Kjell Eriksson

Open graf

Uit het Zweeds vertaald door Tineke Jorissen-Wedzinga

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel Öppen grav, verschenen bij Ordfront

Oorspronkelijke tekst © Kjell Eriksson, 2009

Published by agreement with Ordfronts Förlag, Stockholm, and Leonhardt & Høier Literary Agency A/S, Copenhagen

Nederlandse vertaling © Tineke Jorissen-Wedzinga en De Geus bv, Breda 2013

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Roy Bishop/Arcangel/Hollandse Hoogte

isbn 978 90 445 2290 7

nur 332

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

Het bericht kwam onverwachts. Bertram von Ohler was hoe dan ook al vierentachtig en wat ziekelijk; zijn benen wilden hem niet altijd meer dragen en hij had vaak een verdoofd gevoel in zijn handen, wat soms lastig was, zeker aan tafel. De duizelingen ’s avonds werden steeds hinderlijker en droegen ertoe bij dat hij alsmaar minder deelnam aan het sociale leven. Zijn bridgeavondjes waren echter heilig. Er waren mensen die meenden dat hij niet lang meer te gaan had, het gefluister over zijn tanende gezondheid was toegenomen.

Er waren onder meer oud-collega’s die er een waar genoegen in schepten over de oude professor en concurrent te roddelen. Of het waren gewoon kennissen die niets beters te doen hadden dan ongegronde praatjes te verspreiden. De ene dag was het een of andere neurologische ziekte die hem snel de das om zou doen, de volgende dag was het probleem vergevorderde prostaatkanker. Er waren ook vrienden in zijn nabijheid die graag luisterden, wellicht bijdroegen met een of ander detail of voorval, en op die manier het vuur aanwakkerden.

Ze namen allemaal met hetzelfde slecht verholen enthousiasme deel aan het verspreiden van de geruchten. Het was alsof de aanblik van de oude man – of de korte krantenberichten die tijdens de gebruikelijke speculaties in het najaar altijd binnenstroomden – automatisch opmerkingen uitlokten over zijn ophanden zijnde dood.

Von Ohler had nog maar weinig echte vrienden over. Sommigen hadden het land der levenden verlaten, anderen waren seniel en zaten in het verpleeghuis. Een professor in een aanverwante discipline, duidelijk krankzinnig, was weggestopt in een landgoed van de familie in Skåne. De weinigen met wie von Ohler nog omging, waren echter geschokt.

‘Ik ben het gewend. Er zijn veel mensen die me door de jaren heen van mijn eer en goede naam hebben willen beroven en me nu naar het leven staan’, was zijn kalme commentaar als zijn vrienden hem beklaagden. Maar diep van binnen was hij zelf ook bedroefd, teleurgesteld over de bekrompenheid en de kwaadwilligheid, soms zelfs echt boos.

Hij had zich met veel dingen verzoend. Oud zeer werd begraven, onrecht waarover decennialang was doorgezeurd, raakte in de vergetelheid. Zelfs universitair docent Johansson, die op een steenworp afstand woonde, was tegenwoordig in staat een paar woorden met zijn eerdere rivaal te wisselen. Laatst nog, toen ze over Obama en ‘die ander’ hadden gesproken – ze hadden geen van beiden willen toegeven dat ze zijn naam even kwijt waren. De professor had op het trottoir gestaan, de docent met een bladhark in zijn hand aan de andere kant van de ligusterhaag.

Zelfs de herinnering aan zijn vele jaren geleden overleden echtgenote had iets verzoenends over zich. Bertram von Ohler had een theorie ontwikkeld dat hij zijn successen in feite aan haar te danken had, indirect en zonder haar bewuste medewerking, maar toch. De vrouw die de laatste dertig jaar van hun gemeenschappelijk leven een onbegrijpelijke kwelling voor hem was geweest.

Hoe had de lieve verschijning die Dagmar ooit was geweest zich kunnen ontwikkelen tot een dergelijk monsterlijk wezen? Hij had collega’s geraadpleegd om met behulp van hun expertise een verklaring te krijgen voor haar gedrag. Er had nooit een diagnose gesteld kunnen worden. ‘Er bestaan nu eenmaal gemene mensen, zo eenvoudig is het gewoon’, had een professor in de psychologie geconstateerd toen von Ohler zich een keer had laten ontvallen met wat voor feeks hij samenleefde.

Het ontbijt bij de von Ohlers was een mijnenveld geweest; één misstap en het was gedaan met de ochtendvrede. De avondmaaltijd was een stellingenoorlog, met hinderlagen en sluipschutters, en op echt slechte dagen escaleerde de maaltijd in een regelrecht bomtapijt van verwijten en verdachtmakingen.

Hij deserteerde niet uit zijn huwelijk, wat zelfs zijn kinderen hem adviseerden te doen, maar vluchtte zo vaak hij kon naar het instituut en bleef daar tot laat op de avond. Soms overnachtte hij er zelfs in een kamertje.

Misschien vormde dit feit, het ontvluchten van zijn huis en zijn echtgenote, de basis voor zijn succes op medisch gebied. Hij had zijn onderzoeksresultaten en zijn professoraat te danken aan de twistzieke Dagmar en haar achterdocht, evenals deze late bekroning van zijn carrière.

Het bericht kwam laat in de ochtend. Bertram von Ohler was net weer thuis van een korte wandeling en bereidde zich voor op het eten van een pastasalade die Agnes de dag ervoor had klaargemaakt, toen de telefoon ging. Het was professor Skarp van het Karolinska Instituut.

Von Ohler had hem slechts een paar keer vluchtig ontmoet. Daarom verbaasde het hem dat Skarp, nadat hij zich had voorgesteld, begon met het woord ‘amice’, alsof ze lid waren van dezelfde broederschap of hetzelfde genootschap, wat von Ohler betwijfelde.

‘Amice, ik heb de grote eer en het genoegen mede te delen dat de Nobelprijs voor Geneeskunde dit jaar is toegekend aan emeritus professor Bertram von Ohler.’

‘Wat leuk voor hem’, was het enige wat von Ohler wist uit te brengen, niet in staat deze eenvoudige feiten samen te stellen tot een begrijpelijke zin.

‘Pardon?’ zei Skarp.

Bertram von Ohler, dat ben ík, schoot het als een projectiel door zijn hoofd.

