te laten lokken en hoe dan ook kalm te blijven. Bovendien probeer ik mij niet te verbazen over wat ik zie of hoor … Ik mag mij niet verbazen. Waarom? Een mens verbaast zich gewoonlijk wanneer hij geconfronteerd wordt met iets dat nieuw voor hem is. Ik moet accepteren dat wat ik voel, te maken heeft met iets uit het verleden, een situatie of een zaak uit het verleden. Iets dat niets van doen heeft met het nu. Misschien heeft het te maken met mijn baan in het leger van de sjah, misschien met het vertrek van Koetsjek naar het front, misschien met wat er met mijn vrouw is gebeurd, of met Parwane. Ik weet het niet. Het kan van alles en nog wat zijn. Maar … maar … ik maak mij alleen maar zorgen, daar kan ik niets aan doen. Laat ook maar, het is niet erg. Ik kan niet eens van de trap naar beneden gaan als ik de kamerdeur niet op slot heb gedaan. Dat moet ik doen, de deur op slot doen. Gelukkig heb ik mijn hoed niet ergens laten liggen, hij zit op mijn hoofd. Toch til ik voor de zekerheid nog een keer mijn hand op om te voelen of ik mijn hoed op heb. Tegelijkertijd ben ik nog zo bij zinnen dat ik weet dat ik de kraag van mijn jas omhoog moet doen, zodat de onophoudelijk vallende regendruppels niet langs mijn hals lopen. Ook besef ik dat ik mij zo moet gedragen dat de jongemannen niet merken dat Amir in de kelder is. Het is niet belangrijk, maar vagelijk voel ik dat het gedrag van Amir, en het feit dat hij zich al meer dan een jaar in de kelder heeft teruggetrokken, twijfel kan zaaien en nieuwsgierigheid kan opwekken. Want het menselijk verstand gaat af op het uiterlijk. Er is geen enkele logische reden waarom een voormalige gevangene, die nog geen veertig jaar oud is, zich in de kelder van het huis van zijn vader terugtrekt, om niet te zeggen opsluit als een gevangene, en elk gesprek met zijn naaste familieleden zo veel mogelijk uit de weg gaat. Een dergelijk gedrag, en dan nog van zo iemand, moet wel achterdocht wekken en de autoriteiten nieuwsgierig maken. Amir is heus niet gek! Zelfs de gedachte daaraan mag niet bij mij opkomen. Zelf heb ik hem vaak horen praten met zijn zus Farzane. Onze Farzane heeft de gewoonte veel te praten en wat zij als zus voelt telkens weer in de dezelfde bewoordingen te uiten, maar omdat ze wat leeftijd betreft het dichtst bij Amir staat, komt ze hem wanneer ze maar even kan opzoeken. Zittend op de keldertrap begint ze haar hart uit te storten.

