Robert Haasnoot

Het laatste vaarwel

Uitgeverij De Geus

breda 2016

De auteur ontving voor het schrijven van deze roman een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

© Robert Haasnoot, 2016

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Corbis/Hollandse Hoogte

isbn 978 90 445 2294 5

nur 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2016.

#

buiten adem drijft Albert zichzelf omhoog. Door een spiraalvormig gat met scherpe draaiingen waarin hij scheef hangt en met zijn schouder telkens langs de brokkelige muur schraapt. Kil is het er, altijd. Een steenkou van bijna zes eeuwen. Hier op de wenteltrap is hij niet meer dan de zoveelste uit een lange stoet van organisten. Zo een die een tijdlang regelmatig de treden op en af gaat en dan voorgoed verdwijnt.

Bukkend stapt hij uit het trapgat, het orgelbalkon op. De kerkruimte neemt het geluid van zijn voetstappen over. Hij doet de lamp boven de speeltafel aan en gaat, nahijgend, op de orgelbank zitten. Een rijzige, vlasblonde man van middelbare leeftijd. Bezweet van de klim en het harde fietsen naar de stad.

Met een ruk aan het calcantregister laat hij de wind vrij tussen de pijpen. Drie klavieren met vergeelde toetsen glanzen hem toe. Het orgel boven hem ruist en wacht, maar hij vouwt zijn handen in zijn schoot en haakt zijn hakken achter de steunlat van de orgelbank. ‘Rustig, rustig’, mompelt hij. Hij beeldt zich in dat Evie hem kan zien.

Langzaam, alsof hij nog twijfelt over een moeilijke keuze, trekt hij een register open: de schuchter klinkende achtvoets holpijp. Hij brengt zijn handen naar het onderste klavier en laat zijn gejaagdheid op de toetsen los.

Atonale akkoorden maakt hij. Ze sluipen door de orgelkast boven hem en vallen galmend langs de muren omlaag. Ondertussen dwalen zijn gedachten af. Naar zijn flat, vroeg in de middag, nadat hij was thuisgekomen van zijn werk in de bibliotheek. Vlekken van zonlicht op de vloerbedekking en de muren. Meubels die zich te goed deden aan de warmte. Hij had de ramen voor en achter opengezet om frisse lucht en het soezig makend vogelgetjilp binnen te laten, daarna was hij in de achterkamer aan de eettafel gaan zitten. Lange tijd keek hij uit over het park aan de Oude Rijn met de oude platanen en de paden die nog opdringerig wit zijn van het grind dat er onlangs op is gestrooid.

De holpijp klinkt te timide.

Hij trekt een prestant erbij open. Ziet weer het blonde jongetje voor zich dat in een uithoek van het park worstelde met de schommel daar. Het ventje drentelde heen en weer met de plank boven zijn hoofd en zag zich al door de lucht zwieren, omhoog, omlaag. De moeder was in gesprek met een andere vrouw en trok zich niets van het dreinend roepen aan. Het jongetje ging toen maar over de plank hangen en begon met zijn benen te trappelen, in de hoop dat de schommel uit zichzelf zou gaan bewegen. Alleen verkeek het zich op de kracht in de terugzwaaiende touwen en tuimelde achterover.

Op datzelfde moment stapte de postbode uit de schaduw van de platanen aan het andere eind van het park.

Dadelijk stond Albert op en ging voor het raam staan. De gezette man kwam met een verhit gezicht en het jasje van zijn grijze uniform opengeknoopt op het flatgebouw af. Hij helde wat achterover, waardoor het postkarretje aan zijn hand hem als een ongeduldige hond leek voort te trekken. Albert dwong zichzelf te wachten. Vijf minuten – pas als het op de pendule achttien over half een was zou hij naar beneden gaan.

De rondsluipende akkoorden vinden maar geen uitweg uit de doolhof van zijn improvisatie. In zijn verbeelding kijkt Evie nog altijd toe. Ze ergert zich aan het voortdurend uit de maat lopen van onmogelijke akkoorden. Hij trekt zijn handen terug.