‘Pardon?’ zei hij op zijn beurt, als een echo.

Professor Skarp liet het woord ‘amice’ weg, maar herhaalde de zin verder woordelijk. Toen hij deze keer geen andere respons kreeg dan een paar diepe zuchten, voegde hij er iets aan toe over dat hij begreep dat het groot nieuws was – zij het niet onverwachts, dan toch wel moeilijk onmiddellijk te bevatten.

‘Professor von Ohler, beste collega … gaat het een beetje?’

‘Ja, dank u. Prima. En ik zou nog wel net aan de pasta gaan.’

‘Dat zou dan eigenlijk iets feestelijkers moeten worden’, zei Skarp met een opgelucht lachje.

‘Ik moet onmiddellijk mijn kinderen bellen. Ik kom er graag op terug.’

‘Vanzelfsprekend. Amice kan ongetwijfeld een stroom aan telefoontjes en bezoek verwachten, dus het is wellicht raadzaam de naaste familie als eerste in te lichten.’

Alsof er iemand is overleden, dacht von Ohler.

‘Wil amice de motivering niet horen?’

‘Nee, bedankt. Ik denk dat ik het wel begrijp. Als u mij nu wilt excuseren.’

Ze beëindigden het gesprek en hij haastte zich naar het toilet.

‘Nu pis ik als een Nobelprijswinnaar’, zei hij hardop, en hij slaagde erin een paar druppeltjes uit zijn rimpelige lid te persen.

In plaats van zijn twee zonen te bellen, allebei professor, de ene in Lund, de andere in Los Angeles, en zijn dochter, die hoofd onderzoek bij een geneesmiddelenfabrikant in de stad was, trok hij de stekker van de telefoon eruit, werkte snel wat van de pastasalade naar binnen, dronk een paar slokken water en verliet het huis.

Het was een stralende dag en dus trof hij, zoals hij al had vermoed, docent Johansson aan in diens tuin. Door het hek naar binnen stappen en aanbellen zou wat te opdringerig zijn, zo close waren ze nu ook weer niet.

De docent leek haast gelukkig, zoals hij daar met de hark in zijn hand stond, omgeven door parallelle rijen bladeren. De docent had von Ohler ooit eens duidelijk gemaakt dat het harken van bladeren op systematische wijze diende te gebeuren, en hij begreep dat de man nu op het punt stond de rijen samen te voegen tot keurige hoopjes.

‘Gelukkig maar dat het niet waait’, begon de professor, maar hij zag onmiddellijk in dat dat niet zo’n spitsvondige opmerking was.

‘Op zo’n dag zou ik nooit gaan harken’, zei de docent.

‘Nee, uiteraard niet.’

De docent deed een paar halen met de hark. Von Ohler begreep dat hij niet te lang kon wachten en besloot het zonder omwegen te zeggen.

‘Ik heb een paar minuten geleden een verheugend bericht ontvangen en daar wilde ik u als eerste van op de hoogte stellen.’

De docent keek op.

‘Zo zo.’

‘We zijn immers collega’s, we hebben jarenlang een laboratorium gedeeld, aan gemeenschappelijke projecten gewerkt, successen en teleurstellingen te verwerken gehad. Daar hoef ik u allemaal niet aan te herinneren, maar ik doe het toch, op een dag als deze.’

De docent hield op met zijn werk, zette de hark tegen de stam van een bruine beuk en deed een paar passen naar het hek.

‘Wat een fantastische boom’, zei de professor, en hij wees op de beuk. ‘Vast de meest magistrale die we hier in de buurt hebben.’

De docent keek nog verblufter. Het was onduidelijk of dat kwam door het onverwachte compliment of door het feit dat de professor het woord ‘we’ had gebruikt, alsof hij meende dat het hele stadsdeel eigenaar was van de boom.

‘Ik zou denken dat hij net zo oud is als het huis’, ging de professor verder.

Nu stond de docent vlak voor het hek. Zijn lange, smalle gezicht drukte een zeker ongeduld uit, wellicht irritatie, maar hij probeerde toch te glimlachen, onzeker over de aanleiding voor dit onverwachte charmeoffensief. Zijn glimlach werd echter meer een trekking in zijn gezicht.

‘Ik heb de Nobelprijs toegekend gekregen.’

Zijn door zon en wind rozige wangen, zijn waterige ogen, het smalle snorretje – een nauwelijks zichtbaar streepje boven zijn open mond, waar enkele snijtanden zichtbaar waren – de smalle, omlaaghangende schouders en de tenger gebouwde borstkas, alles wat er van de docent boven het houten hek zichtbaar was, drukte een verbaasd ongeloof uit.

‘De Nobelprijs’, herhaalde hij schaapachtig. De professor knikte.

‘Voor Geneeskunde?’

‘Ja, waarvoor anders?’

‘Voor idd?’

‘Dat neem ik aan’, zei de professor.

idd was de afkorting die ze binnen het onderzoeksteam hadden gebruikt voor de ontdekking die ongeveer twintig jaar geleden was gepresenteerd en waarvoor de professor nu de erkenning had gekregen.

‘Dat hebt u aangenomen?’

‘Ik heb het niet gevraagd, ik moest opeens pissen toen Skarp belde.’

Docent Johansson schudde zijn hoofd en de professor zag de twijfel overgaan in overtuiging. Hij begreep waarom: hij had in het openbaar nooit gevloekt of andere krachttermen gebruikt, hij had nooit eerder het woord ‘pissen’ in de mond genomen, zelfs in zijn jeugd of in de familiekring niet. Hoogstens: ‘nodig plassen’.

Hij denkt dat ik gek geworden ben, dacht von Ohler, en op dat moment bedacht hij dat hij misschien het slachtoffer was van een gemene grap. Hij kende Skarp amper, ze hadden niet dusdanig veel contact gehad dat de professor zijn stem met zekerheid zou herkennen. Met andere woorden, iedereen zou zich kunnen uitgeven voor de voorzitter van de Zweedse Academie van Wetenschappen. Iemand die voldoende op de hoogte was van zijn achtergrond, zijn wetenschappelijke onderzoek, de procedure rond het aanwijzen van de winnaar van de geneeskundeprijs. Iemand die een grap met hem wilde uithalen, die eens goed wilde lachen ten koste van hem. Dat de persoon die had gebeld hem had aangesproken met ‘amice’ was een hint dat er iets niet klopte.