‘Waarom zit je daar in een hoekje, broertje van me? Wat is er toch aan de hand? Is de wereld aan het vergaan? Jij bent heus de enige niet, er zijn er zo velen die net als jij werkloos zijn. Het is niet goed voor een mens zich af te zonderen en weg te kwijnen. Wat is er toch met mijn Amir aan de hand? Denk toch ook eens een beetje aan vader. Hij is oud geworden sinds hij heeft gehoord wat er met Mohammed Taghi is gebeurd. Je kunt hem toch niet aan zijn lot overlaten. Hij heeft al heel wat te verduren gehad, dat weet jij het best van ons allemaal. Als de oudste die jij bent, moet jij toch eens wat meer aan de rest van het gezin denken, aan ons allemaal. Ik ben een getrouwde vrouw, ik ben niet langer mijn eigen baas. Je weet dat ik met Ghorbani getrouwd ben en dat hij mij heeft verboden hier nog te komen. Mijn zoontje begint dingen door te krijgen en wordt door zijn vader ondervraagd. Mijn dochtertje trouwens ook. Aan mijn jongste kind heb ik mijn handen vol. Ghorbani Hadjadj wantrouwt alles en is bang. Vandaar dat hij mijn zoontje ondervraagt, die natuurlijk zijn mond niet kan houden en alles vertelt. Het is per slot van rekening nog maar een kind, en geen volwassene. Maar in mijn hart ben ik bij jullie, mijn kleren branden aan mijn lijf. Ik kan niet anders, broertje van me. Ik kan niet anders, ik moet mijn man volgen en hem gehoorzamen. Misschien kan ik jullie niet meer of niet vaker komen opzoeken, want Ghorbani zegt dat ik door hier te komen zijn reputatie schaad en dat hij daardoor mogelijk in de problemen komt. Hadjadj maakt zich veel zorgen om zijn positie en zijn baan. Jullie, ons gezin, hebben een etiket opgeplakt gekregen, een etiket, broertje. Een slechte naam. En wanneer een mens eenmaal een slechte naam heeft, dan komt hij daar niet zomaar van af. Bij elke rouwplechtigheid waar ik naartoe ga, praten de vrouwen over jullie. Sommigen hebben een scherpe tong. Niet gaan kan ik ook niet. Wanneer een mens op deze manier een slechte naam heeft gekregen, dan vervreemdt hij van zichzelf, dan neemt hij afstand van zichzelf. Ieder moment wil hij het wel uitschreeuwen en anderen duidelijk maken dat hij niet zo is, dat hij niet degene is die anderen denken dat hij is. Daarom kan ik niet anders, broertje, dan afstand nemen van jullie, en daarmee in feite van mijzelf. Maar telkens als ik jou zie of aan jou denk, telkens als ik eraan denk hoe vader eraan toe is, hulpeloos als een kuikentje, dan krijg ik van verdriet een brok in mijn keel, een gezwel. Mijn hart barst bijna, en het liefst zou ik willen smelten en in de grond verdwijnen. Amir … broertje, zeg toch eens iets! Geef mij antwoord, in godsnaam! Door zo te doen laat je tegenover iedereen vader stikken. Waarom ben je zo geworden? Je was toch zo aardig. Je gaf iedereen wijze raad en voor iedereen had je een goed woord. Jouw leerlingen fladderden als motten om je heen, zij hielden van je als van hun oudere broer. Het haar bij je slapen is wit aan het worden, broertje.’