Mooie harmonieën nu. Met zorg kiest hij de registratie voor het Erbarm Dich Mein, O Herre Gott van Bach. Op het laatst trekt hij ook maar de tremulant uit, waardoor de orgelwind begint te schudden in de laden. Opkijkend naar de hoog opgestapelde waaiers van pijpen zet hij de koraalbewerking in, traag en nederig als in gebed.

‘Dichter bij God kun je niet komen.’ Dat heeft hij een keer tegen dominee Aalbersberg gezegd toen die na een trouwdienst naar boven was geklommen. ‘Het orgel luistert onmiddellijk en altijd’, zei hij. ‘Hoor maar.’ Hij drukte demonstratief een toets in. De dominee zweeg verongelijkt. Albert wilde het hem uitleggen. Alleen zou wat hij erover te zeggen had op een valse manier vroom klinken. De muziek opheffen naar iets wat letterlijk geen naam mag hebben omdat het zich aan taal en verstand onttrekt – een dominee weet niet wat hij met zo’n uitleg aan moet. Zonder taal en verstand is de godsdienst nergens en daarom zei Albert maar niets.

Hij moet alleen maar spelen. Voor zichzelf en voor Evie.

Toen hij uit de lift stapte stond de postbode nog altijd in de entree. Die maakte daar een praatje met de vrouw van de huismeester. Albert groette hen en liep naar de postkast. Hij opende zijn vakje, maar daarin lag alleen de krant van gisteren. Voor de zekerheid vroeg hij nog of bij hem alles was bezorgd, want hij zag dat de postbode nog een stapeltje poststukken in zijn hand hield.

Terug in zijn flat wachtte Albert tot de eerste leerling van die dag zou aanbellen. Drie had hij er vanmiddag, drie scholieren. Het kostte hem moeite om zijn aandacht bij de orgellessen te houden, en toen om vier uur als laatste het verwaande zoontje van de drogist vertrok, moest hij even op de bank gaan liggen om bij te komen. Daarmee is het begonnen.

Hij dommelde in en hij moet toen hebben gedroomd, want hij schrok met een stormend hoofd wakker. In de vensterbank stond nog altijd Evies wijnglas van de avond van het afscheid. Lippenstiftvlekken aan de rand.

Om een daad te stellen pakte hij het glas op en liep ermee naar de keuken. Hij draaide de kraan open en greep al naar de afwasborstel, maar uiteindelijk kon hij zichzelf er niet toe brengen om het glas schoon te spoelen. Geërgerd liep hij terug naar de woonkamer en griste zijn colbert van de stoelleuning. Hij is toen gaan wandelen, kriskras door het dorp. Hij merkte nog wel dat hij de straat aan het Corteland insloeg. Pas toen hij de Dwarsweg overstak en het huis zag liggen, besefte hij waar hij vanzelf naartoe was gelopen.

Evie houdt niet van orgelmuziek. Maar de melodie van het Erbarm Dich Mein is van een prachtige eenvoud, het kan niet anders of zij vindt dat ook. Bij het slotakkoord schuift hij de tremulant weer in zodat het stuk mooi vlak eindigt.

De nagalm versterft. Evie blijft in vrome trance voor zich uit staren, maar Albert weet al wat er moet volgen. Hij laat zich van de orgelbank glijden en diept van onder de klep de bladmuziek ervan op. Litanies van Jehan Alain. Ook muziek waarin naar de hemel gesmeekt wordt, maar allesbehalve nederig. Te heftig voor de doorsnee kerkganger, wat hem er niet van weerhoudt om het vaak na een dienst te spelen.

Hij slingert de harde begintonen tegen Evie op. Ziet zichzelf weer voor het huis aan de Dwarsweg staan. Het huis waarnaar ze ooit waren gevlucht toen ze door twee legers werden belaagd.

Zolang hij zich kan heugen boezemt het huis hem angst in. Al sinds hij er als kleine jongen aan de hand van zijn moeder langskwam. Je stak de weg over en daar lag het, tegen de duinen aan.