Dit plotselinge inzicht dat het allemaal bedrog was, maakte dat hij de grond onder zijn voeten voelde beven. Hij greep het hek beet, probeerde de duizeligheid terug te dringen door zijn ogen dicht te doen, iets door zijn knieën te zakken en een hoge rug op te zetten – een techniek die hij altijd gebruikte. De vuurvliegjes aan de binnenkant van zijn oogleden vormden streepjes, kleine bliksemschichten, zijn hoofd suisde en hij proefde een lichte ijzersmaak in zijn mond.

Toen de aanval over was en hij zijn ogen weer opendeed, ontdekte hij dat de docent met haat vervuld op zijn hand stond te timmeren, alsof het vastgrijpen van het hek een schending van diens privéleven en eigendom was. Maar de professor durfde het hek niet los te laten.

‘Neem me niet kwalijk’, zei hij, ‘ik heb vandaag niet fatsoenlijk gegeten.’

De docent zei niets.

‘Kan het een grap zijn? Ik bedoel: dat telefoontje.’

‘Zou kunnen’, zei de docent, en nu was er iets van een vluchtig lachje in zijn ene mondhoek zichtbaar.

‘U denkt dat ik ontoerekeningsvatbaar ben?’

‘Zeker niet, waarom denkt u dat?’

‘U denkt dat ik bluf, hè? Maar Skarp heeft echt gebeld!’

Hij staarde naar de docent, wiens adamsappel op en neer ging. Aha, je slikt je woorden in, dacht de professor verbitterd. Hij staarde naar de rimpelige hals die de slokdarm, de luchtpijp en de ader waardoor het bloed naar de hersenen werd gepompt verborg. Je durft niets te zeggen, bang om te weinig te zeggen, of te veel. Je bent nog geen steek veranderd.

Hij had besloten de docent op te zoeken om te tonen dat hij bereid was de eer met anderen te delen. Ik ga naar een docent om de hele groep onderzoekers in het zonnetje te zetten, als om te zeggen: Het is niet alleen míjn verdienste, we waren een heel team. Maar het enige wat ik krijg, is hoon.

Hij rukte aan het hek. Van de glimlach van de docent was niets meer over dan een grimas.

Hij had het zonder bijbedoeling gedaan, was dat niet zo? De gedachte was spontaan ontstaan, iets anders was immers niet mogelijk, behalve bij de zelfverzekerde die al bij voorbaat zijn opmerkingen en stappen had gerepeteerd om ze paraat te hebben voor als het Nobelprijscomité zou bellen. Of was er, ergens onbewust, enige mate van berekening? Want hij had in gedachten onmiddellijk zijn eerste uitspraak tegenover de media geformuleerd: ‘Ik ben overweldigd en uiteraard bijzonder dankbaar’, iets dergelijks als inleiding en daarna – om iedereen in te palmen en zijn eigen voortreffelijkheid nog eens extra te benadrukken: ‘Het eerste wat ik heb gedaan, is naar een buurman gaan, een goede vriend en collega-onderzoeker, docent Johansson, om mijn blijdschap met hem te delen, want die prijs is niet alleen voor mij, die wordt gedeeld door een hele staf onvermoeibare en plichtsgetrouwe medewerkers. Zonder hen zou ik niets zijn. Daarna ben ik weer naar huis gegaan en heb mijn kinderen gebeld.’

Zo moest de bescheidenheid worden geformuleerd. Niemand zou het droog houden. Misschien dat hij de pastasalade ook nog moest noemen?

De docent onderbrak zijn afgedwaalde gedachten.

‘Áls hij het inderdaad was.’

‘Ik ken hem.’

Niemand zou hem de prijs nu afnemen!

‘En Ferguson dan?’

Alan Ferguson was een Amerikaanse onderzoeker, in de jaren tachtig werkzaam in Duitsland, die tot soortgelijke onderzoeksresultaten was gekomen als de collega’s van het Academisch Ziekenhuis in Uppsala. Er waren mensen die meenden dat Fergusons werk baanbrekender was en bovendien iets voor lag qua tijd.

‘Ferguson baseerde zijn resultaten op ons onderzoek, dat weet u best.’

De docent glimlachte opnieuw.

‘Ik zal Ferguson noemen’, snauwde de professor.

‘Dan mag u er wel veel noemen.’

‘Ik dacht dat u het leuk zou vinden,’ zei de professor, ‘maar daar heb ik me blijkbaar in vergist. Uiteraard zal ik veel mensen noemen. U onder andere.’

‘Mij?’

‘Vanwaar die verbazing?’

De docent lachte kort, een lachje dat leek op het schetterende geluid van een parelhoen. Hij trok een grimas en verwrong zijn mond tot een smadelijk lachje.

Is dit mijn voorland? dacht von Ohler, maar hij besloot een nieuwe poging te doen. Hij was degene die ruimhartig kon – en moest – zijn.

‘Uw bijdragen zijn doorslaggevend geweest, dat weten we allebei. Dus waarom veinzen? We zijn allebei oud, ik word vijfentachtig in december en u bent bijna tachtig. Het kan sneller afgelopen zijn dan we denken, dus waarom deze vertoning, dit theaterstuk? We weten toch allebei hoe het werkt? Absolute rechtvaardigheid bestaat niet, zeker niet in onze wereld. Het had een Ferguson kunnen zijn, het had een Johansson kunnen zijn, nu is het een von Ohler geworden.’

‘Een von Oben.’

‘Pardon?’

Op dat moment kwam er een taxi de straat in rijden. De oudjes zagen hoe hij langzaam dichterbij kwam en uiteindelijk bij de oprit van von Ohler stopte. Op de achterbank was een figuur zichtbaar die zijn arm naar voren stak, vermoedelijk om te betalen. De chauffeur lachte, nam de betaling in ontvangst en in de seconden die volgden observeerde het duo bij het hek ademloos het schouwspel voor zich. Om het beter te kunnen zien, leunde de docent voorover. Hij steunde op het hek, zodat zijn hand bijna die van de professor raakte. Onbewust van deze nabijheid, bijna intimiteit, die wellicht deed denken aan iets van twintig, dertig jaar geleden, toen ze over een flikkerend beeldscherm gebogen hadden gestaan, een diagram of een rapport, zagen ze hoe de chauffeur uitstapte, nog steeds lachend, en het achterportier opendeed.