Ik hoorde hen praten, terwijl ik zelf voor de honderdste keer van het verhaal van Manoetsjehr las. Salm, Toer en Iradj[1] stonden mij zo helder voor de geest dat ik hen kon zien en vermoeden hoe kritiek hun situatie was. Sinds kort was mij aan de ogen van Amir opgevallen dat hij loenste, meer dan vroeger, en dat in de pupillen van zijn ogen iets te zien was dat het midden hield tussen schaamte, angst en twijfel, iets dat meer was dan wanhoop. Zijn lange, vette haren hingen tot op zijn schouders, en behalve in het haar bij zijn slapen zag ik witte plukken haar midden op zijn hoofd. Ik keek naar mijn zoon door de smerige ruit in de kelderdeur en zag dat hij oud was en versleten, en ik kon niets voor hem doen. Er waren avonden dat ik vreemde geluiden hoorde en dat ik het gevoel kreeg dat hij nachtmerries had, dat mijn zoon afschuwelijke dromen had. Dromen, visioenen en nachtmerries, waarin mensen van hoge daken vielen, waarin zware stenen in de leegte vielen, waarin jonge mensen in het zwarte gat van de wanhoop vielen; dromen van verwrongen gezichten die pijn hadden, alleen maar pijn; dromen van angstaanjagende kreten van wanhoop; dromen van mannen die hun zonen naar het slachthuis sleepten om hen zo snel mogelijk te laten afmaken, en van vrouwen die hun baarmoeder openscheurden om maar niet zwanger te worden; dat was het enige wat zij nog konden … En kreten, kreten van wanhoop, die als het ware gesmoord werden in watten. Allerlei wonderlijke dingen en gebeurtenissen die mij een heel leven gekost hebben om eraan te wennen en om niet van de ene verbazing in de andere te vallen. Maar Amir was het nog niet gelukt om de spelingen van het lot als normaal te zien. Een gevoel van schuld – zo zie ik dat tenminste – doet hem meer pijn dan een open wond waarin gepord wordt. Vergeleken met mij, zijn vader, is Amir nog jong, maar ook weer niet zo jong dat ik hem nog raad kan geven. Vandaar dat ik en mijn zoon langzaam maar zeker onze gemeenschappelijke taal aan het verliezen zijn. Want Amir is niet geïnteresseerd in een gesprek en ik schaam me om iets te zeggen. Waarover zou ik per slot van rekening kunnen praten dat nog de moeite waard is? Is het mogelijk dat een volk zo veel dingen ongezegd laat en zo lang zwijgt? Dus blijft alleen Farzane nog over, die af en toe, op een verloren moment, wanneer haar man het niet ziet, op bezoek komt en probeert met eenvoudige woorden en op haar simpele manier Amir aan het praten te krijgen. Alleen zij en simpele zielen als zij zijn in staat grote tragedies in kleine woorden te vatten, zonder zich zorgen te maken om het wat en het hoe van hun woorden. Als een lieve, eenvoudige vrouw zit Farzane op de onderste trede van de keldertrap, met haar jongste kind op schoot en de twee andere kinderen tegen zich aangedrukt, en huilend praat ze tegen Amir. Als ik mij concentreer kan ik haar horen zeggen: ‘Ik word ziek van verdriet, broertje van mij. Heb toch medelijden met mij! Ik kan het niet langer aanzien dat ook jij voor mijn ogen wegkwijnt. Ieder van jullie ben ik op een of andere manier al kwijtgeraakt. Mohammed Taghi, die op die manier … en Mas’oed, van wie ik niets meer heb gehoord, om wanhopig van te worden. Mijn zus Parwane … Parwane … mijn kleine zus, lieve Amir! Niets is zeker, helemaal niets, behalve de dood. De dood die steeds eerlozer wordt en die geen waardigheid meer heeft. Wanneer ik denk aan de onvermijdelijke dag dat het lijk van Mas’oed of zijn naamplaatje thuis wordt gebracht, telkens als ik daaraan denk begin ik te lachen omdat ik niet weet wat ik doen moet. Telkens wanneer ik denk aan de dag waarop het lijk van Mohammed Taghi thuis gebracht werd, moet ik huilen omdat ik ook toen niet wist wat ik moest doen. De dood … en nog eens de dood! Mijn broers … mijn broers … al mijn broers! Kijk nou toch eens hoever het gekomen is, wat er gebeurd is dat ik zo openlijk, zo frank en vrij over de dood praat! Wat zal er van onze zus worden, Amir, ons kleine zusje? De stad staat vol met gedenktekens, doodskisten worden af en aan gedragen, en de straten zijn geplaveid met bloed. Mijn man is een agent van de dood geworden omdat hij beslist … Weet ik veel! En ik … lieve broer … mijn keel is opgezwollen en ik stik bijna. Jij zwijgt maar en zegt niets. Verlos mij uit deze verwarring! Ik zie je steeds verder wegkwijnen en de pijn hierover vreet mij steeds verder aan. Een enkel woordje maar … Amir!’

Nee, ik kan niet geloven dat Amir zijn verstand verloren heeft. Dat kan niet. Het zijn die verwarrende dromen, die nachtmerries.