In die tijd woonde er een oude, nors kijkende man in die zelfs volwassenen schrik aanjoeg. In zijn herinnering glinstert het daglicht onheilspellend op de ramen, alsof verborgen moet blijven wat zich erachter afspeelt. Jan Durieux heette de oude man, maar in het dorp stond hij bekend als ‘de Officier’. Een hoge militair die een groot deel van zijn leven in Indië had gediend. Hij kende de rimboe als een inboorling, werd er gezegd.

Albert was in geen jaren meer bij dat huis geweest. Ineens stond hij er weer voor. Hij rook de sloot die erlangs loopt. Hij wilde zich gauw van de weeë geur afkeren en weglopen, maar hij kon het niet.

Het slotakkoord van Litanies is een schreeuw tegen een onverschillige hemel. Hij laat die met het volle werk door de kerk wervelen, tergend lang. Dan springen zijn handen van de toetsen weg.

Hij schuift van de orgelbank af en laat zich in de leunstoel naast de speeltafel zakken. Verstopt achter het rugwerk, hoog boven de grond, krijgt hij van de kolossale kerk niet meer te zien dan muren en boogramen. Hij vraagt zich af hoelang hij voor het huis heeft gestaan. Hij zou Evie erover willen vertellen. Hoe hij plots was weggerend voor een hard geluid achter hem. Hoe hij weer tot bezinning kwam toen hij zag dat hij naar de nieuwe woonwijk holde, waar vroeger weilanden lagen.

#

ik zou het fijn vinden als je in de buurt bleef, zegt hij in gedachten tegen Evie.

Hij steekt een sigaret op, inhaleert diep en drukt zijn achterhoofd in het velours van de rugleuning. Langzaam uitblazend doorboort hij de lichtkegel van de lamp met een lange rooksliert.

In de drie weken dat je weg bent is er niet veel gebeurd. Het weer is ineens omgeslagen, je kunt de lente nu ruiken. Ze hebben vers grind op de paden van het park gestrooid. En zaterdag heb ik in de stad nieuwe kleren gekocht, waaronder dit corduroy pak. En van die puntschoenen die jij zo mooi vindt, roodbruine.

Na het winkelen had ik een afspraak in De Baaierd. Ik raakte daar aan de praat met een paar jonge gasten die in een beatbandje speelden en net hadden gerepeteerd. Aardige lui. Alleen beweerden ze dat de Beatles beslist niet onderdeden voor Beethoven of Bach, en dat meenden ze echt. Ik heb ze toen flink op de kast gejaagd. Maar ze bleven netjes u tegen me zeggen en bier voor me bestellen en het werd almaar gezelliger, ik ben daar veel te lang gebleven. En verder … De orgellessen. Vanmiddag weer. En gisteravond koorrepetitie. Zondagmiddag ben ik nog met Leo naar het paardenrennen op Duindigt geweest, maar alleen om hem een plezier te doen, mij kunnen die koersen gestolen worden. Mannen die als verliefde knapen over paarden praten en er vervolgens geen enkele moeite mee hebben als het dier waarop ze geld hebben ingezet wordt afgemat en afgerost. Allemaal hopen ze het lot te slim af te kunnen zijn en beloond te worden voor hun vreemde paardenliefde.

We hebben het in de bibliotheek trouwens erg druk gekregen, Leo en ik. De gemeenteraad is vorige week eindelijk overstag gegaan, de plannen voor de annex zijn nu rond en dat is goed, het leidt af. Want sinds je weg bent denk ik veel na, Evie … Maar laat me nog wat voor je spelen. Een al even mooi stuk als het eerste.

#

iets in hem herkende haar al voordat hij besefte wie er op de bank aan de rand van het plein tegenover de kerk zat. Zonder dat alerte innerlijk oog was hij haar die namiddag, vijf weken geleden, straal voorbijgelopen. Hij wilde snel boodschappen doen en dan naar huis gaan. Kort daarvoor had zijn tandarts porrend en borend een afgebroken hoektand gered. Zijn bovenkaak was nog aan één kant verdoofd.

