Knut Hamsun

Zwervers

Uit het Noors vertaald door Marianne Molenaar

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Deze uitgave is mede tot stand gekomen dankzij een bijdrage van norla (Oslo)

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Landstrykere, verschenen bij Gyldendal Norsk Forlag

Oorspronkelijke tekst © Gyldendal Norsk Forlag, 1927. All rights reserved

Nederlandse vertaling © Marianne Molenaar en De Geus bv, Breda 2014

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Omslagillustratie © Le meurtrier, Edvard Munch (1863-1944). 1899-1900 Dim. 94,5x154 cm Oslo, Kommunes Kunstsamlinger Munch-Museet (Musee Munch). © 2013. White Images/Scala, Florence

isbn 978 90 445 2295 2

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

I

Twee mannen kwamen vanaf de naburige boerderij noordwaarts gesjokt, ze hadden een donkere huid en een dunne, al wat grijzende baard, een van hen droeg een draaiorgeltje op zijn rug.

Niemand in het hele dorp zal die dag iets bijzonders hebben verwacht, maar opeens doken die twee vreemdelingen op, ze stapten op een opvallende plek tussen de huizen vandaan, zetten het orgeltje op een onderstel en begonnen te spelen. Alle dorpelingen kwamen toegestroomd, vrouwen en kinderen, invaliden en opgeschoten jongeren, en er stond een hele kring mensen om de muziek. Er gebeurde zo weinig opwindends nu in de winter, alle mannen waren op de Lofoten, niemand danste of zong, het hele dorp was er arm en ellendig aan toe en die vreemde muzikanten waren dan ook een enorme belevenis, een avontuur, eentje dat vermoedelijk niemand van zijn leven zou vergeten.

Een van de mannen draaide aan de slinger. Hij had iets aan zijn oog, alsof hij daar blind aan was. De ander droeg een zak, maar deed verder niets, hij was gewoon een metgezel, stond met gebogen hoofd naar zijn armoedige laarzen te kijken. Opeens rukte hij zijn hoed van zijn hoofd en hield hem uitgestrekt voor zich. Hoe kon hij nu geld verwachten op deze godverlaten plek, waar iedereen zich met moeite in leven hield tot de mannen in de lente terugkwamen van de visvangst! Hij kreeg niets en zette zijn hoed weer op. Hij bleef nog een tijdje staan en begon toen in een vreemde taal met zijn kameraad te praten, steeds luider en bozer, het leek alsof hij de muziek wilde stoppen en zijn maat mee wilde hebben. Maar de orgelman speelde door, hij deed een nieuwe rol in het orgeltje en draaide tot er een zachte, melancholische melodie klonk, die de menigte aangreep. Een jonge vrouw die het een beetje beter had, draaide zich opeens om, waarschijnlijk om thuis een schilling te halen, maar dat moest de metgezel verkeerd hebben begrepen, hij dacht zeker dat ze ervandoor wilde gaan en riep haar honend iets na. ‘Sst!’ zei de orgelman tegen hem. ‘Sst!’ – Zijn vriend was er echter de man niet naar om zich tot stilte te laten manen, hij werd woedend, hij vloog zijn kameraad aan en gaf hem een stomp. Dat was nog tot daaraantoe, maar de halfblinde orgelman kon zich niet weren, hij moest aan het orgeltje blijven slingeren, dat op het onderstel stond te wiebelen, en had zijn handen niet vrij, hij kromp dan ook slechts in elkaar. Er ging een schok door de menigte bij die plotselinge aanval, de kring week onmiddellijk uiteen, kinderen werden bang en gilden het uit.

Op dat moment sprong Edevart naar voren, een opgeschoten knaap van dertien met sproeten, blond haar en een opgewonden, woeste blik. Hij gaf nergens om, met ware doodsverachting probeerde hij de aanvaller pootje te haken, maar dat mislukte, hij deed nog een poging, had geluk en wist hem op de grond te krijgen. De jongen hijgde als een paard, zijn moeder riep hem iets toe, wilde dat hij maakte dat hij wegkwam, maar Edevart bleef staan. Buiten zichzelf, leek het, de lippen opgetrokken zodat je zijn tanden zag. ‘Kom onmiddellijk naar huis!’ riep zijn moeder nogmaals angstig. Ze was mager en ziekelijk, een stofje in de wind, zei nooit veel, was streng religieus en had geen enkel overwicht.

De vreemdeling stond op en wierp de jongen een gemelijke blik toe, maar hij deed hem niets, integendeel, hij maakte een beschaamde indruk en veegde zogenaamd zorgvuldig de sneeuw van zijn kleren. Toen richtte hij het woord weer tot zijn kameraad, dreigde hem met beide vuisten en droop af, ging ervandoor.

De orgelman bleef achter, hij snufte en snotterde wat. Over zijn ene wang liep een rode streep met een wat rare, blauwige kleur voor bloed, maar dat zou wel komen omdat hij uit een vreemd land kwam en zo’n donkere huid had.

‘Hij had een pak op zijn donder moeten hebben!’ mompelde de jonge vrouw terwijl ze de vechtersbaas nakeek. Daarop ging ze naar huis om haar schilling te halen.

Toen de andere vrouwen dat zagen, wilden ze niet achterblijven en de een na de ander ging naar huis om geld te halen. God mocht weten of de orgelman niet meer aardse goederen bezat dan zij die gaven, zo arm als ze allemaal waren, maar ze hadden een groot hart, ze brachten hun offer en kwamen met halve schillingen aanzetten, sommigen zelfs met grote koperen munten van twee schilling zoals je toentertijd nog had, die ze de sniffende man als troost gaven.

Dat liet de orgelman niet op zich zitten, plotseling sloeg hij een klep in het orgeltje naar beneden en er verscheen een heel schouwspel, een wonder. ‘O!’ verzuchtten de toeschouwers. Zoiets hadden ze in dit gehucht nog nooit gezien: je zag een tribune vol kleurige en vergulde figuurtjes, ze bewogen op de muziek, draaiden rond, deden een stap, keerden om, bleven even stilstaan en draaiden weer terug.

‘Napoleon!’ zei de orgelman en hij wees op het figuurtje in het midden.

Iedereen had de naam Napoleon weleens gehoord en ze stonden gebiologeerd naar het poppetje te staren. Hij had twee generaals naast zich, ook zij in kleur en met sterren en de orgelman noemde hun naam, maar de mensen keken allemaal naar Napoleon. Die droeg een grijze overjas en hield een kleine verrekijker in zijn hand, die hij af en toe naar zijn oog bracht en dan weer liet zakken. Vóór al die hoge heren stond een gek klein jongetje, armoedig gekleed en blootshoofds, hij lachte, hij hield een leeg bakje voor zich voor het geld en als de schilling in het bakje werd gestopt, maakte het joch een zwaaiend gebaar zodat het in een laatje werd geleegd. Mirakels, het ventje leefde, als hij het bakje daarna weer voor zich hield, leek zijn lach nog breder.

De orgelman draaide: marsen, walsen en andere melodieën golfden over mensen en huizen en een stukje verderop zat een zwarte hond in de sneeuw met zijn kop in de lucht te janken. Het was een onvergetelijke dag.

Toen er geen geld meer kwam en het joch niet langer met zijn bakje zwaaide, kwam een klein meisje op het idee er een glimmende knoop in te doen. Vermoedelijk de enige glimmende knoop die ze bezat, maar het was geen munt en nu gebeurde het grootste wonder van allemaal: het ventje maakte plotseling een zwaai de andere kant op en wierp de knoop een heel eind de sneeuw in. Even was het doodstil: allemachtig – was dat kereltje een mens? De jonge vrouw was de eerste die lachte, ze deed een haakje in het bakje en zag ook dat een heel stuk verderop op de grond belanden. Toen lachten ze allemaal. Alleen het kleine meisje kroop op haar knieën door de sneeuw op zoek naar de glimmende knoop, die versmaad was.

Daarna was er geen houden meer aan, de ene toeschouwer na de andere stopte waardeloze voorwerpen in het bakje, spijkers, steentjes, houtspaanders, maar ten slotte had het bedelaartje er genoeg van en bleef met het bakje heen en weer schudden zodat er niets in bleef liggen. Je zou bijna zeggen dat hij de enige was die zijn verstand gebruikte!

De orgelman stopte met spelen, sloeg de klep dicht en schroefde het orgel los. Hij slaakte een diepe zucht.

‘Waarom trekt u met hem op?’ vroeg Edevart stuurs.

De orgelman probeerde het zo goed mogelijk uit te leggen: het orgel was eigendom van hen allebei, maar zijn kameraad was een kwaaie, moet je kijken, hij had hem een keer een mes in zijn oog gestoken. De orgelman waagde het nooit Napoleon en de andere figuren te laten zien als hij erbij was, die man was zo’n driftkop, hij zou het hele schouwspel in elkaar slaan.

‘Waar komt u vandaan?’ vroeg Edevart.

Hij kwam uit Armenië.

‘Waar ligt dat?’

Ver weg, o jee, verder dan alle landen. Jazeker. Over vele bergen en een groot water, het was een reis van een jaar …

‘Kom mee, dan krijgt u iets te eten’, zei de jonge vrouw.

Er kwamen net zo veel mensen mee naar binnen als er in de kamer pasten, de rest bleef buiten door de ramen staan kijken. Er was niets bijzonders aan de man, hij zat daar gewoon meelijwekkend met hangend hoofd. Ze zagen hem bidden voor het eten en haring en aardappels verorberen, daarna kreeg hij gerstepap, toen bad hij nog een keer en wilde hij opstaan om voor het maal te bedanken.

De jonge vrouw zei: ‘Als ik koffie had gehad, had u een kopje gekregen.’

‘Ik heb nog wel een beetje’, zei een andere vrouw behulpzaam.

‘Nou, dan kun je me wel een lepel lenen.’

Alles was in orde zolang de man maar bleef zitten, en de vrouwen droegen allemaal hun steentje bij om hem uit de buurt van die onmenselijke kameraad van hem te houden.

‘Welke kant is hij op gegaan?’ vroegen ze.

Niemand die het wist, ook de man niet, zei hij.

‘Misschien is hij er wel voorgoed vandoor?’

‘O nee’, de man schudde zijn hoofd en slaakte een zucht. Hij schuifelde wat met zijn voeten en sloeg zijn stijf bevroren laarzen tegen elkaar.