Dat was niet eens zo’n verkeerde gedachte van de kolonel. Want aan het gedrag van Amir had hij niets vreemds of opvallends gezien. Zelfs wanneer Amir een verwarrende droom of een nachtmerrie had gehad, zat hij rustig op de rand van zijn bed, veegde met een oude zakdoek het zweet van zijn voorhoofd en zijn oogleden en stak een sigaret op. Hij had hem zelfs tegen zichzelf horen zeggen: ‘Ik hou het wel vol, ik hou het wel uit, ik zal proberen het uit te houden als die nachtmerries mij maar met rust laten.’ En hij had Amir ook horen zeggen: ‘Ik ben nog bij mijn volle verstand, ik bezweer je dat ik nog bij mijn volle verstand ben.’ De kolonel was ervan overtuigd dat zijn zoon nog goed kon nadenken, en dat hij probeerde kalm te blijven. Amir was zelfs blijven werken aan het standbeeld van Amir Kabir[2]. De kolonel had een silhouet van het beeld gezien door het stoffige kelderraam. Dus waarom zou hij wanhopen?

Ik heb hem zelf voor de eerste keer gewezen op Amir Kabir en tegen hem gezegd dat deze man ons altijd voor ogen moet staan als de belichaming en het toonbeeld van de ware geest van ons land. Had ik dat niet moeten doen? Natuurlijk wel! Maar … soms schaam ik me en voel ik mij terneergeslagen omdat ik mijn kinderen gewezen heb op deze vrije geesten en vaderlandslievende mannen. Er zijn zelfs momenten dat ik het gevoel heb hen op deze manier verraden te hebben. Het is maar goed dat deze momenten weer vlug voorbijgaan en niet de kans krijgen zich in mijn geest vast te zetten. Want voor mijzelf ben ik ervan overtuigd, ben ik er vast van overtuigd dat ik mijn plicht als vader ten opzichte van mijn kinderen gedaan heb. Soms ga ik zelfs nog verder en ben ik er heel trots op wanneer ik zie dat ik mijn kinderen kennis heb laten maken met de progressieve beweging in de laatste honderd jaar van onze geschiedenis. Als ik dat niet gedaan had, wat had ik dan moeten doen? Hoe blijft een volk anders in leven? De jeugd heeft behoefte aan nadenken en onderwerpen om over na te denken. Als vader had ik niet het recht onverschillig te staan tegenover deze rationele behoefte. Dus waarom zou ik mijzelf iets moeten verwijten? Wat had ik anders moeten doen? Had ik moeten liegen? Bovendien, stel dat ik de waarheid voor hen verborgen had gehouden, stel dat ik hun had geleerd dat … en dat … hoe weet ik dan dat zij zelf niet achter de waarheid waren gekomen? Wat moet je allemaal wel niet doen om de Iraanse jeugd knollen voor citroenen te verkopen! Nee, ik hoef geen spijt te hebben en mij te schamen. Ik hoef heus niet te geloven dat ik mijn kinderen verraden heb. Waarom is zo’n gedachte eigenlijk bij mij opgekomen? Wat is er gebeurd, wat gebeurt er nog steeds dat een mens zich zou moeten schamen voor het verstandigste wat hij gedaan heeft? Kinderen … kinderen van mij!

‘Mijn hoofd … mijn hoofd … staat op barsten, vader!’

Heel wat keren had de kolonel van achter de muur en de kelderdeur zijn zoon dit horen zeggen, heel vaak wanneer Amir jammerde en zijn hoofd tussen zijn handen geklemd hield. Hij wist dat Amir na elke nachtmerrie koorts had, dat hij zelf geen antwoord had op zijn vragen en ook niet wist waar hij een antwoord zou kunnen vinden. Hij vermoedde dat zijn zoon zo in de knoop zat dat hij niet langer wilde nadenken. In de ogen van de kolonel betekende dit beslist niet dat hij niet kon nadenken. Hij was er zeker van dat zijn zoon bij zinnen was en dat Farzane zich vergiste wanneer zij dacht dat Amir zijn verstand verloren had. Hij vond dat Farzane hem niet zo aan zijn hoofd moest zeuren, en dat zij tegen hem vooral niet over zijn zus en broers moest beginnen, want dat zou hem nog onrustiger maken. Want hij wist wel zeker, of meende in ieder geval wel zeker te weten, dat Amir behalve op vluchtige momenten, momenten die hem overvielen, niet dacht aan zijn broers en zijn zus Parwane, wellicht omdat hij niet aan tragedies durfde denken en, nog erger, omdat hij overvallen was door twijfel, aangevreten was door twijfel. De kolonel kon begrijpen dat het voor een mens die in de leegte van de onmacht, de bijna totale onmacht, terecht is gekomen, bijna onmogelijk is om niet door twijfel en wanhoop vernederd te worden. Want in dergelijke omstandigheden kan een mens alleen maar rondtollen in twijfel en wanhoop, zo rondtollen dat hij in zijn eigen duizeligheid ten ondergaat.