Het was die dag koud en winderig. Zij zat weggedoken in haar jas en ze had haar lange haar in een bruine wollen muts gepropt. Terwijl hij in zijn hoofd naging wat hij in de supermarkt moest halen en of hij genoeg aspirine in huis had voor wanneer de verdoving was uitgewerkt, begon hij vanzelf langzamer te lopen. Om zich daarop af te vragen wat er zo intrigerend was aan de vrouw op de bank.

Hij zou betekenis willen geven aan het stormachtige weer. Zichzelf kunnen wijsmaken dat een maaldrift van het lot het opwekte, maar hij weet dat dit onzin is.

Haar lange zalmroze jas stak af tegen het woelige grauw van de omgeving. De harde wind leek alle kleuren van het plein en uit de lucht te hebben verjaagd. Voor de supermarkt stonden twee vrouwen te praten, allebei een zware boodschappentas in de hand en de schouders naar elkaar toe, in bijna perfecte symmetrie. De bank waarop Evie zat stond op een smalle grasstrook, een karig restant van wat vroeger een veldje tegenover de kerk was. Grassprieten rilden tegen de randen van haar witte schoenen.

Ze keken elkaar aan.

Misschien vermoedde ze wat er in hem omging, want ze kneep even haar ogen samen, een vergeten trekje dat hij plots herkende. Haar stem kwam vanuit het verleden aangevlogen en haakte alle achterliggende jaren aan het heden vast.

‘Albert! Wat een verrassing.’

Ze leek in het nauw gedreven, maar hij kan zich dat hebben verbeeld. Overrompeld waren ze, allebei.

‘Heb je het koud?’ is het eerste wat hij na al die jaren aan haar vraagt. Hij is naast haar gaan zitten.

‘Nogal … Ik vraag me af waar de bus blijft.’

‘De halte is naast de kerk.’

‘Weet ik. Maar van hier kan ik hem zien aankomen.’

Hij zoekt lang naar een volgende vraag.

‘Dus je bent weer terug?’

‘Ja. Voor anderhalve maand. Nu nog maar twee weken.’

‘Gaat het goed met je?’

‘Jawel. En met jou?’

‘Ook goed.’

‘Mooi … Je werkt in de bibliotheek, hoor ik.’

Ze heeft naar hem geïnformeerd, begrijpt hij.

‘Al heel wat jaren inmiddels. Daarnaast geef ik orgellessen. En ik heb een koor. Niet hier, maar in de stad.’

‘Je bent daar organist, toch?’

Omtrekkende bewegingen. Een elkaar haastig aftasten. Dadelijk komt de bus. De tijd dringt.

‘Hoelang ben je al uit Nederland weg?’ vraagt hij.

‘Drieëntwintig jaar inmiddels.’

‘Dat is niet te horen. Geen accent, bedoel ik.’

‘In huis praten we nog gewoon Nederlands.’

We. Het steekt, de vanzelfsprekendheid waarmee ze het zegt.

‘Mijn dochter spreekt het vloeiend, al is ze in Canada geboren … Jij woont nog altijd alleen, niet?’

Dat laatste vraagt ze voorzichtig.

‘Je weet veel over mij.’

Het komt er barser uit dan gewild. Hij zou nu iets vriendelijks moeten zeggen. Maar hij wacht.

‘Ik heb vaak aan je moeten denken’, zegt ze zacht.

Verrast door haar bekentenis kijkt hij naar het rimpelen van een regenplas. Een windvlaag drukt zich erin.

‘Maar zo gaan die dingen soms’, vervolgt ze. ‘Denk je ook niet?’ Ze keert hem haar gezicht toe.

Hij probeert vat te krijgen op de uitwerking van haar blik. Op de machteloosheid die haar woorden opwekken. Maar dan haakt ze resoluut de achterliggende jaren los van het heden en slaat haar rechterbeen over haar linker. Haar stem leeft op.

‘Ik ben in die drieëntwintig jaar wel vaker terug in Nederland geweest. Alleen nooit zo lang als nu. Jammer dat ik je niet eerder in het dorp ben tegengekomen.’

‘Ja, jammer.’