Bertram von Ohlers doffe ogen zagen niet wat er gebeurde, behalve dat zich een gedaante uit het binnenste van de taxi losmaakte.

Maar hij hoorde dat de docent diep ademhaalde, en begreep dat hij de passagier had geïdentificeerd.

‘Ik geloof dat ik moet pissen’, zei de docent, en deze onverwachte opmerking, die de professor onmiddellijk opvatte als een uitgestoken hand, een verzoenend gebaar, ontroerde hem.

‘Groots, Gregor,’ zei hij, ‘groots.’ De chauffeur stormde naar voren.

‘Mister Olen?’

De professor knikte verward. De chauffeur greep de vrije hand van de professor en begon hem als een bezetene te schudden, terwijl hij met zijn andere hand de Nobelprijswinnaar op zijn schouder klopte. Zijn brede lach en zijn hele gelaatsuitdrukking getuigden van grote opwinding en oprechte blijdschap.

‘Een mooie dag’, zei hij.

De passagier, die wat achterop was geraakt, had zich nu aangesloten.

‘Ik wil u namens de hele universiteit gelukwensen.’

De taxichauffeur herinnerde hem aan de bloemen.

‘Dat is waar ook!’

Toen Bertram von Ohler de dag later samenvatte, zou de huldiging op straat de meest geslaagde scène zijn. Eerst de huldiging van het volk in de vorm van taxichauffeur Andrew Kimongo, gevolgd door de academische bloedrode rozen en de woordenvloed van de rector magnificus, en daarna de lange reeks gelukwensers die elkaar opvolgden.

Hij had een onrustige nacht. Hij ontwaakte voortdurend uit het woelige hazeslaapje dat mensen met het sterrenbeeld Boogschutter, in von Ohlers geval 15 december, kenmerkte. Althans volgens de theorie die werd aangehangen door zijn dochter Birgitta: Boogschutters liggen de hele nacht wat te dommelen, Stieren slapen diep, Weegschalen zijn ochtendmensen. Zelf was ze Waterman. Kenmerk daarvan was dat ze intensief dromen.

Bertram von Ohler was wat bezorgd. Zijn dochter was weliswaar natuurwetenschappelijk geschoold, doctor in de geneeskunde, maar geloofde toch in de intellectueel onbeduidende en stupide leer van de astrologie. Dat strookte niet met elkaar.

Bovendien was ze lesbisch – een pure verdedigingsmaatregel, zo beweerde ze, in deze tijden van mannelijk geweld – en leefde sinds een jaar of tien samen met een verpleegkundige van Finse komaf. Een vrouw die Bertram niet mocht. Misschien kwam het door haar Finse tongval. Liisa Lehtonen was een gelauwerde wedstrijdschutter geweest en had met succes deelgenomen aan diverse internationale kampioenschappen.

Als er iets was wat in verband kon worden gebracht met geweld, dan waren het wel wapens, beweerde de professor, maar volgens zijn dochter ging het alleen maar om mentale balans en geestelijke energie. Liisa was Maagd.

Ondanks de astrologie, haar soms opdringerige levensadviezen die betrekking konden hebben op voeding, beweging, het drinken van wijn, slapen met het raam open of wat dan ook, en als klap op de vuurpijl Liisa met haar accent en haar wapenkast, en daardoor een zelfverkozen kinderloosheid, hield Bertram von Ohler van zijn dochter.

Ze was de jongste van zijn kinderen en had daardoor ook het meeste last had gehad van haar moeders wispelturige humeur en toenemende misantropie. De twee jongens, tien respectievelijk dertien jaar ouder, waren zo gauw dat maar enigszins mogelijk was het huis ontvlucht en hadden daardoor de ergste commotie ontlopen.

De oudste zoon heette Abraham, als concessie aan Dagmar. Hij had in Lund gestudeerd en was daar blijven hangen. Hij sprak inmiddels zelfs het dialect van de zuidelijke provincie Skåne.

Carl, vernoemd naar Bertrams vader, was verhuisd naar een studentenflatje van de studentenvereniging uit de streek Kalmar. De familie stond daar uit traditie ingeschreven. Bertrams betovergrootvader stamde af van een apothekersgeslacht uit Kalmar.

Carl had net als zijn broer geneeskunde gestudeerd en was na diverse aanstellingen bij verschillende Zweedse ziekenhuizen in Californië beland, waar hij tegenwoordig een weinig succesvolle onderzoeker was op het gebied van diabetes. Volgens zijn vader een volstrekt waardeloos gebied, een opvatting die hij echter wijselijk voor zich hield.

Hij was trots op zijn kinderen, schepte graag over ze op zoals vaders dat doen, dacht op tijd aan hun verjaardagen, en aan die van hun echtgenotes en van de kleinkinderen. Abraham had drie kinderen en Carl twee. Maar wanneer Liisa jarig was, daarvan had hij geen flauw benul.

Hij had zijn kinderen nadat ze uit huis waren gegaan eigenlijk nooit geld hoeven toestoppen, buiten de kosten voor hun universitaire studie dan. Er werd überhaupt niet over geld gesproken. Dat was er, was er altijd geweest. Al sinds de zeventiende eeuw.

De stamvader van het Zweedse deel van het geslacht von Ohler, oorspronkelijk afkomstig uit Hannover, was door Axel Oxenstierna gerekruteerd om de administratie van de Zweedse Rijksmunt op te zetten. Blijkbaar een lucratieve bezigheid, want al na een decennium had Heinrich Ohler een aanzienlijk vermogen opgebouwd. Dat koningin Kristina daaraan bijdroeg met enkele landgoederen op het eiland Öland en even buiten Västervik, maakte de zaak er niet slechter op.

Uit die aarde was de stamboom von Ohler ontkiemd. Eén tak bestond uit apothekers en artsen. Er waren ook een domineestak, een officierstak en een agrarische tak.

Net zoals Bertram graag over zijn kinderen en kleinkinderen sprak, kon hij ook, niet zonder trots, hele verhalen vertellen over de arme Heinrich, die op een enkel valies na met lege handen naar Stockholm was gekomen.

In zijn bed, waarvan het hoofd- en voeteneinde bestond uit oorlogsbuit uit Bratislava, redeneerde de professor in gedachten met uitverkoren vertegenwoordigers van de omvangrijke stamboom, en hij kwam tot de conclusie dat de Nobelprijs al het andere waarmee het geslacht was vereerd – de adellijke titel, ritsen medailles en onderscheidingen, en door de eeuwen heen het lidmaatschap van een reeks literaire gezelschappen – overtroefde.