Ze vroegen of hij koude voeten had en ja, dat had hij. Toen vroegen ze of hij kousen had, nou ja, hij had kousen met gaten erin, een heleboel gaten, grote. Ach, ja, ach, ja.

Ze keken elkaar knikkend aan en de jonge vrouw, die het zich weer het beste kon veroorloven, haalde een paar nieuwe kniekousen en gaf hem die. Mooie, goede kousen met een blauw randje bovenaan.

‘Ja ja, Ane Maria, jij bent me er een!’ mompelden de andere vrouwen vol bewondering.

‘Trek ze maar aan!’ zei Ane Maria.

Dat wilde de man niet, nee, hij deed alsof hij het hart niet had de kousen te bederven, hij hield ze tegen zijn wang en stopte ze weg op zijn borst. Ze waren allemaal ontroerd.

Helemaal in een hoekje stond iemand een plannetje te beramen, het was Edevart. Toen de orgelman had bedankt voor alles wat hij had gekregen, nam hij het orgel op zijn rug en sjokte ervandoor. ‘Moge God u behoeden!’ riepen ze in koor. Met trieste blik keken ze hem na tot ze hem niet meer zagen, maar Edevart liep stiekem achter hem aan.

Toen de man in het bos kwam, draaide hij zich langzaam om met zijn last en ontdekte de jongen.

‘Waar jij moet heen?’ vroeg hij.

‘Nergens’, antwoordde Edevart.

‘Nergens? Ja?’

Edevart zei: ‘Ik zal u helpen met uw maat.’

‘Helpen? Nee.’

‘Ik zal hem bont en blauw slaan!’

Daar moest de man om glimlachen: ‘Maat verschrikkelijk sterk, Hongaar, groot krijgsvolk, hij met mes steken.’

Edevart trok zich er niets van aan, hij stapte langs de man heen en liep voor hem uit.

‘Stommeling … stommeling!’ riep de man opeens boos. ‘Ga naar huis! Wat jij wilt hier?’

Plotseling dook er uit een bosje jeneverbesstruiken nog een man op, het was de maat, hij deed geen enkele poging zich te verbergen. Eerst nam hij de situatie even in zich op, toen stelde hij een vraag. De orgelman gaf antwoord, waarop ze allebei begonnen te lachen.

Edevart bleef verbaasd staan. De Hongaar kwam vechtlustig op hem af, iets wat de dwaze knaap nu niet direct afgeschrikt zou hebben, maar toen zette de orgelman het orgel neer en begon ook te dreigen. Wat had dat te betekenen? Edevart had geen hoofd voor ingewikkelde zaken, in lezen en rekenen was hij zwak, maar hij had een goed stel vuisten en als hij zich opwond, kende hij geen vrees. Nu week hij achteruit.

De vreemdelingen trokken zich verder niets van hem aan en lieten hem met rust. De orgelman pakte een handvol sneeuw en veegde het rode bloed van zijn wang, zijn maat vertelde hem of alles weg was. Toen trokken ze het laatje van het orgel open en telden de schillingen, ook de kousen werden tevoorschijn gehaald en ze verdwenen in de rugzak van de Hongaar.

Daarna pakte de orgelman zijn last weer op de rug, het tweetal knikte Edevart toe en trok noordwaarts naar het volgende dorp.

Edevart begreep nog steeds geen snars van het gedrag van de vreemdelingen, maar zijn opwinding was gezakt. Toen het hem eindelijk duidelijk werd dat hij misschien voor de gek was gehouden, pakte hij snel wat sneeuw en kneedde een goede harde sneeuwbal, die hij echter weer liet vallen.

Hij kwam terug als een andere jongen, een beetje beschaamd, uit zijn humeur, moedeloos. Hij ging naar het kleine meisje in de sneeuw en vroeg: ‘Heb je je knoop nog niet gevonden?’

‘Nee’, zei ze.

‘Trek je er maar niets van aan.’

Daar gaf het meisje geen antwoord op en ze bleef zoeken.

Edevart was geen studiehoofd, hij deed het niet zo goed op school, maar met zijn intuïtie was niets mis, leek het: hij liep naar de plek waar het orgel had gestaan en mat met zijn blik hoe ver de knoop daarvandaan terecht kon zijn gekomen, toen begon ook hij te zoeken. Het meisje kreeg weer hoop en bleef dicht bij hem in de buurt. ‘Er staat een kroon op’, vertelde ze over de knoop.

Terwijl ze samen zochten, werd er vanuit een van de huisjes naar het meisje geroepen: ‘Ragna, waar blijf je?’ Ragna antwoordde niet. Ze bleven geduldig verder zoeken, ze pakten allebei een stok om in de sneeuw te kunnen wroeten en uiteindelijk ontdekten ze de knoop, het meisje vond hem zelf, ze was ontzettend blij en ging snel naar binnen.

Zomaar een toevallige gebeurtenis uit Edevarts leven. Naar aanleiding van die belevenissen in het bos zal hij heus niet meteen een eenduidige conclusie hebben getrokken, maar er werd een basis gelegd waarop latere ervaringen konden voortbouwen. De winter daarop mocht hij als halfwas mee op de Lofotenvisserij hoewel hij nog niet eens belijdenis had gedaan. Dat was niet niks, jongens die ouder waren dan hij hingen thuis rond, en het deed hem goed er eens uit te komen, hij werd wat spraakzamer, begon zijn zegje te doen tegen de andere mannen.

Die lente werd hij echter afgewezen door de dominee. Dat betekende in ieders ogen een grote schande, maar natuurlijk in de eerste plaats voor zijn vader en zijn moeder, die allebei konden lezen en streng gelovig waren – hij moest nog een jaar naar school en dat was een zware domper. Eindelijk, op vijftienjarige leeftijd, werd hij aangenomen en als min of meer volwassen beschouwd. Lezen kon hij niet goed en boeken joegen hem angst aan, maar dommer dan anderen was hij niet en hij was intussen groot en sterk, een flinke knul als het op werken aankwam, vriendelijk en goedmoedig en een grote steun voor zijn ouders en zijn broer en zusjes.

Een wijdbereisde jongeman keerde terug naar het dorp, August heette hij, een wees. Eigenlijk kwam hij uit een ander district, maar hij was hier opgegroeid; nu was hij behalve een heleboel andere dingen een paar jaar matroos geweest en had een heleboel landen gezien, het was een wonder en een mirakel wat hij allemaal had meegemaakt en over zijn leven wist te vertellen. Rijk was hij niet en dat pretendeerde hij ook niet, maar hij droeg een keurig blauw pak, had een zilveren horloge en een paar daalders op zak. Omdat hij geen naaste familie had, woonde hij bij de vrouw bij wie hij was opgegroeid, maar hij trok de hele buurtschap rond en was overal graag gezien, de jonge meisjes dachten aan hem en de kleine jongens luisterden met open mond naar zijn verhalen. Tussen hem en Edevart ontstond een hechte vriendschap.

Die begon als volgt: August was bij een ongelukje op zee gewond geraakt aan zijn mond en had een deel van zijn gebit verloren, wat hij zo goed en zo kwaad als het ging maskeerde met een stevige snor en gouden tanden, een zogenaamde brug. Edevart had nog nooit zo’n prachtig gebit gezien en hij vatte het plan op ooit zelf zulke tanden te kopen als hij daar geld voor had. August vertelde ongegeneerd waar op de wereld hij dat gebit vandaan had en wat het had gekost – het was niet niks, hij had maanden en jaren voor het bedrag gespaard, zei hij. Ook de meisjes hadden niets op Augusts tanden aan te merken, maar de jongens moesten erom lachen en spotten ermee, ze waren jaloers en nijdig op die August, omdat hij sinds hij er was alle meisjes om zich heen verzamelde.

Op een gegeven moment liep het uit de hand, de jongens keerden zich tegen August, ze jouwden de matroos uit en wisten langzamerhand ook de stemming onder de meisjes te doen omslaan, ja, zelfs Ane Maria, de jonge vrouw, zei op een dag waar iedereen bij was tegen August dat hij zijn mond niet zo wijd open moest doen als hij lachte.

‘Waarom niet?’ vroeg August.

‘Nee. Je moet die tanden niet zo laten zien.’

Hier moesten veel mensen om lachen, maar August, gemoedelijk en onverschillig als matrozen zijn, zei niets terug.

Het was echter meer dan Edevart kon verdragen. Hij richtte het woord tot Ane Maria en zei: ‘Je had de orgelman die kousen niet moeten geven.’

‘Hoezo niet?’ vroeg Ane Maria, niet op haar gemak.

‘Wat voor kousen?’ vroeg haar man, Karolus heette hij.

‘Nieuwe kousen’, zei Edevart.

Ane Maria liep naar het raam alsof ze daar iets te doen had, en vroeg toen: ‘Waarom had ik hem die niet moeten geven?’

‘Omdat hij ze niet nodig had. Hij heeft ze voor achttien schilling verkocht op een boerderij verder naar het noorden.’

‘En hoe weet jij dat?’

‘Ik weet het. Hij wilde er niet mee rondslepen. Ik heb die kousen daar gezien.’

Ane Maria zei: ‘Ik snap niet wat dat jou aangaat.’

Maar nu mengde haar man zich weer in het gesprek: ‘Wat voor kousen, vraag ik?’

Toen hij uitleg had gekregen, keek hij boos en Ane Maria begon te huilen. Haar man zei: ‘Zo, dus dat was vorig jaar. Dat was toen je geen schoon paar voor me had toen ik thuiskwam. Je moest zo nodig laten zien dat je het je kon veroorloven kousen weg te geven.’

‘Het spijt me zo’, zei Ane Maria snotterend.

Een jonge knul die familie van haar was en Teodor heette, mengde zich in het gesprek: ‘Hoe dan ook, dat gaat jou niets aan, Edevart.’

‘Nee, maar wat gaat het jullie aan dat August gouden tanden heeft?’

‘Moet je die snotneus horen!’ roept Teodor uit. ‘Hij vergeet dat de dominee hem niet wilde aannemen.’

Edevart, wit weggetrokken en met woeste blik: ‘Weet je wat jij vergeet? Jij vergeet dat je daar met een breuk zit en met een verband rond moet lopen.’

Teodor komt snuivend overeind.

De man des huizes, Karolus, trekt hem terug op de bank. Edevart zou geen duimbreed hebben toegegeven, hij was in alle staten en had overal maling aan.

De jonge Teodor maakte er een eind aan door te zeggen dat hij zijn eigen goede tanden had, daar had hij geen smid voor nodig. Waarop Edevart antwoordde dat dat maar goed was ook, hij zou het nooit zover schoppen dat hij zich zulke tanden als August kon veroorloven.