‘Het is voor het eerst dat ik hier alleen ben. Jeroen kon dit keer niet mee en Hilde, dat is mijn dochter, die is al twee jaar het huis uit. Tweeëntwintig is ze. Ze studeert.’

‘O.’

‘Wil je een foto van haar zien?’

Maar aan het begin van de Broekweg doemt een bus op. Zij ziet het ook. Onmiddellijk komt ze overeind.

‘Sorry, ik moet gaan.’

Ze maakt een hulpeloos gebaar.

‘Het ga je goed’, zegt hij.

‘Jou ook.’

Ze loopt bij hem weg en haast zich naar de halte voorbij de kerk.

Het bungelen van haar bruinleren schoudertas. Het wapperen en zwieren van haar lange jas in de kleurloze straat. Voordat ze in de bus verdwijnt steekt ze haar hand naar hem op. Om even later achter een van de voorste raampjes weer op te duiken. Hij ziet dat ze naar hem kijkt. Als de bus optrekt zwaait ze opnieuw, weifelend. Hij stopt zijn handen in zijn jaszakken en kijkt haar na.

#

ik zou wat anders voor je spelen. Ik dacht aan het Cantilena van Rheinberger. Dat is een mooi en luchtig stuk. Ik stel me daarbij altijd een man op een zanderig bospad voor. Een uit een sprookje weggelopen houthakker die een boomblok aan een touw over zijn schouder meetrekt. Niet echt luchtig natuurlijk, dat slepen, maar de houthakker is het gewend en ik help hem door op het pedaal strak de maat aan te geven. Daardoor lijkt het boomblok minder zwaar.

Bij elk stuk stel ik me iets voor. Meestal iets levendigs; soms is het verstild als een foto. En de akkoorden maken kleuren. Het Cantilena heeft de kleuren en de diepe schaduwen van een bos in de zomer.

Jij kent dat ook, zei je. Dat je onder het luisteren naar muziek iets voor je ziet. Behalve bij orgelmuziek. Volgens jou komt er alleen maar godsdienstige grauwheid uit een orgel.

Ik moet denken aan wat ik tegen die jongens van het beatbandje heb gezegd. Dat elk muziekstuk een reproductie van het liefdesspel is. ‘Alles werkt toe naar de climax van het slotakkoord’, zei ik. ‘Ongewild verraadt elke componist hoe hij het aanpakt in bed.’

Zelf mag ik dan geen componist zijn, wel heb ik een feilloos geheugen voor jouw lichaam. Ik hoef me maar op mijn handen te concentreren en ik weet weer hoe het voelt om je tegen me aan te houden en je gezicht, je rug, je heupen te strelen. Ik kan op elk gewenst moment de zachtheid van je haar tussen mijn vingers terughalen. De welvingen van je borsten tegen mijn handpalmen.

‘Verdomme, Evie.’

Hij ziet zichzelf in De Baaierd aan de toog staan, aangeschoten. ‘Vergis je niet,’ zegt hij, ‘jullie verraden jezelf evengoed. Aan de hand van de muziek waarnaar je luistert. Als ik moet afgaan op die jachtige beatmuziek van jullie, zijn jullie in de liefde net als de dood. Die pakt ook wat hij pakken kan. En je wilt niet weten hoe hitsig de dood kan zijn. Ik heb dat ooit met eigen ogen gezien, hier in het dorp.’

Opeens vinden ze hem niet meer grappig. Een zoveelste ouwe zak die op het punt staat hen te vervelen met zijn herinneringen aan de oorlog. Dadelijk heeft hij spijt van zijn laatste opmerking, die is ingegeven door een moeizaam gesprek met Ger Mijnders, een paar uur eerder. Over een nieuw monument op de erebegraafplaats. Ger had maar niet kunnen begrijpen dat hij niet wilde meewerken.

‘Ik maak maar een geintje’, zegt hij snel, en dan toost hij theatraal op de liefde. Daarna op alle grote componisten, levend of dood. Een van de jongens toost op het neuken, op zo vaak mogelijk neuken. Ze lachen weer.