Een conclusie die zelfs zijn vader Carl zou hebben onderschreven – dat was de laatste triomfantelijke gedachte van de professor voordat hij tegen vieren ’s ochtends in slaap viel.

2

De stem deed hem denken aan iets wat hij eerder had gehoord, scherp en agressief, maar tegelijkertijd angstig.

Het was Zweeds, zonder duidelijk dialect of accent, daar was hij altijd attent op, maar toch een stem die dusdanig vreemd was dat hij, toen hij het voorval een paar uur later aan zijn dochter vertelde, aarzelde toen ze vroeg of het een buitenlander was.

‘In zekere zin,’ zei hij, ‘misschien was het een immigrant, iemand die hier al lang woont.’

‘Misschien iemand die zijn stem had verdraaid’, stelde zijn dochter voor. ‘Iemand die je kent.’

‘Wie zou dat dan zijn?’

‘Heb je de politie gebeld?’

Bertram von Ohler moest lachen hoewel die gedachte ook bij hem was opgekomen, want slaapdronken op het vroege ochtenduur had hij het gesprek inderdaad als bedreigend ervaren, even bedreigend als wanneer iemand met een wapen in de aanslag voor hem had gestaan.

‘Zulke dingen moet je incalculeren.’

‘Maar wat zei hij eigenlijk, heb je niet iets gemist?’

Hij meende dat zijn dochter ‘verkeerd begrepen’ bedoelde.

‘Nee, hij zei dat hij ervoor zou zorgen “dat ik de prijs nooit in ontvangst zou nemen”, en daarna mompelde hij een paar smakeloosheden.’

‘Zoals?’

‘Dat wil je niet horen.’

‘Zeker wel!’

‘Onbeschaamdheden verdienen het nooit om te worden herhaald, bovendien waren ze niet van belang.’

Feit was dat wat hij onbeschaamdheden noemde hem nog het meest hadden onthutst, maar er was geen enkele reden om zijn dochter daarin mee te trekken.

Hij had er spijt van dat hij het voorval sowieso had genoemd en probeerde het gesprek een andere wending te laten nemen. Hij vertelde dat Agnes ook was komen opdraven, hoewel ze die dag vrij zou zijn. Ze had hem uiteraard gefeliciteerd, maar wel op die afgemeten manier die alleen iemand van een eiland uit de streek Roslagen aan de dag kon leggen. Alsof een Nobelprijs niet veel om het lijf had, noch in Söderboda noch in Norrboda.

Nee, ze had de zaak puur beroepsmatig bekeken. Het huis moest, zo niet gesaneerd, dan toch wel op ingrijpender wijze onder handen worden genomen dan wat von Ohler tot dan toe had toegestaan. Ze had gedreigd haar zuster Greta erbij te halen om haar te helpen.

‘Toen heb ik haar de vrije hand gegeven; als ze maar onder geen enkel beding dat spook erbij betrekt.’

Birgitta moest hartelijk lachen en de professor begreep dat hij het gevaar voor dit moment had afgewend, maar hij ging voor de zekerheid nog even door.

‘Agnes gaat nieuwe gordijnen regelen voor de salon en de bibliotheek en alle vloeren “polishen”, zoals ze het noemt. Daarna is het zilver aan de beurt.’

‘Het is maar goed dat je haar hebt.’

‘Beslist’, zei de professor.

‘Trouwens, mooi van je, die uitspraken die je op tv hebt gedaan. Maar je moet de volgende keer wel je haar kammen, het stond recht overeind.’

‘Het waaide.’

‘Waarom waren jullie dan niet binnen?’

‘Agnes had gebeld en me verboden iemand binnen te laten. Als ze niet bij haar zuster op Gräsö was geweest, was ze hiernaartoe gekomen om de wereldpers te organiseren.’

Hij werd beloond met een nieuwe lach. Hij voelde dat hij zijn dochter te vriend moest houden, misschien als excuus omdat hij niet de hele waarheid over het telefoongesprek van die ochtend had verteld.

‘Het was in elk geval mooi uitgedrukt, dat je niet alleen was.’

Ik wás alleen, dacht hij.

‘Ik vraag me af wat mama gezegd zou hebben.’

De professor zag geen aanleiding om over die vraag te speculeren.

‘Mis je haar ooit?’

‘Nee.’

Misschien had hij hier ook iets moois moeten zeggen, ook al was er niets van waar. Hij wist dat zijn dochter een ambivalente houding had ten aanzien van haar moeder.

‘Ze waren hier op het werk helemaal door het dolle heen’, ging ze verder, zo te horen niet gehinderd door haar vaders kortaangebonden antwoord. ‘Angerman belde vanuit Milaan om me te feliciteren, maar volgens mij dacht hij voornamelijk aan het bedrijf, want hij zei iets over mijn naam, dat die bevorderlijk zou zijn voor het bedrijf in het contact met de klanten, vooral in Amerika. Hij bood me aan volgende week mee te gaan naar Boston.’

‘Die pillendraaiers’, zei de professor.

‘Waren ze dat maar’, verzuchtte Birgitta von Ohler.

Onder normale omstandigheden had hij gevraagd wat ze bedoelde, maar hij was uit zijn evenwicht door de ongevraagde opmerking van zijn dochter over Dagmar.

Hij had überhaupt niet aan Dagmar gedacht, zelfs op een dag als deze niet. Tijdens zijn nachtelijke onderhoud met de stamboom was ze niet in zijn gedachten opgekomen. Ze was als het ware gewist. Dat had hij nooit eerder zo duidelijk ervaren.

‘Ik nodig niemand van haar familie uit’, zei hij onverwacht heftig.

‘Maar papa! Zelfs Dorothy niet?’

Hij wist dat zijn dochter contacten onderhield met Dorothy Wilkins, de weduwe van Dagmars broer Henrik – iets wat hij vreselijk vond, maar waar hij nooit wat van zei. Hij was ervan overtuigd dat Dorothy het contact met zijn dochter uitsluitend in stand hield om op de hoogte te blijven van de von Ohler-clan, en dan vooral van de patriarch zelf. Net als anders koos hij ervoor stilzwijgend aan haar voorbij te gaan.