Toen was het eind zoek voor Teodor, hij begon opnieuw en bleef nog een hele tijd zijn gal spuwen – daar had hij misschien wat minder tijd voor nodig gehad als Edevart niet telkens had gereageerd, maar dat deed hij wel.

Vanaf die dag waren August en Edevart bevriend en trokken ze er samen opuit om in de buurt van het dorp te gaan vissen. Ze vingen een heleboel kleine kabeljauw en schelvis voor eigen gebruik en gaven gul een maaltje weg als ze zelf genoeg hadden. Heel wat vrouwen waren hun meer dan dankbaar die lange herfst.

Toen het tijd werd om zich klaar te maken voor de Lofotenvisserij, vroeg Edevart op een dag: ‘Heb je plaats op een boot?’

‘Nee,’ zei August, ‘niemand is erover begonnen.’

‘Wil je het zelf niet vragen?’

‘Nee, niet nu de mannen zo tegen me zijn.’

‘Hm. Wat ga je dan doen van de winter?’

‘Ik ga weer naar zee’, antwoordde August.

Edevart zei: ‘Kon ik maar met je mee!’

Maar geen van beiden kwam ver die winter, Edevart niet eens op de Lofoten hoewel hij voor het volle pond op een boot mee had gekund. Dat was een teleurstelling voor zijn ouders. Zijn vader ging zelf ook niet op de visvangst, maar hij verdiende een klein loontje als opzichter over de telegraafleiding in een groot district. Edevart liet het afweten zonder dat hij enige verdienste achter de hand had. De jongen had meer aan zichzelf moeten denken, maar nu was het te laat. August begon een handeltje in bont en huiden in de omgeving en nam Edevart mee om te helpen dragen.

Het bleek dat August meer dan een paar daalders op zak had en van plan was Edevart dezelfde gage te betalen als een volwaardige kracht voor een winter Lofotenvisserij, al met al een schappelijke zaak dus, waar Edevart niets bij verloor. Bovendien leerde hij veel van August en hij keek naar hem op als de wereldreiziger en duivelse kerel die hij was.

Toen kochten ze huiden, in de eerste plaats kalfshuiden, een enkel schapenvel, zo nu en dan een koeienhuid. Plotseling brak er ziekte uit onder de honden, een vreemde hond had de hondenziekte meegebracht en het hele district besmet. Omdat de rest van de volwassen mannen niet thuis was, werden August en Edevart te hulp geroepen en ze sloegen uit barmhartigheid een heleboel dieren dood, waarna ze ze stroopten en de vellen gratis kregen. Maar bonthandel – had August daar dan verstand van? Helemaal zonder was hij niet, meende hij zelf, behalve alle andere baantjes die hij in vreemde landen had gehad, had hij een tijdje op een schapenfarm in Australië gewerkt.

Tegen de vastentijd breidde August zijn handel uit, hij kocht kostbaarder huiden: otter, vos en hermelijn. Hij wist een buks op de kop te tikken en twee verschillende vallen en begon zelf op jacht te gaan; niet zonder succes, in deze contreien had al tijden geen schot geklonken, vos en otter waren allerminst zeldzaam en op een goede dag kwam August met een poolvos en een otter thuis. Zijn grote ambitie was echter om een hermelijn te vangen, hij wist Edevart te vertellen dat koningsmantels met dat bont gevoerd werden, maar die schuwe beesten waren zeldzaam en moeilijk te pakken te krijgen.

De tijd verstreek, ze hadden hun dagelijkse bezigheden met de huiden en de vachten, hingen ze uitgespreid aan muren of strakgespannen aan palen te drogen in de wind en naargelang ze droog waren, werden ze gesorteerd en bijeengebonden. Toen in de lente de mannen van de Lofoten terugkeerden, hadden de beide vrienden een grote verzameling huiden opgeslagen op hooizolders en in schuren waarin het hooi langzamerhand was opgeraakt. Hermelijn hadden ze niet, maar op een dag toen het ijs openbrak en ze op jacht naar zeevogels het water op roeiden, hadden ze het geluk een rob te schieten, een zeldzame gast hier in Polden. Het was een mooi vel.

De mensen schudden het hoofd over Augusts huidenhandel. ‘Wil je geen muizenvellen kopen ook?’ vroeg de jonge Teodor spottend. Augusts onderneming was iets volkomen nieuws en nooit eerder geprobeerd in het plaatsje en toen hij een achtriems nordlandsboot wilde huren om de huiden in te vervoeren, antwoordde Karolus, de eigenaar van de boot, dat hij die reis beter uit zijn hoofd kon zetten, die zou de huurprijs nog niet opleveren. August had echter enig verstand van zaken, hij had zijn huiden zo goed als voor niets gekregen en zich in verbinding gesteld met de grote leerhandel Klem, Hansen & Co. in Trondheim – die met dat ronde stempel op dat blauwige, met eek gelooide zoolleer dat in heel Nordland bekend was – en van hen had August betrouwbare inlichtingen gekregen. Klem, Hansen & Co. zou die zomer naar het noorden komen om met een kraam op de markt in Stokmarknes te staan en daar wilde August hun zijn waar leveren. Alleen, hij had geen boot.

Nu ondervond August hoezeer de stemming tegen hem was. Terwijl de andere jongemannen van de Lofoten thuis waren gekomen met geld op zak en allerlei nieuwe spullen, bezat August niets dan zijn huiden opgeslagen in schuren en op hooizolders op de boerderijen in de omgeving en het geld dat hij had gehad, zou hij wel verteerd hebben.

De dag dat de achtriems nordlandsboot tot de volgende winter in het boothuis zou worden gestald, vroeg August nog eens of hij hem kon huren, maar weer weigerde de eigenaar. Hij verontschuldigde zich ermee dat het een nieuwe, dure boot was, hij had hem nog niet eens helemaal afbetaald, was nog geld verschuldigd voor de tuigage, voor zeil, touwwerk en anker. August slenterde een paar passen weg, kwam weer terug en vroeg toen: ‘Wil je de boot niet verkopen?’

‘Hem verkopen? Wil jij hem kopen dan?’

‘Ja’, zei August.

Karolus staarde hem met open mond aan: ‘Hè – hem kópen?’

Edevart stond ernaast, ook hij met open mond.

Maar toen Karolus hoorde dat August zelfs mans genoeg was om een achtriems boot met uitrusting te kopen, had hij iets om over na te denken en om overal rond te bazuinen. Ze hadden het er in het hele dorp over, wéér wist August de plaatselijke jongemannen te overtroeven. Sodemieters, bulkte die teruggekeerde matroos dan van het geld? De eigenaar van de boot werd wat toeschietelijker, hij stapte zelf op August af en zei: ‘Ik kan die achtriemer niet missen, daar moet ik van leven, maar je kunt hem huren voor je tocht als je wilt.’

‘Nee, ik koop hem liever’, antwoordde August en hij bleef op zijn stuk staan.

Karolus zei toegeeflijk: ‘Dat gaat niet.’

Het gesprek ging over en weer. Wat wilde August met een achtriemer als zijn tocht achter de rug was?

Hij zou hem op de markt weer van de hand doen.

‘Het is nog lang geen winter en nog lang geen tijd voor de Lofotenvisserij,’ zei Karolus, ‘je krijgt zo’n grote boot ’s zomers niet verkocht.’

Nee, August gaf toe dat het moeilijk kon worden. Maar hij had zijn redenen …

Wat voor redenen?

August liet doorschemeren dat het hem op dat moment andersom niet goed uitkwam, hij had al zijn kleingeld aan huiden uitgegeven, nu kon hij dat beetje huur niet betalen.

De ander, verbouwereerd: ‘Maar je hebt wel geld om de boot te kopen?’

‘Ja, dat wel’, zei August. ‘Bazuin het liever niet rond, maar ik heb een nogal groot bankbiljet, een paar grote bankbiljetten, hoe het ook zij, ik kan je de huur niet betalen voordat ik heb gewisseld.’

Karolus, uit het veld geslagen: ‘Nou ja, dan geef je me het geld toch als je hebt gewisseld op de markt.’

Ze werden het eens en de twee vrienden, August en Edevart, laadden de huiden in, voorzagen zich van proviand en voeren naar Stokmarknes. Eigenlijk waren ze met te weinig man op zo’n grote boot, maar het was mooi weer, het was zomer en ze kenden geen angst.

Over bijna de hele Vestfjord liep alles prima, er stond een lekker windje en de zon scheen dag en nacht in dit jaargetijde, ze zaten om de beurt aan het roer of lagen lui te doezelen tegen de balen huiden. Als August aan het roer zat, dan zong hij en praatte hij Engels in zichzelf, werd Edevart op zo’n moment wakker en keek hij op, dan kon August vloeken van vreugde terwijl hij de loftrompet over hun tocht stak: liep het niet geweldig, konden ze niet net zo goed meteen de sprong over de Grote plas wagen!

August had van die fletse blauwe ogen en God mocht weten of er verder eigenlijk zo veel bij zat. Hij wekte de indruk met handen en hoofd tot een aantal ongecompliceerde werkzaamheden in staat te zijn, dat wel, maar hij leek nu niet bepaald het buskruit te hebben uitgevonden. Nu was hij in zijn element, het was puur genieten zo lekker lui voort te glijden en hij zou nog geld verdienen ook!

Ze hielden te ver koers naar het noorden, zagen zelfs Hinnøya in de verte, en tegen de nacht stak de wind op, al was de zee nog kalm. August zat aan het roer. Wat nu, stak de wind op? Hij was zo’n razeiler niet echt gewend en werd zeeziek, gek genoeg begon het te hagelen ook, de wind werd wit, de zon verduisterde, hij keek achterom, de hemel kleurde zwart. Er kwam zwaar weer opzetten, een hagelstorm, en vóór zich hadden ze open zee. August maakte Edevart wakker, schreeuwde hem iets toe. Edevart sprong op.

‘Waar stuur je heen?’ riep hij.

‘Ik wil omkeren’, antwoordde August misselijk en bang.

Edevart zei: ‘Ben je gek geworden! Je kunt niet omkeren met deze wind.’

‘Weet ik veel’, zei August moedeloos.

‘Vieren!’ commandeerde Edevart, hij wist het zeil te reven en zette het in één keer met twee schootklemmen vast.