Ik had toen naar huis moeten gaan. Hoe meer ik dronk, des te drukker ik werd. De meesten hadden geloof ik wel schik in wat ik zoal aan gedachtekronkels op ze losliet. Ik kom ermee weg; een musicus is in hun ogen nu eenmaal een beetje vreemd, en in de bibliotheek zit ik natuurlijk de hele dag in boeken verdiept, denken ze. Van veel lezen word je volgens hen misschien wel wijzer maar beslist niet verstandiger.

Op een gegeven moment had ik zo veel gedronken dat ik het gewemel van gezichten en het gegons van stemmen niet meer aankon. De drank stremde mijn gedachten. Vis, de barman, zei dat hij mij niet meer zou schenken en toen ben ik eindelijk weggegaan. Onderweg heb ik nog staan overgeven op de buxusstruiken langs de Croonweg. Het laatste wat ik me van die avond herinner is dat ik op de bank lig en naar mijn nieuwe zomerkleren kijk die op de eettafel liggen uitgestald.

#

een hele poos zat hij op het bankje tegenover de kerk te staren naar de reclamezuil op de hoek waarachter de bus met Evie was verdwenen. Langzaam maakte hij zich uit zijn verstarring los. Hij kwam overeind en keerde de harde wind de rug toe. Hij vergat dat hij nog boodschappen moest doen en stak het plein over.

Thuis warmde hij wat soep op. De verdoving raakte uitgewerkt, maar van napijn had hij weinig last. Nadat hij gegeten had, kroop hij achter zijn Johannusorgel en probeerde te spelen. Toen dat niet lukte ging hij weer aan de eettafel zitten en zette de radio aan.

Het verleden dreef binnen, verkillend als een zeevlam: de onheilspellende dichte mist die op een zomerdag ineens boven zee komt opzetten en dan in een mum van tijd het hele strand omsluiert. Nog twee weken zou Evie in het dorp zijn. Hij hoefde maar een paar straten door te lopen en bij haar ouders aan te bellen om weer oog in oog met haar te staan.

Ze had vaak aan hem gedacht, had ze gezegd.

Twee dagen liep hij rond met het verlangen haar weer te spreken. Iedere keer dat hij in de buurt van de Hoofdstraat moest zijn, ging hij nog even langs het witte huis met de twee torentjes, zowel op de heen- als de terugweg.

Ze liet zich niet zien.

Op de tweede avond sinds het weerzien zat Albert op de bank naar pianomuziek te luisteren toen er werd aangebeld. Het was bijna elf uur, te laat voor bezoek. Hij ging ervan uit dat het buurvrouw Rooijakkers was. Vanwege een doorgeslagen stop. Of ze rook weer eens gas – het oude mens was er als de dood voor.

Hij kwam overeind, zette de plaat af en liep naar de hal. Achter de geribbelde ruit van de voordeur bewoog een zalmkleurige silhouet.

#

ze zijn niet ver van elkaar opgegroeid, Evie en hij. Hij woonde aan de rand van het dorp, in een van de zeven huisjes aan de Kleine Watering, samen met zijn moeder. Evie is opgegroeid in het statige huis aan de Hoofdstraat.

Het heeft jaren geduurd voordat ze hem opviel. Hij vond haar mooi, dat wel, maar zoals je een schilderij of een gebouw mooi kunt vinden. Over meisjes als zij, met hun verfijndere manieren en nettere spraak, kon je je maar beter geen illusies maken. Haar vader was eigenaar van de dakpannenfabriek en de droogschuren aan de overkant van de Oude Rijn. Die zou de hond op zijn erf op hem hebben losgelaten als hij het lef had gehad om met haar aan te pappen. Een gitzwarte, valse dobermann. Aan de ketting naast de opgang.