Birgitta von Ohler zuchtte.

‘Ze is oud’, zei ze.

‘Ze houdt zich alleen in leven om mij te zien sterven’, mompelde hij. ‘Ze heeft iets weg van een gier.’

‘Dat is niet waar!’ herhaalde zijn dochter. ‘Je kunt nu toch best genereus zijn?’

Haar uitnodigen? Nooit van mijn leven, dacht hij, steeds meer verbitterd, en hij begreep dat hij het gesprek moest afronden voordat het helemaal misging.

Dorothy was anders degene die hem het langst van allemaal had gevolgd, al vanaf zijn studietijd in de jaren veertig. Ze was de dochter van een van zijn vaders jeugdvrienden uit Engeland en was al in mei 1945 naar Uppsala gekomen, direct na het einde van de oorlog. Misschien had haar vader met de gedachte gespeeld haar uit te huwelijken aan de jonge en veelbelovende Bertram. Dat project was dan in dat geval mislukt, want er was nooit enige belangstelling geweest. In elk geval niet van zíjn kant.

Dorothy ging terug naar Engeland, maar kwam later weer naar Zweden en werd voorgesteld aan Dagmars broer. Het klikte en Henrik en zij trouwden al na een paar maanden.

Ze werd vroeg weduwe en was kinderloos. Toen Dagmar nog leefde, had ze alle familiebijeenkomsten bij de von Ohlers bezocht, maar daarna zagen ze haar steeds minder.

Het was nu zeker tien jaar geleden dat ze het huis van de von Ohlers voor het laatst had bezocht.

Moest hij haar nu laten terugkeren? Nooit! Zelfs een Nobelprijs en een grote portie edelmoedigheid konden hem daar niet toe brengen.

‘Nee, nu moet ik even rusten’, zei hij, een argument waar zijn dochter niets tegen in kon brengen, aangezien zij vaak degene was die erop aandrong dat hij het wat rustiger aan ging doen. ‘Ik heb vanmiddag een afspraak met een paar journalisten. Ik heb het zo geregeld dat er vandaag maar één persmoment is.’

‘Wil je dat ik je kom helpen?’

‘Dat is echt niet nodig. Ik heb Agnes, die telt voor drie. Bovendien is de ontmoeting verplaatst naar het ziekenhuis. Dat wilde ik graag.’

Toen ze het gesprek hadden beëindigd, vroeg hij zich af of hij te cru was geweest tegen zijn dochter. Ze had het goed met hem voor en was buiten Agnes eigenlijk de enige die het echt wat kon schelen hoe het met hem ging. Zijn zonen toonden een formele belangstelling. Ze belden af en toe om te horen hoe ‘de stand van zaken’ was, vertelden wellicht een nieuwtje uit het werkzame of gezinsleven en dat was het dan. Maar ze bespraken nooit een wetenschappelijke kwestie met hem, en vroegen hem evenmin om advies. Ze meenden vermoedelijk dat zijn kennis antiek was. Abraham en Carl gaven nooit blijk van enige liefde zoals een zoon betaamt. Op geen enkele wijze. Bertram was niet verbaasd en ook niet bepaald bezorgd. Zo was het bij de familie von Ohler nu eenmaal altijd al geweest.

Zijn ouders hadden hem nooit in de watten gelegd, hoewel hij enig kind was. Integendeel. Carl schreef tuchtiging voor die Lydia ten uitvoer bracht wanneer ze dat noodzakelijk achtte om van Bertram een fatsoenlijke zoon en een eerzaam burger te maken. ‘Fatsoenlijk’ was een van zijn vaders lievelingswoorden, ‘proper’ een ander.

Bertram was daar achteraf niet bitter over. Zo was het toen gewoon. Ze wisten niet beter. Toen hijzelf vader werd, was de lijfstraf vervangen door andere opvoedingsmethoden. Daarom had hij zijn kinderen nooit geslagen.

De zon scheen door het raam op het zuidoosten naar binnen en toonde aan dat de werkkamer toebehoorde aan een oude man. De stapels boeken en mappen – het oude soort, van een deprimerende vuilbruine nuance, die enkele bijtafels vulden – hadden iets tragisch vergetens over zich. Het glas van de boekenkasten was zelfs bij de handgrepen niet plakkerig; de medische werken waren al lang niet geraadpleegd. Alleen de vliegen die kriskras over het matglas hadden gemarcheerd, hadden hun sporen nagelaten.

Een opgezette, tot op de draad versleten wouw – een geschenk van de collega’s van de kliniek voor zijn zestigste verjaardag – hing uitgeput met zijn kop omlaag. De ogen hadden hun vroegere glans verloren. Hij had pas na jaren begrepen dat het feit dat ze hem juist een wouw hadden gegeven een steek onder water was; toch had hij de vogel maar laten zitten op zijn stok boven het barmeubel, dat tegenwoordig alleen nog maar een eenzame fles port en een bodempje cognac bevatte.

Misschien moest hij zijn oude vriend Hjalmar eens naar de wouw laten kijken? Toen herinnerde hij zich de rouwadvertentie. De conservator was niet meer. Er was een tijd geweest dat ze met elkaar omgingen en over natuurhistorie spraken.

Hij besloot de gordijnen dicht te trekken, maar liep in plaats daarvan een rondje om het bureau, ging op een opzijgeschoven bezoekersstoel zitten – God mag weten door wie, of wanneer die voor het laatst was gebruikt – en bekeek de kamer vanuit een ander perspectief. Hij bestudeerde de vogel, die er van die kant niet veel florissanter uitzag.

De werkkamer van een Nobelprijswinnaar, waar hij gedurende zijn hele werkzame leven zijn theorieën had vervolmaakt, de moed had opgegeven, opeens optimistisch was geworden, had lopen ijsberen, in een ogenblik van briljante scherpzinnigheid met de vlakke hand op het bureau had geslagen, of naar zijn hoofd had gegrepen als hij had ingezien dat een gedachtegang uiteen was gespat.