Nee, een razeiler was geen schip, in een open boot kon August niet rechtop staan, alleen zitten, zo laag mogelijk in elkaar gekropen, of hoogstens knielen, hier was de matroos doodsbang.

‘Grote goden, hoe moet dat aflopen!’ jammerde hij.

‘Overstag!’ raadde Edevart hem aan.

Aldus geschiedde. De boot maakte een beetje water, maar wendde weer zeewaarts, nu ging het erom de Raftsund te bereiken.

August zei niet veel meer, hij maakte een vertwijfelde indruk en riep Edevart toe: ‘Ik denk dat Onze-Lieve-Heer me wil straffen!’

Hoezo, leek Edevarts gezicht te vragen.

‘Nou, ja, weet je, Edevart, ik had niet eens geld om de boot te huren en toen heb ik gelogen en gezegd dat ik hem wilde kopen.’

‘Zo,’ zei Edevart, ‘dus je had helemaal geen geld?’

‘Nee’, antwoordde August. ‘Moge Onze-Lieve-Heer ons helpen!’

Edevart was van mening dat de stuurman tekortschoot, de boot maakte aanzienlijk water, de golfslag was sterker geworden. ‘Ga jij maar voor in de boeg zitten!’ beval hij zijn kameraad en zelf pakte het joch, amper zestien jaar oud, het roer. Bij elke golf haalde hij het twee keer naar zich toe en duwde het weer weg zodat er slechts zo nu en dan wat water op de rug van de stuurman voorin spatte, maar niets in de boot.

‘Je stuurde als een groentje, je huiden werden doornat’, zei hij ervaren. Die vrijheid veroorloofde hij zich.

‘Die huiden kunnen me niets schelen zolang wij het er maar levend vanaf brengen’, antwoordde August.

Edevart riep: ‘Zet de derde schoot vast!’

August deed wat hem werd opgedragen, hij vond het allang goed op bevel te handelen. Daar was hij aan gewend. O jawel, August was werkelijk op zee geweest zoals hij groot en klein had verteld, hij had een karig maar zorgeloos leven aan boord van een schip geleid, had het nodige te verduren gehad, had feest gevierd en plezier gemaakt aan de wal, maar hij was ook diverse malen van beroep en broodwinning veranderd. De verklaring die hij daarvoor gaf, was dat hij geen bijzondere roeping had in het leven en daarom alles aan kon pakken wat zich aanbood, op zee en aan de wal, of wat dat betreft, zelfs ondergronds in een mijn. Dat zei hij in elk geval en het klonk o zo bescheiden, maar in wezen kon het net zo goed opschepperij zijn. Híér had hij achter de ploeg gelopen, dáár had hij in een stad gewerkt, vaak in een kroeg, een enkele keer in een kerk, maar overal was hij een van velen geweest, leek het, jan soldaat, een ondergeschikte. Soms had hij goede dagen gekend, bevond hij zich in landen langs kusten waar je nauwelijks kleren nodig had en waar je het eten zo van de bomen kon schudden, dan weer doolde hij rond in een kille stad waar een maal te duur voor hem was en lever het goedkoopste vlees. En kon je dan te veel van hem verlangen? Zoals zo veel jongemannen moest hij van tijd tot tijd zijn toevlucht nemen tot een list, gaf hij altijd met een lach toe, maar iemand doodslaan, dat deed August niet, o nee, iemand doodslaan deed hij niet! – Het klonk geloofwaardig en godvruchtig en wie weet had hij gelijk. Voor zijn zwendel boette hij later elke keer als hij in gevaar verkeerde, want dan beefde hij als een rietje.

Ze zetten de ene schoot na de andere vast, ten slotte haalden ze de mast naar beneden zodat de boot nauwelijks nog op het roer reageerde. August zat vaal en nat voor in de boeg, hij had steeds meer met God uit te staan: neem nu die gouden tanden, hij bekende dat hij ze niet had betaald, op een kleine aanbetaling na, waarna hij stad en land had verlaten. ‘Ik wou dat ze op de bodem van de zee lagen!’ zei hij en hij probeerde ze met alle geweld uit zijn mond te rukken.

‘Hoos liever’, zei Edevart volwassen. Hij leek wel zelfbewuster geworden bij de vernedering van zijn kameraad, hij zat met de helmstok in zijn hand en was de schipper.

‘Waarom zou ik hozen!’ zei August wanhopig. ‘Het wordt alleen maar erger in plaats van beter, ik zie geen uitweg meer.’

‘Wat een stommeling ben jij!’ riep Edevart uit. ‘Zie je niet dat ik afhou tot ik een beschutte plek vind!’

En jawel, nu gehoorzaamde August weer en hij hoosde zo goed als hij kon, maar zijn gedachten toefden aan gene zijde. Waarschijnlijk was hem ter ore gekomen dat er leven was na de dood en wilde hij zijn laatste uren benutten om zijn zonden te bekennen en tot God te bidden. ‘Meer schiet me nu niet te binnen!’ sloot hij zijn biecht af.

Op die manier hielden ze het misschien een uur gaande, het liep tegen middernacht, de golfslag werd sterker, de zon was nergens te bekennen, het hagelde niet meer, maar de lucht was nog net zo inktzwart, er zou beslist meer neerslag komen. In dit schemerige licht werd het een wat onzekere tocht, geen van de jongemannen kende het vaarwater, Edevart stuurde op goed geluk en koerste stuurboord richting kust, ze konden nog steeds Hinnøya vaag zien. Het ging erom een inham te vinden, een beschutte plek; aan de kust ver links van hen zou meer luwte zijn geweest, maar daar voerde de wind hen niet heen, dat waren de bergen van de Lofoten.

‘Eigenlijk zijn we niet zo heel erg ver van de wal’, zei August. Misschien had hij weer een vonkje hoop gekregen, hij had zijn zonden gebiecht en voelde zich opgelucht.

Plotseling klonk er een donderslag, Edevart wierp razendsnel een blik achterom, weer sloegen de hagelkorrels op de balen huiden, een windvlaag, een zogenaamde valwind, gierde langs de mast, Edevart vierde te laat en de boot maakte slagzij. Vlak daarna stortte de hagel neer.

August verloor weer alle moed en riep met zijn gezicht omhooggericht: ‘Red ons, Heer! Als het daarom gaat heb ik nog duizenden zonden …’

‘Hoos!’ beval Edevart.

August luisterde niet. ‘En toen we verlof hadden’, riep hij wanhopig uit, ‘en we in negerland waren en we haar tegenkwamen en haar alle vier hadden.’

‘Hoos!’ schreeuwde Edevart.

August zocht op de tast naar het hoosvat, maar hij was niet in staat het te gebruiken. Hij was in zijn duistere herinneringen verzonken en schudde vernietigd zijn hoofd. ‘We zinken!’ zei hij.

Ze waren vlak bij de kust, Edevart zag tot zijn grote schrik dat hij niet op zo’n sterke drift had gerekend. ‘Maak de schootklem los!’ riep hij in doodsnood, zo kon hij wat zeil bijzetten zodat hij de boot weer uit de branding kon sturen.

August moest ondanks alles hebben begrepen waar het om ging, hij deed als bevolen en de boot gehoorzaamde weer. Nu verstreek er ongeveer een kwartier, de boot stond halfvol water en August ging uit zichzelf wat hozen. Had Edevart het roer los kunnen laten, dan had hij een paar balen huiden overboord gegooid, maar het zou tijd kosten de touwen los te kappen en hij durfde er tegen August, die volledig apathisch was, niet over te beginnen. In plaats daarvan zei hij om zijn kameraad op te monteren: ‘Goed zo, hoos jij maar!’

Een tijdje later dook er in de kust van het eiland een kleine spleet op, een onderbreking, en een stukje verderop was nog een spleet, die wijdde zich uit tot een kloof, tot een zwart gat, Edevart liet de boot resoluut afvallen, trok het roer zo ver hij kon aan en manoeuvreerde de boot het gat binnen. Het was een waagstuk, ze zouden op de rotsen kunnen lopen, ze waren hier geen van beiden bekend, het was een kwestie van puur geluk, maar Edevarts nerveuze moed leek opgebruikt, hij kon het niet meer opbrengen nog langer op open zee te zijn, zijn gezicht zag grauw. Toen August aan beide kanten land zag, keerde het leven in hem terug en kwam er weer beweging in hem, hij hoosde de boot leeg, greep de bootshaak en bleef er gespannen mee in zijn handen zitten om zichzelf in veiligheid te brengen voor het geval ze tegen de rotsen sloegen. ‘Als ik roep moet jij het anker uitgooien!’ beval Edevart nog steeds vol plichtsgevoel.

Het anker hoefde niet te worden uitgegooid, ze hadden waanzinnig geluk en sloegen niet tegen de rotsen. Het zwarte gat dat zich in het eiland boorde, maakte een bocht en liep in een inham uit, daar lag nog een boot, een vierriemer, in kalm water, vastgelegd met maar één anker. Er stond hier geen wind, uiteindelijk moesten ze het laatste stukje roeien om aan land te komen.

Ze waren gered.

Edevart had zich op de borst kunnen slaan, maar hij had weinig kapsones, alle bloed was uit zijn lippen weggetrokken, het leek wel of zijn mond dichtgevroren was, en hij zei niets. August deed wat er gedaan moest worden, haalde het touw aan land en bond de boot vast, hoosde hem leeg en haalde het zeil neer. Toen alles klaar was, vermande Edevart zich en vroeg om een kalme indruk te maken: ‘Negers, zei je, wat waren dat voor negers?’

‘Nou ja, dat was in warme landen’, antwoordde August verlegen en hij schudde zijn hoofd: ‘Maar dat doet nu niet ter zake!’

Edevart had nog wel willen aandringen, wilde hem er eigenlijk niet zo gemakkelijk vanaf laten komen, maar het respect dat hij voor zijn kameraad had, weerhield hem ervan, bovendien kon hij het op dat moment niet opbrengen. Hij was niet langer volwassen en zelfverzekerd zoals op zee in de boot, toen hij aan land kwam werd hij hondsberoerd, de spanning week en hij moest overgeven. Dat kwam August goed van pas, het hielp hem over het eerste, pijnlijke moment heen.

‘Voel je je niet lekker?’ vroeg hij.

‘Nee’, antwoordde Edevart en hij gaf nog eens over.