‘Voor mijzelf ben ik één grote vraag geworden, een vraag die als het ware alleen de dood kan beantwoorden. Ik twijfel niet alleen over de vraag tot welk volk en welk land ik behoor, maar ook of ik wel een mens ben. Wie ben ik, wat ben ik, en waar kom ik vandaan?’

Deze woorden moest de kolonel wel van Amir zelf hebben gehoord. Maar het kon ook zijn dat hij dat gedacht had. Per slot van rekening hoeft niet alles uitgesproken te worden. Het kon toch ook zo zijn dat de kolonel deze woorden in het gezicht van zijn dochter Farzane gelezen had? Farzane beet op haar lippen en huilde zachtjes. Ze was mager geworden, maar nog steeds deed ze de kolonel aan haar moeder denken: licht, kastanjebruin haar, heldere, groenige pupillen, een rimpelloos voorhoofd, ferme lippen en een spitse kin; met in haar gelaatsuitdrukking en in haar ogen een wereld van verwarring en tekortschieten, die als het ware reflecteerde hoe Amir en de andere gezinsleden eraan toe waren.

‘Jij bent verloren, zus … en ik, Amir, ben mijn overtuigingen kwijt.’

Hij wist, hij wist heel goed dat zijn zoon aan het veranderen was, maar hij was volstrekt niet bereid hierin een bewijs te zien dat deze zijn verstand verloren had. Maar dat hij aan het veranderen was, kon hij zien aan de pupillen van zijn loensende ogen waarin rust en enthousiasme afgewisseld werden met tekenen van angst en schaamte. Alleen wanneer de kolonel van achter het wazige raam in de deur de schim van zijn zoon zag, die afleiding vond door aan het beeld van Amir Kabir te werken, was hij hoopvol gestemd en blij. Hij vroeg zich spijtig af waarom hij Amir niet gewaarschuwd had tegen de vele bezoeken van Khezr Djawid en het baarde hem zorgen dat de tussenpozen tussen de nachtmerries steeds kleiner werden.

Maar ik probeer al een hele tijd hoe dan ook mijn kalmte te bewaren en mij niet te laten gaan. Bovendien probeer ik al een poos mij niet te verbazen over wat ik zie of hoor. Hoewel, als ik Amir voor Khezr Djawid gewaarschuwd had, dan had ik misschien, heel misschien, deze situatie kunnen vermijden, of beter gezegd, een beetje kunnen uitstellen. Maar of ik dat ook werkelijk had gekund? Nee, niet echt. Mijn zoon was toch geen veertien jaar oud meer, mijne heren! Maar … ik moet zeker weten dat ik de huisdeur achter mij op slot heb gedaan. Ja, ik kan met mijn vingers de sleutel in mijn jaszak voelen. Maar heb ik de deur echt op slot gedaan? Misschien wel, maar misschien ook niet. Ik weet het niet. Kon ik er maar zeker van zijn, maar … ik twijfel en ik word altijd door twijfel gekweld.