Zo zou hij hem kunnen beschrijven. Hij zag zijn werkkamer voor zich – het hele huis – als een toekomstig museum. Hij zou daar altijd aanwezig blijven, was het niet fysiek, dan wel door voorwerpen. Door de manier waarop ze gerangschikt waren. De genialiteit, de originaliteit en de nijverheid zouden ervan afstralen, maar in milde kleuren. Een von Ohler hoefde niet te schreeuwen. Het was voldoende om te wijzen op de stamboom, ingelijst en achter glas, die zijn vader Carl in de jaren veertig had laten vervaardigen: op alle takken – het denken, het besturen, het woord Gods, vertegenwoordigd in de vorm van Kamerleden, ambtenaren en dominees. De apothekers en medici stonden voor de natuurwetenschap en de systematiek – Julius von Ohler was Linnaeus nog behulpzaam geweest; de welstand en het verbeteren van de landbouw was de bijdrage van de jonkheren – en Gustaf von Ohler was bijzonder actief geweest in het ontwikkelen van de Zweedse plantenveredeling. Om dit bolwerk te verdedigen had je de krijgsheren von Ohler, die zowel bij Narva hadden gevochten als in Kopenhagen en in de Finse scherenkust.

Ze hingen allemaal als licht gekrulde bladeren aan een omvangrijke kroon. Zelf stond hij in de rechterbovenhoek van de afbeelding. Toen die werd vervaardigd, was hij een onbeschreven blad, nu was hij prijswinnaar.

De stamboom sprak voor zich. Agnes zou alleen het glas moeten zemen en de lijst moeten afstoffen. En hing hij niet wat scheef?

Ze moest verder ook opruimen, vervolgde hij zijn overpeinzingen, maar niet te grondig. Een beetje rommelig mocht het wel zijn. Juist hier in de werkkamer zou hij de hordes journalisten kunnen ontvangen die zouden toestromen. Hij kon een blad met een theekop, een theepot en een schaal koekjes binnen laten brengen, op de serveertafel laten zetten – een aardig meubelstuk dat een of ander familielid uit China mee naar Zweden had gesleept – activiteit fingeren, om aan te geven dat hij onvoldoende tijd had om zijn werkkamer te verlaten. Want zelfs in de herfst van het leven, terwijl zijn jaargenoten onder de groene zoden lagen of werden verpleegd of verzorgd, was Bertram von Ohler aan het werk.

Hij lachte bij zichzelf om zijn kinderlijke ijdelheid. De Nobelprijs op zich was wel voldoende, dus waarom deze gedachtekronkel?

3

Het huis van docent Johansson was voorzien van een vier meter hoog glazen torentje, waar de docent de planten cultiveerde die veel licht nodig hadden. De thermostaat zorgde er in de winter voor dat de temperatuur gunstig was voor de mediterrane flora: zo rond de twaalf graden. Hij was vooral trots op zijn schitterende olijfboom.

Vanuit zijn torentje had hij goed overzicht over de buurt. Deels verborgen achter het gebladerte kon hij het ingetogen leventje in de wijk gadeslaan.

Hij dronk daarboven ’s morgens graag koffie, las de krant en rommelde wat met zijn planten. Zo ook deze ochtend. De voorpagina van Upsala Nya Tidning was uiteraard geheel gewijd aan het nieuws over de prijs.

De docent woonde op nummer 7 en professor von Ohler op 3. Ingeklemd tussen deze natuurwetenschappers woonde een ware humanist, Torben Bunde, literatuurwetenschapper en scribent, die de bewoners van Uppsala nu en dan onderhield met stukjes in de krant. Dat konden hersenspinsels over allerlei kwesties zijn, zoals over de vraag waarom de klokken van Vaksalakerk in majeur waren gestemd en die van de Helga Trefaldighet in mineur. Ook verschenen er wel vleiende stukjes over een vertegenwoordiger van de lokale landadel, die een schilderij bezat met een handtekening die Torben Bunde interessant vond – of die gewoon van belang was omdat Bunde daar thuis weleens bridgede.

Zijn medewerking bestond echter vooral uit zeer serieus bedoelde boekbesprekingen, bij voorkeur van werken waar weinig mensen over hadden gehoord, laat staan die ze hadden gelezen.

Het was een raadsel voor de lezers dat de redactie deze recensies jaar in jaar uit publiceerde. Er waren mensen die beweerden dat het een bewuste tactiek was. Door de publicatie werd het beeld versterkt van de literatuurwetenschapper als dwaas, een charlatan, met als doel de mensen te vermaken – ten koste van hem. Het katern heette niet voor niets ‘Cultuur en Amusement’, de literatuurwetenschapper kon prima onder dat laatste genre worden ingedeeld.

De prijs was echter hoog: degenen die niet op de hoogte waren van het complexe academische spelletje in de stad, zoals opgenomen zielen uit Östervåla of Lycksele, bekeken het geheel met verbazing.

Docent Johansson was ervan overtuigd dat Bunde van nummer 5 nu met aanzienlijke problemen worstelde. Hij had hem de krant uit de brievenbus aan de straat zien halen. Bunde had hem onmiddellijk opengevouwen en bleef vervolgens als verlamd staan. Blijkbaar bereikte hem daar en toen het nieuws dat zijn buurman was vereerd met de meest prestigieuze wetenschappelijke prijs ter wereld.

Hoe zou Bunde zich opstellen? Bloemen sturen, wat velen tot dusverre hadden gedaan – te duur; zijn buurman opzoeken – een absurd idee omdat dat nooit eerder was gebeurd; opbellen – onwaarschijnlijk, omdat Bunde hardhorend was; een artikel schrijven als eerbetoon – niet zo waarschijnlijk omdat hij ondanks zijn onbeperkte zelfvertrouwen vast wel doorhad dat hij niets van het onderwerp af wist; een vernietigend artikel schrijven waarin hij in de aanval ging tegen de keuze voor de prijswinnaar – waarschijnlijker, hoewel hij niets van het onderwerp afwist.

Of er misschien stilzwijgend aan voorbijgaan? Wanneer een kennis van hem er dan over begon, kon hij glimlachend zijn hoofd schuin houden en iets toegeeflijks mompelen dat voor meerderlei uitleg vatbaar was.

Door geen enkel verlangen te tonen zich ook maar enigszins te willen koesteren in de glans die nu op de hele straat viel, kon hij op een slimme manier de keuze van de prijswinnaar afkeuren, terwijl hij, grootmoedig genoeg, niets onvoordeligs zei. Misschien kon hij zich alleen iets laten ontvallen over de kwakkelende gezondheid van de professor.