Zo te zien waren ze een heel eind van de bewoonde wereld vandaan, er was een klein boothuis, maar dat zat op slot met een houten grendel. August wilde de deur openbreken, maar Edevart maakte bezwaar. Ten slotte zochten ze een plekje in de luwte, waar ze hun proviand opaten en wachtten tot het ochtend werd. Edevart knapte weer op, hij zou wel meer willen weten over de verschillende bekentenissen van zijn maat, maar August antwoordde ontwijkend. Edevart was niet voor niets een jaar of zestien, hij kon het negermeisje niet uit zijn hoofd zetten.

‘Wat hebben jullie met haar gedaan?’ vroeg hij.

‘Wat we met haar hebben gedaan? Niets!’

‘Ja, maar jullie hadden haar alle vier?’

‘Nee, heb ik vier gezegd? Je moet niet zo vragen. Het was nog maar een kind, dan snap je toch wel dat we haar niets hebben gedaan. Het was iemand die we onderweg tegenkwamen.’

‘Schreeuwde ze?’ vroeg Edevart.

Daar gaf August geen antwoord op, in plaats daarvan zei hij: ‘Ze was niet ouder dan Ragna thuis. Maar in warme landen zit het zo dat ze al volwassen worden als ze nog een kind zijn. Ze trouwen op Ragna’s leeftijd. Het is zo gek met mensen in warme landen. Kijk, daar heb je de zon weer!’

August liep naar de boot en bracht de natste huiden aan wal om ze te laten drogen. Hij had zijn zonden gebiecht en was een vrij man, nu bekommerde hij zich weer om zijn werk.

Die nacht verlieten ze het eiland bij mooi weer. Het was windstil, ze moesten roeien, maar toen ze uit de Raftsund voeren, stond er weer een lekkere bries en zeilden ze voor de wind.

II

Op de markt heersten een drukte en een lawaai van belang. Er lagen grote en kleine vaartuigen en er kwamen er dag en nacht meer bij, tussen de huizen wemelde het van de mensen, een paar lui uit Namdal hadden iets te veel te drinken gehad en waren op een knokpartij uit. Politie was ieder voor zich.

Het was zowel leuk als leerzaam voor Edevart om hier te zijn en terwijl August de lading huiden verkocht, zwierf hij rond om alles te bekijken. Er waren kraampjes met koopwaar in alle soorten en maten, er was een veel grotere keus aan alles dan op de Lofoten. Verder waren er koorddansers, orgeldraaiers, wilde beesten, een kegelbaan, marskramers, een draaimolen, zigeuners die de toekomst voorspelden, tentjes met limonade en koffie, de dikste dame van de wereld en een kalf met twee koppen. En zoals altijd liep ook Papst er rond, de oude, eerbiedwaardige klokkenjood met al die wonderbaarlijke zakken in zijn kaftan. Een merkwaardige man.

Edevart hing een tijdje in de buurt van de oude Jood rond, niet omdat hij zich inbeeldde iets van hem te kunnen kopen, maar omdat het al een genot was om naar al die glimmende zakhorloges te kijken. Hoe rijk moest hij wel niet zijn met zo veel horloges als hij rondliep! dacht Edevart.

De oude Papst was slechtweg in Noorwegen neergestreken hoewel het elders misschien veel profitabeler voor hem zou zijn geweest. Hij zwierf al sinds mensenheugenis in Nordland rond, trok van stad naar stad, bezocht vissersplaatsjes, dook op als er ergens markt was; hij sprak uitstekend Noors, kende alle woorden, hij had alleen een beetje een merkwaardig accent. Papst was eigenlijk overal graag gezien, de mensen kenden de kleine, gezette man met de vele horlogekettingen over zijn dikke buik, hij praaide jong en oud en had gouden horloges voor de rijken en goedkope zilveren voor de armen. Zijn handelwijze bij een verkoopgesprek varieerde al naar gelang de klant die hij voor zich had.

Tegen de jongeren die om hem heen hingen en met grote ogen naar zijn pracht en praal keken, zei Papst bijvoorbeeld: ‘Ook voor jou heb ik een goed horloge, moet je kijken, alsjeblieft, hou maar vast!’ Als de knaap dan de prijs hoorde en van alle verdere handel afzag, vroeg Papst: ‘Hoeveel heb je?’ Soms noemde de jongen de helft van het bedrag, soms zelfs een derde. Toch liet Papst het joch niet in de kou staan, o nee, hij deed vriendelijk en toonde begrip, het was alsof hij in dit speciale geval tot het uiterste wilde gaan en de knaap zelfs wat geld wilde lenen om hem in staat te stellen het horloge te kopen, ja, het gebeurde zelfs dat Papst voor de rest van het bedrag uitstel van betaling gaf tot het jaar daarop. ‘Jij bent van goed volk en een eerlijk man,’ zei hij, ‘jij zult een arme Jood zijn geld wel geven!’ Ten opzichte van zo’n groot, zo’n sprookjesachtig vertrouwen kon de jongen van zijn kant niet achterblijven en bewees een eerlijkheid die hij verder in het dagelijks leven niet nodig had: hij betaalde het jaar daarop. Het moest zelden of nooit zijn voorgekomen dat Papst werd beduveld.

Zo ging de oude klokkenjood te werk, dreef jaar in jaar uit met dezelfde kalmte en waardigheid zijn rondzwervende handel. Hij sjoemelde waar hij kon, maar als hij werd betrapt, dan maakte hij het grootmoedig weer goed, zij het soms met een ander listigheidje.

Hij had het vooral gemunt op blaaskaken die een horloge kritisch onderzochten en lieten doorschemeren dat ze echte kenners waren – hen beduvelde Papst zonder pardon. Kijk toch eens hoe gewichtig ze deden en hoe familiair, ze noemden hem zelfs Moses: ‘Zo, Moses, hebt u een goed horloge voor me vandaag?’ Papst haalde er een uit een van zijn zakken en toonde het de geïnteresseerde in al zijn glans. ‘Bekijk dit maar eens!’ zei hij. De man bekeek het, opende het en vroeg of het goed was. ‘Goed?’ antwoordde Papst. ‘Ik heb er zelf net zo eentje in mijn zak, kijk maar!’ En om zijn woorden te onderstrepen haalde hij een van zijn eigen horloges tevoorschijn. Toen de prijs nog. Wat Papst verlangde was altijd aan de hoge kant, maar van blaaskaken die de indruk wilden wekken verstand van zaken te hebben, vroeg hij meestal het dubbele; als hem dan de helft werd geboden, werd zijn bedenkelijke blik nog zorgelijker over zo veel laagheid op de wereld. Hij nam het horloge terug: geen handel die dag.

De koper had echter het een en ander over de klokkenjood gehoord, de man liet zich na een tijdje nog eens zien en Papst herkende hem. ‘Doe nog maar een bod!’ zei hij. De man deed er eventueel een paar schillingen of meer bovenop, maar nee, nee en nog eens nee! zei Papst en hij pakte het horloge tevoorschijn en liet het zien, maakte het open, deed het weer dicht en stopte het weer in zijn zak. Als de man dan aanstalten maakte om weg te gaan, slaakte Papst een diepe zucht over alle laagheid op deze wereld en sloot de transactie af. Hij verkocht met verlies, ja, dat deed hij, het zou hem ruïneren en in het graf brengen, maar het moest dan maar! Als de man zijn geld had uitgeteld, haalde Papst het horloge tevoorschijn en overhandigde het hem, mooi glanzend met een fijn gegraveerd deksel, het ding tikte als de weerga – alleen, het was niet hetzelfde horloge, Papst was in een van zijn wonderbaarlijke zakken geweest en had er een ander uitgediept, het zag er precies hetzelfde uit, maar het was minder waard.

Nu kon het gebeuren dat de blaaskaak echt niet dom was en dat zijn wantrouwen was gewekt, het kon gebeuren dat hij Papst bij zijn gesjoemel betrapte en luid begon te roepen. Dan schudt Papst zijn hoofd over zichzelf en zegt: ‘Zo zie je maar, ik ken niemand die zo oplettend is als jij! Zelf had ik het niet in de gaten, maar jij zag het!’ En om de koper tevreden te stellen geeft hij hem zijn eigen zakhorloge, wat in de ogen van de man een garantie is. Maar hij vertrekt met een derde en uiterst eenvoudig klokje!

Hier op de markt zag Edevart de Armeniër weer, de orgelman van thuis in het dorp, nog steeds in gezelschap van de Hongaar. Hij liep hun op een middag op de kade tegen het lijf, ze hadden postgevat in een drukke straat en maakten muziek dat het een aard had.

De twee maten waren niet onherkenbaar veranderd gedurende de drie jaar die waren verstreken sinds ze thuis in het dorp hadden opgetreden, alleen, nu zagen beide ogen van de Armeniër blauw en was hij dus totaal blind geworden. Die arme man, en dan als orgelman in een vreemd land, wat een lot! Sommige mensen hadden medelijden met hem en deden een paar schillingen in het bakje van het bedeljongetje, en ook hier schaarden zich kinderen en opgeschoten jeugd rond dat wonderlijke straatorgel met Napoleon en zijn generaals in goud en verschillende kleuren.

‘Die ken ik,’ fluisterde Edevart tegen de man naast hem, ‘ik heb ze al eens eerder gezien!’ En hij wendde zich direct tot de orgelman en vroeg: ‘Bent u blind geworden?’

‘Ja, blind’, antwoordde de man triest en hij schudde zijn hoofd.

‘Dat geloof ik niet’, zei Edevart. Nee, hij had gemerkt dat die beste Armeniër hem doelgericht had aangekeken toen hij zijn vraag stelde.

Nu kwam de Hongaar erbij, hij praatte luid en begon zijn bekende aanval op zijn kameraad met slagen en harde stompen, de toeschouwers werden plotseling bang, ze weken uiteen en riepen de volwassenen te hulp. Goed, politie was hier ieder voor zich, het stel uit Namdal was net in de buurt, ze grepen de Hongaar beet, tilden hem boven hun hoofd in de lucht en schreeuwden dreigend dat hij een melkmuil was en dat ze hem in zee zouden gooien. Tja, twee man was toch wat veel voor de Hongaar, hij spartelde een poosje tegen en probeerde zich los te wurmen, maar hij gaf het al snel op en begon te soebatten. De Namdalers toonden genade, nu ze zo overtuigend hadden gewonnen, gaven ze hem slechts een schop onder zijn achterste en lieten hem afdruipen. Ze bleven hem lachend na staan kijken en hun grootspraak kende geen grenzen: dat ze gehakt van hem hadden moeten maken, dat ze hem aan de kippen hadden moeten voeren! Daarop wendden de Namdalers zich tot het slachtoffer in de veronderstelling dat ze zouden worden bedankt. Maar hij bedankte hen niet, hij stond jammerend zijn wang schoon te vegen.