Terugkijkend heeft hij niet veel herinneringen aan Evie van vóór de inval. Wat flarden. Dat ze met haar broers op de jaarlijkse paardenmarkt naar het loven en bieden staat te kijken. Het verbeten handjeklap van twee boeren bij een trekpaard ziet hij, en Evie erachter, vol medelijden voor het dier dat door zijn eigenaar wordt afgedankt. In een andere herinnering komt ze met wapperende haarlinten door de Rijnstraat gefietst. En verder ziet hij haar – maar dan is ze al wat ouder, een jaar of veertien – het pontje over de Oude Rijn af lopen, in de zachtroze gloed van een zomeravond, terwijl hij op weg van het land naar huis zijn handen staat te wassen onder de pomp voor Het Wapen. Die herinnering is het helderst. Vanwege het zachte licht waarschijnlijk en vanwege haar elegante manier van lopen, waardoor hij haar voor het eerst met meer dan gewone belangstelling zal hebben bekeken. Kaarsrecht, maar zonder eigendunk. En altijd diep in gedachten, waardoor ze trager dan de meeste mensen liep. Hem, bij de pomp, met zijn vlasblonde kop en zijn smoezelige overall, zal ze die zomeravond niet hebben opgemerkt.

De inval, een jaar of drie later, hadden ze kunnen verwachten. Het leger was gemobiliseerd, en dagelijks waren er op de radio en in de kranten berichten over oorlog in andere landen. Maar net als de meesten liet Albert zich misleiden door de deftige toon waarop alle berichten, ook de onbeduidende, werden gebracht. Verhalen waren het, allemaal even plechtig. Zolang de regering zich stilhield in het wereldkabaal en net als in de vorige oorlog streng de neutraliteit bewaakte had het vaderland niets te vrezen. Hoorde hij op de radio. Las hij in de krant.

Wist hij veel. Het buitenland was ver weg. Toen de oorlog uitbrak was hij zeventien, net als Evie, en op die leeftijd waan je je nog onsterfelijk.

Een jaar voor de inval was er na veel politiek gesteggel begonnen met de aanleg van een militair vliegveld tussen de weilanden en akkers aan de zuidkant van het dorp. Niemand zag daar kwaad in. Honderden werklozen hadden voor langere tijd werk en dat was een goede zaak, een zegen van de mobilisatie.

Met zo veel arbeiders voorhanden waren in minder dan een jaar de landingsbaan en de hangars klaar. De eerste proeflanding kon worden uitgevoerd, een feestelijke gebeurtenis waarvoor het halve dorp uitliep. Ook Albert was erbij. Niet eerder had hij zo veel hoge militairen, hoogwaardigheidsbekleders en auto’s bij elkaar gezien. Hij en zijn dorpsgenoten moesten lang wachten want het was slecht vliegweer, maar toen, na een serie saluutschoten, was het zover: van over de duinen kwam een vliegmachine aangevlogen. Alleen zakte die bij het uitrollen na de landing jammerlijk weg in de bodem.

De legerleiding weigerde zich door het debacle uit het veld te laten slaan; nog diezelfde week namen een paar honderd soldaten hun intrek in de barakken. En daarmee riep het dorp het noodlot over zichzelf af.

#

hij dwingt zichzelf scherp te luisteren naar het kalmerende tikken van zijn nagels op de houten armleuningen. Ze geven de strakke maat van het Cantilena aan. Alleen kunnen zijn gedachten geen maat houden; ze zijn alweer afgegleden naar zijn afspraak in De Baaierd met Ger Mijnders, zaterdagmiddag … Aan de telefoon, eerder in de week, had Ger hem niet willen zeggen waarover het gesprek zou gaan, maar Albert had al een vermoeden. Uit de krant wist hij dat er op de begraafplaats een nieuw oorlogsmonument moest komen en dat Ger een commissie in het leven wilde roepen waarin behalve raadsleden ook burgers zitting zouden nemen die zwaar van de oorlog te lijden hadden gehad.

Albert had geen zin in zo’n commissie. Dat zei hij direct nadat Ger bij hem aan een tafel bij het raam was gaan zitten.

‘Je gaat me toch niet vertellen dat je tevreden bent met dat armoedige stuk steen dat er nu op de erebegraafplaats staat?’ vroeg Ger verontwaardigd. Als directeur van de Raiffeisenbank aan de Hoogweg was hij gewend zijn zin te krijgen.