Dat hij voor de twee agenten uit moest lopen, was voor de kolonel een vanzelfsprekende zaak. Want hij was zich bewust van de procedure dat een mens die op welke verdenking dan ook gevangen genomen wordt, tussen twee agenten in moet lopen, en zelfs een stukje voor hen uit, in de richting die hem gewezen wordt. Dat is vanzelfsprekend, zo gaat het al eeuwenlang en voortaan zal het altijd zo gaan. Dat is allemaal goed en wel, maar ik moet er wel zeker van zijn dat ik de huisdeur achter mij op slot heb gedaan. De kolonel had niet meer de leeftijd om weerstand te bieden aan de druk van ongeschreven wetten. Met zijn hoofd naar beneden, zijn ogen gericht op de grond voor hem, en met zijn rug een beetje gebogen, voelde hij dat de brede rand van zijn grijze hoed tot het puntje van zijn neus reikte; de panden van zijn jas leken nog langer te zijn geworden, zodat ze over de modderige straat sleepten en om zijn benen fladderden.

‘Hierlangs, kolonel!’

Ja, zo is het! Ik moet daarheen lopen waar zij zeggen.

Ze liepen de steeg uit en kwamen op de grote straat. Op elke straathoek stond wel een gedenkteken voor een gesneuvelde soldaat, dat met zijn licht het hele kruispunt en ook nog een stuk van de straat verlichtte. Ze kwamen op het raadhuisplein, waar de rechtbank stond, ongeveer aan de westkant van het plein. Ze moesten een trap op naar het gebouw. Voordat ze naar binnen konden moesten ze tussen twee verlichte gedenktekens door, die symmetrisch aan weerskanten van de ingang stonden. Het was stil op de trap, die halfverlicht was; een vaal licht uit een lamp aan het plafond bescheen de vloer. De kolonel – het programma van bezuinigingen is mij niet ontgaan – liep heel voorzichtig, zoals paste bij zijn gevorderde leeftijd, want de treden waren nat en soms zelfs nog modderig door de smerige voetstappen van eerdere bezoekers.

Ook in de tijd dat hij nog niet ontslagen was uit het leger, was de kolonel er de man niet naar om te gokken of zich met andere vormen van tijdverdrijf in te laten. Ook van bridge of snooker hield hij niet. Toch wist hij – hij had het met eigen ogen gezien – dat op de bovenste verdieping van het gebouw een snookerzaal was. In zijn jonge jaren had hij luit gespeeld en dat deed hij nog steeds graag. Sinds kort hield hij een paar duiven en hij was ook geïnteresseerd in de kanarie van zijn dochter Parwane. Tevergeefs probeerde hij zich voor de geest te halen hoe snooker gespeeld werd, wat hij in zijn leven maar een paar keer gezien had. Want op het moment dat hij de man zag die achter een grote tafel met daarop een groen kleed zat – wat lijkt die man sprekend op mijn schoonzoon Ghorbani Hadjadj! – geflankeerd door twee jonge mannen, wist hij zeker dat die tafel een van die snookertafels moest zijn, waarvan de randen waren afgezaagd en die nu tijdelijk dienstdeed als een tafel voor de officier van justitie.

‘U bent een voormalige officier, kolonel?’

‘Ja. Dat ben ik.’

‘Als u wilt, kunt het lijk zelf meenemen om te begraven. Daar moet wel voor betaald worden.’

‘Ja … ja.’

‘Alles is geregeld; twee agenten gaan met u mee en blijven bij u tot het einde van de begrafenis. U kunt gaan.’

‘Ja, dat doe ik. Dank u wel.’

Ik heb al gezegd, volgens mij heb ik al gezegd, dat ik al heel lang geen goed nieuws meer verwacht. Maar zeg nou zelf, het zou toch veel beter zijn dat slecht nieuws niet in de meest beroerde omstandigheden gebracht wordt. Had mij nog iets ergers kunnen overkomen op dit moment van de nacht?