‘Moet je zien wat een raar bloed’, zeiden de Namdalers tegen elkaar. ‘Het is net of er wat blauws in zit.’

‘Dat is geen bloed,’ zei Edevart, ‘dat is iets wat hij erop heeft gesmeerd. Ik heb die lui al eens eerder gezien.’

‘Is dat geen bloed?’

‘Nee. En hij is niet blind ook’, zei Edevart.

Een stem uit de menigte viel hem bij: ‘Nee, hij is niet blind. Ik heb die twee schooiers in Finnmark gezien, daar haalden ze dezelfde schurkenstreken uit om geld van ons los te krijgen.’

De Namdalers stapten op de man af en keken hem aan. ‘Ben jij niet blind?’ vroegen ze.

De man antwoordde snotterend: ‘Ja, blind. Zeker.’

Een van de Namdalers pakte zijn mes en haalde ermee uit naar het gezicht van de blinde, hij knipperde met zijn ogen en deinsde geschrokken terug. Nee, hij slaagde niet voor de test. Hij begon in alle haast zijn orgel af te bouwen en wilde ervandoor gaan. De Namdalers kromden hem geen haar, maar het leek alsof ze zich ervoor schaamden dat ze hem geen haar kromden en dat ze bij zoiets belachelijks en onbenulligs betrokken waren geraakt. Ze stonden er bedremmeld bij, staken hun handen in hun zakken en haalden ze er weer uit: hadden ze eigenlijk niet de verkeerde in zee willen gooien!

‘Maak dat je wegkomt!’ commandeerden ze. ‘Je ziet niet minder dan wij.’

‘Ja,’ mompelde de Armeniër, ‘bijna blind. Heel blind.’

‘Maak dat je wegkomt, hoor je!’

En zo geschiedde, het optreden was bedorven, de Armeniër en zijn maat lieten zich op de markt niet meer zien, waarschijnlijk trokken ze over Hadseløya naar Melbu, speelden op de boerderijen, vertoonden hun kunstjes en vervolgden stukje bij beetje al zwendelend hun weg. Wat moesten ze anders? Het waren mensen en ze krabbelden voort, ze pasten zich aan de omstandigheden aan en leefden tot ze stierven …

Nee, dan viel er met August toch meer te beleven. Op een ochtend nadat ze de boot hadden verlaten, waar ze ’s nachts sliepen, verloor Edevart hem uit het oog en hij zag hem pas de volgende dag ’s middags weer terug. Toen was hij aangeschoten en vrolijk. O, die August, nu had de matroos zichzelf verlof gegund!

Hij kwam de straat in gezwalkt waar Edevart net naar de oude Papst en zijn horloges stond te kijken, op dat moment was August gelukkig, hij had kleur op zijn wangen en praatte Engels in zichzelf. Hij droeg een glanzend gouden ring die hij had gekocht, en had iets zijdeachtigs om zijn nek dat zo te zien voor dames bedoeld was, het had in elk geval franje.

Toen hij Edevart in het oog kreeg, wenkte hij hem bij zich en vroeg: ‘Heb je al iets gegeten? Kom, ik weet een tent waar we heen kunnen.’

Ze liepen naar een eetkraam met belegde broodjes en warme gerechten en gingen zitten, de zaak werd gerund door een vrouw en een meisje. August was er bekend, hij aaide het meisje over haar arm en noemde haar zijn liefje: ‘Breng mijn fles, Mattea!’ zei hij. Toen wendde hij zich tot Edevart en verzocht hem alles te bestellen wat hij maar kon bedenken: ‘Niets ter wereld is voor jou te goed,’ zei hij, ‘Mattea, mijn liefje, brengt het je in vliegende vaart, you bet!’

En Mattea kwam met het bestelde en de fles.

Tijdens het eten vertelde August waarom hij verdwenen was: nou ja, hij had zijn huiden bij Klem, Hansen & Co. uit Trondheim afgeleverd en zichzelf een aangename dag gegund. Hij had een paar gezellige maten ontmoet.

Edevart vroeg: ‘Wat heb je voor de huiden gekregen? Hoe is het gegaan?’

‘Grandioos’, antwoordde August, hij had niet gedacht dat het zo waanzinnig veel zou zijn! En vervolgens liet hij weten dat hij, aangezien hij nu verloofd was, misschien geen tijd had om met de boot naar huis te varen.

Edevart, geschrokken: ‘Ik kan er niet in mijn eentje mee naar huis varen.’

‘Alleen, nee! Dat bedoel ik ook niet. Ik koop die boot liever.’

‘Maar die was toch niet te koop?’

August snoof: ‘Maak je daar maar geen zorgen om!’

Ze aten, dronken een borrel en praatten, August neuriede wat tussendoor. Edevart had nog nooit aan zo’n overvloedige dis gezeten. Deze overdaad hadden ze thuis in dat armzalige dorp eens moeten zien!

‘Ja, maar wat wil je dan met die boot?’ vroeg Edevart.

Daar had August nog nauwelijks over nagedacht, hij wilde hem vermoedelijk alleen kopen om er niet mee naar huis te hoeven varen en zijn liefje achter te laten, en misschien zat ook de schrik van de heenreis er nog in. Hoe dan ook, hij had geen zin om het nu over zulke serieuze zaken te hebben, zijn gedachten verwijlden bij lol en leut. ‘Moet je Mattea zien,’ zei hij, ‘een mooie meid! Ze is die dikke gouden ring die ik haar heb gegeven, zeker waard. Is het geen dikke?’

De verder zo zwijgzame August werd spraakzaam en praatte gemakkelijker dan anders, de borrels deden hun werk, hij dacht sneller, lachte met zijn gouden tanden en was in een uitstekend humeur.

Er kwamen twee jonge knullen binnen en waarschijnlijk wilde August een beetje opsnijden, hij begon te vertellen over vreemde landen, warme landen. In India bijvoorbeeld, daar liepen ze met een band om hun enkels, puur goud, zonder slot of zo, gewoon om het been gesmeed, en met diamanten en bedeltjes dat het rinkelde. Maar op een keer brak een vrouw haar enkel en toen moesten ze die band doorvijlen omdat ze het been moesten spalken!

‘Kom erbij zitten, dan krijgen jullie een borrel bij de koffie!’ riep hij naar de twee jongens. Hij had zeker de behoefte met anderen te delen, alleen was er weinig aan en aan Edevart kon hij niet veel kwijt. ‘Proost, jongens! Ik ben een bereisd man moeten jullie weten, ik ben de hele wereld rond geweest en ik begrijp best dat Calcutta en Sidney en dergelijke plaatsen vreemde namen voor jullie zijn. Hoe dan ook, hier zit ik nu op dit krukje in al mijn armzaligheid. Wat denken jullie dat ik hier doe? Ik doe in huiden. Jazeker. Ik ben zakenman. En ik durf wel te stellen dat bonthandel – er is geen handel die meer bont oplevert. Vraag mijn maat hier maar met wat voor een lading we gekomen zijn! Dat is waar ook, Edevart,’ zei hij plotseling, ‘ik moet je je loon nog uitbetalen!’

Edevart, bedeesd: ‘Daar is niet veel meer van over, dacht ik, ik heb al zo veel gekregen.’

August haalde een dikke portefeuille tevoorschijn en keek niet op een cent. ‘Hier,’ zei hij, ‘als je het kunt gebruiken, is het van jou.’

Edevart bedankte nog verlegener en zei dat het geweldig was, hij had veel meer gekregen dan hij had moeten krijgen.

‘Nou ja,’ zei August, ‘wat mij betreft, ik gun het je.’ Hij riep Mattea bij zich en vroeg of ze niet nog een fles had.

‘Nee’, antwoordde ze.

‘Breng nog een fles!’ zei hij nadrukkelijk vriendelijk terwijl hij haar bij haar arm pakte. Toen ze ‘au’ zei, kneep hij erin en zei: ‘Hoe meer je het uitgilt, hoe harder ik knijp.’

‘Laat me los!’ riep ze met een rood hoofd.

Maar hij dacht er niet aan haar los te laten tot ze beloofde met nog een fles te komen, hij deed überhaupt streng tegen haar, zonder een greintje tederheid, alsof ze niet veel waard was bij hem vergeleken, niet meer dan een van zijn ribben. Een rare manier van doen onder verloofden. ‘En breng sigaren,’ zei hij, ‘extra goede voor ons allemaal!’

Een van de knapen leek het meisje beter te kennen, ze wierpen elkaar steelse blikken toe en de jonge Mattea leunde overdreven liefdevol met haar ene hand op zijn schouder toen ze iets van tafel wilde pakken. August had niets in de gaten, zijn stemming steeg ten top; hij gedroeg zich zelfingenomen en dom, net een rijke gek. Hij vertelde over een gevecht aan boord van een schoener, pure verzinsels waarschijnlijk, een Maleisiër had zijn mes getrokken en de stuurman bijna doodgestoken, maar toen had August een marlpriem in de pens van de Maleisiër geramd …

August zweeg.

‘Sodemieters!’ riep een van de jongens uit. ‘En wat gebeurde er toen?’

August ging er eens goed voor zitten om de grandioze moraal van zijn eigen verhaal uit de doeken te doen, hij zei: ‘Wacht even, ik moet even nadenken! Wat gebeurde er toen! Nou ja, hij rolde over dek rond, zo’n zeven, acht keer, en toen stond hij weer op met die marlpriem in zijn buik …’

‘O!’ zeiden zijn toehoorders.

‘Ja’, zei August, zelf overweldigd, hij schudde zijn hoofd, had waarschijnlijk zijn eigen verwachtingen overtroffen.

‘Hebt u hem vermoord?’ vroegen de jongens geschokt.

Nu roeide August terug, intussen stond ook Mattea mee te luisteren, hij wilde geen onmens en moordenaar zijn: ‘Ik heb hem niet vermoord’, antwoordde hij. ‘Zo’n Maleisiër en mohammedaan sterft niet van een stukje ijzer in zijn buik. Nee, hij liep met die marlpriem rond tot we een haven binnenliepen en hij naar de dokter kon.’

‘Waarom trok hij hem er niet uit?’