Albert gaf geen antwoord.

‘Verdienen de doden niet iets beters?’

De doden, daarmee bedoelde Ger vooral zijn vader, die in het belegerde huis aan de Dwarsweg aan zijn eind was gekomen.

‘Als ik jou was zou ik het als mijn plicht zien om ervoor te zorgen dat ze eindelijk iets van gepaste allure op de begraafplaats krijgen.’

Albert bleef zwijgen en bekeek ondertussen het belabberd geschilderd boeket van vlammen op het raam. Alle vlammen even onwaarschijnlijk lang en dun. Ze likten aan de gotische letters die de naam van het café vormden.

Ger schudde zijn hoofd en haalde een dossiermap uit zijn aktentas. Of Albert dan op z’n minst de drie ontwerpen voor het nieuwe monument wilde beoordelen. Met tegenzin deed hij wat hem gevraagd werd.

Het eerste ontwerp toonde een vrouwelijke engel die haar vleugels beschermend naar de graven uitstrekt. Vleugels van maar liefst drie meter … Wás er destijds maar een engel gekomen, dacht Albert; de hemel had zich toen akelig afzijdig gehouden. Hij zei het maar niet hardop, hij wist dat Ger erg gelovig was.

Het tweede ontwerp stelde een leeuw voor – de Nederlandse leeuw die brullend zijn poot uitslaat. ‘Bij een leeuw denk je algauw aan het leger’, zei Albert. ‘Dat wordt lastig, lijkt me.’ Ger tuitte zijn lippen, maar knikte toen en schoof hem een tekening van het laatste ontwerp toe. Een soort wolkkolom van duiven. Vrede die opstijgt van de graven. Holland herrezen … Misschien, opperde Albert, deed een feniks meer recht aan de doden. Maar dan wel een feniks die tot as is vergaan. Een gitzwart monument van gebeeldhouwde as. Misschien nog net de contouren van vleugels erin.

Ger was niet veel later vertrokken.

Verlost van het gezever over een oorlogsmonument en het oprakelen van de oorlog dronk Albert zijn glas cognac in één teug leeg en ging aan de bar over op bier, op heel veel bier.

Verdienen de doden niet iets beters? Hij kon nog iets voor zijn moeder betekenen, daar had Ger gelijk in. Een paar vergaderingen bijwonen, was dat te veel gevraagd?

Reken maar dat het nu dringen is voor een plek in de commissie. Want behalve raadsleden als Ger, en dorpsgenoten die in de oorlog bloedverwanten zijn kwijtgeraakt, zijn er oud-strijders en baasjes van stichtingen en verenigingen die zich maar wat graag laten gelden. Over een week of twee is het Dodenherdenking, dan moet de commissie gevormd zijn. Eensgezind en met stemmige ernst zal dat clubje dan tussen de andere dorpsgenoten op de erebegraafplaats staan. Hoeders van de collectieve herinnering. Opdat wij niet vergeten. De gecanoniseerde herinnering welteverstaan, want over sommige gebeurtenissen kun je beter zwijgen.

Onlangs las hij een indrukwekkende roman, waarvan hij direct twee exemplaren voor de bibliotheek heeft aangeschaft. Over een Engelsman op zakenreis door Afrika, die langzaam gek wordt van de hitte, de vliegen, de ontheemding. Op een nacht, als de Engelsman de slaap niet kan vatten en in de hotelbar belandt, vertelt een landgenoot hem over een duistere wind, boosaardiger dan de mistral, die in Afrikaanse landen van tijd tot tijd opsteekt. Waar die wind vandaan komt weet niemand, maar als hij ergens tot leven komt blijft hij dagenlang op dezelfde plek rondwervelen en maakt de mensen onrustig van zijn aanhoudend gehuil. Een enkeling verliest er tijdelijk zijn verstand door. Anderen geven zich over aan een woestheid waar ze zich achteraf, als het weer windstil is geworden, voor schamen. Zo is het ook met de oorlog, dacht hij toen hij dat las. Precies zo.