Er waren diverse mogelijkheden en de docent kon vanuit zijn uitkijkpost vermoeden dat Bunde inwendig in beroering was. Na de eerste schok had de buurman opgekeken naar het huis van von Ohler en zijn gezicht had oprechte verbazing uitgedrukt, alsof hij het pand nooit eerder had gezien.

De docent bleef nog even in zijn torentje hangen. Deze ochtend zou de anders zo slaperige straat vast wat levendiger worden dan gewoonlijk. Er waren al een aantal boeketten bezorgd, nieuwsgierigen in auto’s waren langzaam langsgereden. De dienstbode van de professor, die er al was zolang de docent zich kon herinneren, was vast druk bezig alles in vazen te zetten. De docent had haar meerdere keren voor de ramen bezig gezien.

Ze bleef altijd even op het trottoir voor zijn huis staan, prees zijn bloemperken, maakte soms een opmerking over het weer of een dagelijkse gebeurtenis. Een keer, misschien tien jaar geleden, had hij een compliment gekregen. Dat was nadat hij haar enkele tulpenbollen van paarse krultulpen had gegeven die ze in het voorjaar had bewonderd.

‘U bent een goed mens’, had ze gezegd terwijl ze gegeneerd, maar bijzonder in haar nopjes, de zak bloembollen had aangepakt.

Hij begreep dat dat voor Agnes Andersson een buitengewoon ruimhartige uitlating was. Misschien ook een bedekte kritiek op de professor; had ze het woord ‘u’ niet wat extra benadrukt? Dat wilde hij graag geloven.

Nu bespeurde hij haar in de werkkamer van de professor op de bovenverdieping, waar ze de donkerbruine gordijnen opentrok, de ramen wijd openzette en vasthaakte. De docent probeerde sarcastisch te lachen; het was zinloos te proberen al het oude uit het huis van von Ohler te laten luchten, maar het werd geen overtuigend lachje, meer een grimas die het verdriet dat hij voelde illustreerde.

Hij zou trots moeten zijn, als deelgenoot van de doorbraak van het idd-project kon hij een deel van de eer met betrekking tot de prijs opstrijken. Maar de oprechte vreugde wilde niet komen. Tweeëntwintig jaar geleden, hij meende dat het een donderdag in mei was – er werd zoals altijd op donderdag erwtensoep geserveerd als lunch – had hij de dertig pagina lange samenvatting in The Lancet gelezen, een artikel dat insloeg als een bom, maar hij had moeten constateren dat zijn eigen naam ontbrak.

Decennia van hard werken, en zijn naam ontbrák. Een onbegrijpelijke vernedering. Alsof er maar plaats was voor één. Of er maar één persoon mocht schitteren en gelukstelegrammen en telefoontjes van heinde en ver in ontvangst mocht nemen. En dan nu de Nobelprijs.

Het hele wereldbeeld van docent Johansson had die voorjaarsdag een behoorlijke knauw gekregen. Hij was op zich bekend met de academische samenzweringen, het geroddel om collega’s weg te manoeuvreren en het gevecht om subsidies, waarbij geen enkel middel werd geschuwd. Maar nu raakte het hem persoonlijk en met een dusdanige kracht dat hij zijn eigen onderzoekswerk, zijn hele carrière, in twijfel trok. De belediging ter zijde geschoven te zijn zag hij bovendien als een teken van een soort algemene maatschappelijke hufterigheid.

Na die dag wantrouwde hij alles en iedereen. Hij at nooit meer erwtensoep. Die soep, en de daaropvolgende pannenkoeken, zouden voor hem de valsheid in de wereld gaan symboliseren.

De jaren tot aan zijn pensionering werden gekenmerkt door een grote onverschilligheid. De spanning en het enthousiasme waren verdwenen. Hij liep stationair.

Alleen tijdens een lezingenreis naar Göttingen, Hamburg en Berlijn had hij iets van het zoet der overwinning mogen ervaren. Het was de bedoeling dat von Ohler naar Duitsland zou gaan, maar diens vrouw overleed en dat kwam de docent zeer goed uit. Hij werd gestuurd als vervanger van von Ohler en had van zijn Duitse collega’s tal van blijken van waardering in ontvangst mogen nemen. Met een van hen had hij nog steeds contact. Tegen hem kon hij volkomen openhartig zijn. De gesprekken en de briefwisseling met Horst Bubb waren de uitlaatklep waar de overtollige stoom kon ontsnappen als de druk te hoog werd.

Horst had die ochtend ook gebeld, iets wat tegenwoordig alleen nog maar gebeurde op de verjaardag van de docent, en had hem geprobeerd op te monteren. De Duitser, die vijftien jaar met Ferguson aan het Max Planck Instituut had samengewerkt, begreep de gevoelens van de docent maar al te goed.

Het gesprek was op Ferguson gekomen, die inmiddels met pensioen was en in Vermont woonde – volgens Horst uiterst verbitterd. De docent had het idee dat zijn vriend, door de verbittering over meerdere betrokken onderzoekers te verdelen en op die manier te verdunnen, de teleurstelling van de docent wilde verzachten.

Zijn collega had ook iets gezegd over een artikel dat wellicht mogelijk in een belangrijk magazine zou verschijnen met daarin een weliswaar discrete, maar bepaald niet mis te verstane kritiek op de keuze van de prijswinnaar. Volgens Horst was de initiatiefnemer een zekere Wolfgang Schimmel, een invloedrijke medicus uit München, die van plan was een aantal belangrijke namen achter zich te scharen.

De docent stond, ondanks zijn eigen frustratie, opvallend genoeg onverschillig tegenover al dat gepraat over het onrecht dat hun nu werd aangedaan. Hij was er al helemaal klaar mee en wenste dat de feestelijkheden van 10 december, de dag waarop de Nobelprijzen zouden worden uitgereikt, voorbij zouden zijn, het geschrijf zou verstommen en von Ohler een naam zou worden, niet voor die dag, maar één in de rij van de prijswinnaars die na een paar jaar alleen in de herinnering van de directe nabestaanden zouden voortleven.

Von Ohler was geen Einstein, Bohr of Curie en zou geen deel gaan uitmaken van de wetenschapsgeschiedenis, dus maak nou maar voort, dacht hij daar in zijn torentje.

‘Schiet nou maar op, laat ons sterven’, mompelde hij.

De citroenboom voor hem gaf antwoord door juist op dat moment een blad te laten vallen.