‘Nee, zie je, dan zou hij zijn doodgebloed …’

Nog meer verhalen en rare akkefietjes naarmate het later in de middag werd. De tijd verstreek. Edevart dacht zakelijk over de dingen en vroeg: ‘Heb je naar huis geschreven over de boot?’

‘Nee,’ antwoordde August, ‘dat schrijf ik niet, dat telegrafeer ik gewoon, per expresse en met betaald antwoord en alles. Nee,’ voegde hij eraan toe, ‘wij die de wereld hebben gezien, doen zoiets telegrafisch. Mattea, koffie!’

Maar voordat de koffie er was, werd August niet lekker en met een lijkbleek gezicht moest hij naar buiten. Want kijk, die brave August was helemaal geen zuipschuit, integendeel, hij kon niet tegen alcohol, hij sprong alleen uit de band als de gelegenheid zich voordeed, zoals nu, de zorgeloze knaap liet zich meeslepen door het moment. Hij had de zee doorploegd en geëgd, hij had ervan geoogst en bij elk verlof aan wal zaaide hij zichzelf opnieuw uit. Zo ongeveer zal het wel geweest zijn. Dat vertelde hij zelf aan eenieder die het wilde horen en het was niet zijn gewoonte het te verheimelijken.

Hij wist nog te mompelen: ‘Ik ben zo terug’, en verdween.

Edevart ging achter hem aan naar buiten en zei: ‘Ga een tijdje in de boot liggen.’

August antwoordde: ‘Gaan liggen? Wat bedoel je? Nee!’

‘Als je gaat liggen, is het zo over.’

August, onnozel en koppig: ‘Wat is zo over? Ik ben niet dronken. Het kwam van die sigaar …’

Edevart: ‘En als je nu even ging slapen? Doe dat maar, toe!’

August, halsstarrig: ‘Slapen – midden op de dag? Geen sprake van!’ Nee, August stond niet open voor dergelijke suggesties en net als andere dronkaards was hij absoluut niet dronken, hij was volkomen nuchter, allemachtig nuchter, het kwam alleen door die ellendige sigaar …

Trouwens, buiten knapte hij snel op, hij kreeg weer wat kleur en stond stevig op zijn benen. Ze gingen allebei terug naar binnen.

Daar wachtte hun een fraaie aanblik: die verdomde knul en Mattea stonden open en bloot in een hoekje met elkaar te flikflooien! Deze aanblik was er de aanleiding toe dat er plotseling een krukje door de lucht vloog, dat vervolgens op de tafel terechtkwam, waar kopjes en glazen in duigen gingen. Dat was het begin. Daarna greep August een broodmes van tafel en sprong op het paar in de hoek af. Het had onmiddellijk effect: de knaap brulde het uit van angst, liet het meisje los en vloog de deur uit, op hetzelfde moment gevolgd door zijn kameraad. En op een of andere manier was het opeens leeg in de kraam, niemand om op af te stormen, August bleef staan en keek naar zijn liefje, een ontwapende zwaardvechter, een doetje, sprakeloos en stom.

‘Dat had niets te betekenen!’ zei Mattea terwijl ze een glimlach probeerde.

De eigenares kwam enigszins angstig de keuken uit en verlangde rust in de tent. Ze wees een man als August niet zonder meer de deur, zo’n goede klant van haar gesmokkelde brandewijn als hij, maar nu verzocht ze hem toch zo vriendelijk te zijn om te betalen en weg te gaan. Hij kon later weer terugkomen. ‘Geef mij dat mes maar!’ zei ze.

August zag er nog steeds uit alsof hij iemand van kant wilde maken, maar na een tijdje gaf hij toe, hij was tenslotte niet op berenjacht, en overhandigde de vrouw zijn zegenrijke sabel.

Mattea zei weer: ‘Dat had niets te betekenen, weet je, ik ken hem gewoon, hij is van de Ofoten, zoon van een schipper, hij heet Nils.’

‘Ja, maar …?’ stamelde August.

‘We hebben niets gedaan, alleen wat gepraat’, ging Mattea verder. ‘Verder hebben we nauwelijks iets gedaan.’

‘Kuste hij je dan niet? Dat heb ik toch zelf gezien!’

‘Welnee, ben je gek!’ riep Mattea uit. ‘Dat was maar voor de grap.’ Ten slotte deed Mattea alsof ze nauwelijks met Nils in het hoekje had gestaan en August begreep er niets meer van en was volkomen beduusd. Goed, hij had maar één paar ogen in zijn hoofd, hooguit twee, maar daar kon hij toch zeker mee zien! Ondertussen hing Mattea de hele tijd om hem heen, deed toegeeflijk en wist hem zover te krijgen dat hij weer ging zitten terwijl hij betaalde. Toen hij haar om een fles vroeg om mee te nemen, kreeg hij die en toen hij zijn armen om haar heen sloeg en om een kleine, tedere gunst vroeg, kreeg hij die ook, kortom, Mattea was zo lief als ze maar zijn kon. Dat scheen August dan ook gerust te stellen.

Maar toen hij overeind kwam om weg te gaan, welde de woede zeker weer in hem op, want hij stond erop dat ze Nils en verder iedereen op de hele wereld afzweerde …

‘Ja!’ haastte ze zich te antwoorden. ‘Ja, dat zal ik doen, geloof maar!’

‘Ja, want als je dat niet doet, kom dan maar weer met die ring over de brug’, zei hij.

Ze deed alsof ze de ring af wilde doen terwijl ze zachtjes begon te huilen. Die toegeeflijkheid van haar kant leek August merkwaardig goed te doen, hij begon zelf bijna te huilen en zei: ‘Je kunt die ring zolang wel houden! Heeft ze me nu’, vroeg hij Edevart, ‘geen eeuwige trouw en liefde beloofd?’

Edevart voelde zich waarschijnlijk geëerd dat ook hij een rol mocht spelen en antwoordde: ‘Jazeker, daar ben ik getuige van.’

‘O ja, daar kun je gif op innemen!’ antwoordde Mattea en ze huilde ontroerd. ‘Ik zal in elk geval geen minuut van mijn leven meer naar hem kijken!’

‘Dan kun je de ring houden!’ herhaalde August gul.

Maar Edevart leek niet zo overtuigd van zijn verloving, toen ze in het telegraafkantoor kwamen, vroeg hij voorzichtig of het misschien niet beter was tot morgen te wachten met het telegram? ‘Of wat vind je zelf?’ voegde hij eraan toe, bang om een man te beledigen die de hele wereld rond was geweest.

‘Nee, nu koop ik die boot’, zei August beslist. ‘Je hoorde toch wat ze beloofde!’

‘Maar hoe kom ik dan weer thuis?’

‘Met de pakketboot’, antwoordde August. Onderwijl kladde hij het ene formulier na het andere vol, maar eindelijk had hij zijn telegram klaar en gaf het op, met betaald antwoord. Intussen was hij weer enigszins nuchter.

Ging August toen naar de boot om uit te rusten en te slapen? O nee, geen sprake van, hij was een vrij man, hij had de tijd aan zichzelf en geld op zak. Niet dat hij van plan was zijn rijkdom met volle hand rond te strooien en nutteloze spullen te kopen, maar hij wilde zich onder andere een zwart, lakens jasje gunnen dat hij als bruidegom kon dragen, bovendien had hij al tijden een revolver nodig …

‘Wat is dat?’ vroeg Edevart.

‘Weet je dat niet? Om mee te schieten. Een pistool.’

‘Zou een buks niet beter zijn? Nou ja, ik weet het niet.’

‘Nee, die kan ik niet in mijn zak steken. Had ik zonet maar een revolver gehad in plaats van dat mes, dan had je eens wat kunnen beleven!’ August verklaarde dat hij ook verder nog het een en ander nodig had: moest je zien, hij had een horlogeketting waar het verguldsel af was, in het buitenland zou de meest onaanzienlijke kapitein of stuurman zoiets nog niet dragen - weg ermee en een nieuwe ervoor in de plaats. Hij zou Mattea laten zien wat voor man hij was! Ergens in een kraam had hij ook een accordeon ontdekt, met twee rijen toetsen en dikke zijden riemen, o, een magnifiek instrument, het beviel hem.

‘Kun je dan spelen?’ vroeg Edevart.

August antwoordde verlegen: ‘Ja, wat dacht je?’

Edevart dacht niets, hij twijfelde. Maar wat een kerel was die August toch als hij zelfs kon spelen!

Edevart haalde het niet in zijn hoofd zulke dure spullen te kopen als zijn kameraad had opgenoemd, maar ook hij had plannen: een overhemd met verschillende kleuren dat dichtgesnoerd werd op de borst, een pet met een gelakte klep – het hing ervan af wat hij zich kon veroorloven. Voor zijn zusjes moest hij stof voor jurkjes meebrengen, de kleintjes gaven hem altijd een hand als ze iets kregen en konden van verlegenheid geen woord uitbrengen.

Toen Edevart die avond was gaan slapen, kwam ook August aan boord en kroop onder het zeil. Hij had inderdaad de accordeon én een gouden ketting gekocht en bood Edevart een sigaar aan uit een volle kist.

‘Heb je het jasje nog gekocht?’ vroeg Edevart.

August sloeg zich op zijn knieën en riep uit: ‘Dát ben ik vergeten! Nou ja, morgen is er nog een dag.’ Trouwens, zei hij, dit was een ellendige markt vergeleken bij waar hij aan gewend was, geen revolver te bekennen.

’s Ochtends ging hij aan wal en liet weten dat hij dat jasje wilde kopen en dan terug zou komen, want het was de laatste marktdag. Prima, Edevart bleef op hem wachten, maar wie er kwam, geen August. Edevart wachtte tot na de middag, toen ging ook hij aan wal en slenterde wat rond. Zoals gewoonlijk bleef hij bij de klokkenjood staan.

‘Waar kom je vandaan?’ vroeg Papst.

Edevart gaf antwoord.

‘Van wie ben jij een zoon?’

Edevart noemde de naam van zijn ouders, maar Papst kende hen niet. Hij vroeg wat de jongen hier deed, hoe oud hij was, hoe hij heette en of hij die winter naar de Lofoten ging, Edevart vertelde. Dat was alles, Papst wendde zich weer tot anderen.

August was nergens te bekennen. Edevart ging naar de eetkraam waar Mattea werkte: August was die dag twee keer langs geweest, maar weer weggegaan, hij was helemaal in het nieuw en had er keurig uitgezien, met een zwart jasje en een gouden ketting, vertelde ze. Edevart bleef een hele tijd op hem zitten wachten, maar ging er toen weer vandoor.