De kolonel kon wel begrijpen dat de reden waarom men dit tijdstip gekozen had, was dat de zaak voor zonsopgang afgehandeld kon zijn. Want hij wist dat een mens niet van alle details van een zaak op de hoogte hoeft te zijn om te weten wat er van hem verwacht wordt. Per slot van rekening heeft een mens ook nog zoiets als verstand. Daar moet hij gebruik van maken. Hij dient dan ook inschikkelijk te zijn en samen te werken met de ambtenaren van de rechterlijke macht en hen niet te bedelven onder vragen waarop hij het antwoord toch al weet. Daarom was het voor de kolonel begrijpelijk en ook verteerbaar dat de begrafenis van Parwane – de teraardebestelling, meneer! – in alle stilte diende plaats te vinden. Die samenwerking met de ambtenaren hield in de eerste plaats in dat hij zijn tranen voor zich moest houden en moest proberen op een waardige wijze kalm en rustig te blijven; kortom, hij moest zijn plaats kennen. Hij gedroeg zich dan ook zoals van hem verwacht werd. In feite was het gedrag van de ambtenaren zo helder en hun woorden zo duidelijk dat er geen ruimte was voor twijfel en emoties. In plaats van emoties te tonen bleef de kolonel een tijdje stomverbaasd staan. Omdat hij uiteindelijk geen kassa of een plek om te betalen kon vinden, ging hij terug naar diezelfde tafel en haalde, zonder zich te bekommeren om de precieze som die hij moest betalen, al het grote en kleine geld dat hij in zijn portemonnee had tevoorschijn en legde het op de tafel met het groene kleed. Daarmee was de zaak afgehandeld. Maar wat de kolonel niet losliet, was dat hij zich wat het snookerspel betreft vergist had. Want ongeveer dertig jaar geleden, misschien nog iets langer, in de jaren vlak voor de nationale strijd om de olie, was hij op een middag in de herfst, met een kameraad die een poosje later door een kogel zou worden gedood, naar een snookerzaal gegaan. Ze waren alle twee luitenant en liepen door de Lalezarstraat, toen zijn vriend hem vroeg mee te gaan naar een snookerzaal om een paar partijtjes te spelen. De kolonel wist niets van snookeren en verloor dan ook. Maar de snookerzaal, de vele, met een groen laken bedekte tafels, de mooie, gekleurde ballen, het fraaie driehoekje, de lichte en elegante keuen, het vage geroezemoes, de stukjes krijt, de lege limonadeglazen, en dat zijn kameraad gezegd had dat dit een Russisch spel was, waren in zijn geheugen blijven hangen. Zo kwam het dat hij naar voren stapte en alsof hij iets wilde bekennen tegen de man achter de tafel zei: ‘Ik heb mij vergist. Neemt u mij niet kwalijk. Ik was vergeten dat ik één keer in mijn leven snooker heb gespeeld.’

‘Ja?’

‘Het is niet belangrijk. Het ontschoot mij zomaar. Weet u, ik heb mijn tong niet in bedwang. Er kwam een gevoel bij mij op waardoor ik aan mijn fouten moest denken en daar met iemand over wilde praten.’

De man achter de tafel stond verbaasd en staarde verbijsterd naar de kolonel alsof hij naar iets wonderbaarlijks keek. De kolonel draaide zich om. Hij had het gevoel dat de man niet kon begrijpen wat hij zei. De reden daarvan was dat de man niet kon begrijpen wat er door de kolonel heen ging en waarom er dergelijke, op het eerste gezicht niet ter zake doende woorden uit zijn mond kwamen. Hij was ervan overtuigd dat als die man in zijn schoenen had gestaan, er van alles door hem heen was gegaan en dat hij in zijn verleden was gaan graven in een poging zijn fouten te ontdekken en erover te praten, of er in ieder geval voor zichzelf een oordeel over te vellen.

Wat heeft het voor zin na te denken over de fouten die ik in het verleden gemaakt heb en waarvoor ik nu moet boeten? Wie kan begrijpen dat ik op ieder moment dat ik doormaak en bij elke stap die ik zet, een groot gevoel van schuld ervaar, dat mij helemaal opslorpt en mij doet stikken. Ik weet niet wat het is, ik voel het alleen maar zo. Dat gevoel kwelt mij zo dat ik denk dat heel mijn bestaan, alles wat ik ben en niet ben, één grote vraag is. Het is alsof ik gedwongen ben met dit gevoel van schuld geconfronteerd te worden en mijn fantasie gaat zelfs zo ver dat ik op ieder moment en overal waar ik ben het gevoel heb dat twee onzichtbare agenten mij achtervolgen om mijn gedrag en mijn daden in de gaten te houden. Goddank drink ik als gevolg van maagklachten geen sterkedrank meer en sinds de moord op mijn vrouw heb ik ook geen behoefte meer aan seks. Daarom bestaat het gevaar niet meer dat ik op een bepaalde manier naar een vrouw kijk en in dit opzicht een misstap bega. In de handel zit ik ook niet, noch in ongeoorloofde of duistere zaakjes, waarin ik mij aan leugens en oplichting schuldig zou kunnen maken. Blijft over mijn levensonderhoud, waarin ik kan voorzien dankzij het kleine beetje geld dat ik en mijn zonen opzij hebben gelegd. Als iemand zich in de details van mijn leven verdiept, dan zal hij zonder enige twijfel tot de conclusie komen dat ik tot op de dag van vandaag zelfs geen pakje sigaretten heb aangenomen van mijn dochter, die nu de vrouw is van Ghorbani Hadjadj. Zo is het tot nu toe ook nog nooit voorgekomen dat ik uit het theehuis van Yoesof Noghli ben weggegaan zonder te betalen voor mijn thee. Want ik hou er niet van op de pof te kopen. En wat mijn luit betreft … in dit opzicht heb ik niets te verbergen. Ik heb gespeeld en ik zou ook nu weer graag willen spelen, maar door het trillen van mijn handen kan ik de luit niet vasthouden. Daarom heb ik al jaren niet meer gespeeld en hangt de luit in zijn kist aan de muur, bedekt met een vingerdikke laag stof. Toen de agenten dat zagen hebben zij er niets van gezegd. Wat is er nog meer? Er blijven nog twee belangrijke zaken over, twee grote overtredingen die ik in mijn leven heb begaan. De eerste is dat ik mijn vrouw heb vermoord, en de tweede dat ik de opdracht van mijn overste om naar Dhofar[3] te gaan heb geweigerd. Ja, ik heb mijn vrouw vermoord, dat is waar. En ik heb de opdracht in Dhofar geweigerd, dat is ook waar.

Wat heb ik ermee te maken dat zij de sultan in de strijd tegen een handjevol inboorlingen niet alleen wilden laten? Wat gaat het mij aan dat zij de eer om zij aan zij met hun officieren te vechten aan ons wilden geven en aan de sjah de eer om de kosten daarvan te betalen? Ik wist alleen dat ik nee moest zeggen, en dat heb ik gedaan, meneer.

De man die achter de grote tafel met het groene kleed zat, stond plotseling op en terwijl hij zijn buik van de tafelrand wegduwde vroeg hij op een korzelige toon waarom zij nog niet weg waren. ‘De nacht is al een eind op weg’, zei hij. De jongelui stapten naar de kolonel toe. Een van hen pakte hem bij zijn elleboog, draaide hem om en leidde hem weg. De ander stopte de bon van zijn betaling in zijn jaszak en zei: ‘Alles staat klaar, kolonel.’

‘Ik weet het, mijn beste. Ik weet het.’

[1]Salm, Toer en Iradj – Helden uit het Boek der koningen, het nationale epos van Iran, geschreven door Firdousi (940-1020), dat voornamelijk de (legendarische) geschiedenis van pre-islamitisch Iran behandelt.

[2]Amir Kabir (Mirza Taghi Khan, 1807-1852) – Hervormingsgezind staatsman die zich inzette voor de modernisering van Iran.

[3]Dhofar – Naam van een provincie in Oman, waar in 1973 op verzoek van de Omaanse sultan Iraanse troepen werden ingezet om een opstand te onderdrukken.