De marktlui waren intussen bezig hun onverkochte waar in te pakken en maakten zich klaar voor de thuisreis. Ze wilden Edevart van alles voor een spotprijsje verkopen: een halsdoek, een paar bretels, een pijp met een lange steel. ‘Moet je kijken, voordat ik het weer opberg, alsjeblieft, hier is een scheermes van de beste kwaliteit, dat kun je al wel gebruiken, zie ik, geef er maar voor wat je wilt, al is het bijna niets!’ Edevart had al heel wat dons op zijn wangen en kocht het mes, maar met een vuurrode kop van verlegenheid.

’s Avonds kwam August terug naar de boot. Ja, hij zag er goed uit in zijn nieuwe jasje, maar zijn humeur was flink gedaald, waar dat ook door kwam, al zou hij nog wel een beetje onder de nasleep van zijn roes lijden. Het eerste wat Edevart vroeg, was of hij al antwoord had gekregen op het telegram? Nee. Of hij was gaan kijken? Nee, ook dat niet.

Edevart keek hem aan, het blauw van zijn ogen leek verdund en waterig en hij zag er vaal uit. Edevart opperde dat zijn kameraad beter naar bed kon gaan.

‘Ik heb een paar kerels ontmoet die kaartspeelden’, zei August.

‘O, en toen heb je verloren?’

‘Ja, het waren echte duivels. Trouwens, zo veel heb ik niet verloren. Wat ik wilde zeggen: ben je vandaag nog naar me op zoek geweest?’

‘Ja, ik was ook bij Mattea.’

‘En, wat zei ze?’

‘Je zag er goed uit, zei ze. Zoiets moois had ze nog nooit gezien.’

‘Nee’, zei August daarop. ‘Als ik iets koop, dan is het de allerbeste waar!’

Ze hadden het over de prijs van de gouden ketting, het was niet niks en Edevart wilde hem graag nog eens zien. Maar dat mocht niet. ‘Nee,’ zei August, ‘en ik wou dat ik hem nooit had gekocht, want nu is hij weg.’

‘Weg? Verloren?’

‘Maar ik heb mijn horloge nog’, zei August en hij draaide zich om, zijn mond beefde een beetje.

‘Je kunt beter naar bed gaan’, zei Edevart.

August deed weer alsof hij het niet hoorde. Hij was tot de slotsom gekomen dat het niets aantrekkelijks meer had om te gaan liggen, hij voelde zich katterig en diep terneergeslagen.

Maar toen Edevart de volgende ochtend wakker werd, had de vermoeidheid zijn kameraad toch overmand, hij zat buiten op een doft in de boot volledig aangekleed te slapen, wit weggetrokken als een lijk.

Schepen en boten hadden de haven al bij het ochtendgloren verlaten, er lag een kleine stoomboot aan de kade waar passagiers aan boord gingen en kisten met goederen werden ingeladen. Edevart had ook wel aan boord willen gaan, maar hij besloot dat hij eerst snel aan land wilde om naar het telegram te vragen. Dat was aangekomen, werd hem uitgeleverd en hij holde ermee terug naar de boot. August zat nog op dezelfde doft, maar nu was hij wakker, hij zat zijn geld te tellen.

‘Hier is het telegram’, zei Edevart.

August antwoordde: ‘O. Kan me niet schelen.’

‘Wil je niet weten wat erin staat?’

‘Nee. Gooi maar in het water.’

‘Je bent niet goed wijs!’ vond Edevart met respect. Hij keek naar de kleine stoomboot en zei: ‘Tja, is dat niet het schip waarmee ik naar huis moet?’

August slaakte slechts een zucht en bleef in gedachten verzonken zitten.

‘Want ik heb hier niets meer verloren’, ging Edevart verder en hij begon zijn pakjes bij elkaar te zoeken.

‘Het heeft geen haast’, zei August.

‘Geen haast?’

Plotseling scheurde August het telegram open en las het of deed alsof.

‘Dat dacht ik al!’ riep hij onmiddellijk uit. ‘Karolus is van mening dat hij een schaamteloze prijs voor die boot kan vragen, moet je zien!’

Ook Edevart las al spellend wat er stond, maar naar zijn begrip was de prijs redelijk, het was een nieuwe achtriems nordlandsboot inclusief tuigage. August zei: ‘Nou, dan kunnen we beter allebei met de boot naar huis gaan en hem teruggeven!’

Dat was een heel ander verhaal en Edevart niet onwelkom, verre van, August stond weer stevig met beide benen op de grond en was weer bij zijn positieven.

Later die dag stond hij een stuk minder stevig en verloor hij zo te zeggen bijna zijn evenwicht: Mattea was ervandoor! Toen de beide kameraden iets warms wilden gaan eten, was de eetkraam leeg, in de keuken niets dan kale wanden en een koud fornuis, de vrouw weg, Mattea weg.

August riep verdwaasd uit: ‘Wat … Moet je nou zien!’

Ze moesten vertrokken zijn, dacht Edevart.

August: ‘Vertrokken? Nee. Kom, dan gaan we ze zoeken!’

Ze gingen naar buiten om rond te kijken, August sleepte zelfs zijn accordeon mee, want hij had voor Mattea willen spelen. Bij de buren konden ze niet vragen, er waren geen buren meer, bijna alle kramen waren verlaten, ze zochten de hele markt af, maar kwamen nauwelijks een mens tegen, ze gingen naar de kade, maar intussen was ook de kleine stoomboot weg.

August, de versmade knaap, trok het zich zo aan dat hij getroost moest worden, zo nu en dan bleef hij zomaar stilstaan. Edevart zei: ‘Nou ja, misschien was het wel het beste zo, ik weet het niet, maar als ze er zo eentje is …’

August gaf geen antwoord.

Opeens riep Edevart uit: ‘Maar dan is ze er dus met je ring vandoor?’

‘Waar kwam ze vandaan, weet jij dat?’ vroeg August somber.

‘Nee, hoe moet ik dat weten! Weet jij dat dan niet?’

‘Het ga haar goed met die ring, dat is niet het ergste’, zei August. ‘Maar ik heb haar gister mijn horloge gegeven.’

Edevart, stomverbaasd: ‘Nu maak je toch zeker een grapje?’

Maar August maakte geen grapje, hij vond absoluut niets van dit alles grappig, hij was als verdoofd. Edevart moest voor de hoogstnoodzakelijke proviand voor de terugreis zorgen en überhaupt de leiding weer op zich nemen, de ander deugde nergens meer voor.

Augusts ellende werd er niet minder op, om de eenvoudige reden dat het hard werken geblazen was. Over de Hadselfjord hadden ze aardig de wind in de zeilen, maar daarna ging hij liggen en moesten ze de logge achtriemer helemaal door de lange Raftsund roeien. Voor August was dat een zware beproeving, hij was nat van het zweet en trok het ene kledingstuk na het andere uit, en toen ze ’s avonds ten slotte wat zouden eten, liet hij zich gewoon achterover in de boot vallen zonder ergens trek in te hebben.

‘Heb je geen borrel bij je?’ vroeg Edevart. ‘Ik heb gehoord dat dat helpt.’

Maar August was geen drinker, na een avondje doorzakken knapte hij niet op van een borrel, integendeel, hij werd al beroerd bij het idee.

Plotseling vraagt August: ‘Wat moet ik eigenlijk thuis?’

Na een tijdje antwoordt Edevart: ‘Wat we thuis moeten? Nou ja, in de eerste plaats de boot terugbrengen.’

‘Ja, dat kun jij wel zeggen, maar dat gaat voor mij niet op.’

‘Hoezo?’

August komt op zijn ellebogen overeind en antwoordt wanhopig: ‘Nou, dat zal ik je vertellen: ik kan de huur niet betalen.’

Edevart is lange tijd stil, dan gaat August verder, onbeheerst en opgewonden: ‘Wat kijk je me nou aan? Het is waar wat ik zeg: ik kan de huur niet betalen.’

Edevart waagt het te zeggen: ‘En je wilde de boot nog wel kopen!’

‘Ja,’ antwoordde August, ‘maar dat was toen. Snap je dat niet? Toen had ik hem kunnen kopen én kunnen betalen!’

Dat geloof ik niet, had Edevart kunnen zeggen, maar hij zweeg. Wat moest hij ervan denken? Waarschijnlijk had hij wel een vermoeden: die brave August had het te breed laten hangen. Wat kon hij alles bij elkaar nou aan die huiden hebben verdiend? Niet zo heel veel, geen vermogen, niet meer dan een dikke portefeuille met briefjes van een daalder, voor een leven met gouden kettingen en ringen kwam je er daar niet mee.

‘Heb jíj nog geld?’ vroeg August.

‘Ik? Wat kan ik nu nog hebben?’

‘Ja, maar je moet me helpen. Je krijgt mijn nieuwe jasje.’

‘Daar heb ik niet genoeg voor’, zei Edevart.

Ze telden zijn geld en August zei: ‘Dat is voldoende. Neem jij mijn jasje maar!’

Edevart: ‘Je kunt je jasje toch zomaar niet weggeven!’

August, nu weer lichtzinnig en royaal: ‘Jij hebt het meer nodig dan ik.’

Al met al kwam hij tamelijk berooid terug van zijn tocht en als hij ooit had gedacht dat hij over de jongens thuis zou kunnen triomferen, dan was dat nu voorbij. Toch kreeg August zo langzaamaan zijn goede humeur weer terug, hij was voorlopig uit de nesten geholpen en kon de huur voor de boot betalen én hij had zijn eigen gouden ring en zijn accordeon nog, dat was niet niks, daar kon hij in het arme dorp beslist indruk mee maken. August kreeg plotseling trek en zei dat hij de proviand van de markt wilde proberen. Ja, hij krabbelde weer op. En toen ze in de loop van de ochtend de Vestfjord bereikten, hadden ze de hele weg de wind mee en hoefden niet te roeien.

‘Wat ben jij van de zomer van plan?’ vroeg Edevart.

‘Er duikt wel iets op’, zei August stoer. ‘Waarom vraag je dat?’

‘Ik weet het zelf nog niet’, antwoordde Edevart.

August verzonk in gepeins, hij was stuurman en had op dat moment niets te doen, het leek alsof hij zat te doezelen. ‘Wat ik van de zomer van plan ben?’ vroeg hij toen. ‘Maak je je zorgen om mij, Edevart? Dat is niet nodig.’

Edevart leek er minder van overtuigd dat de wereld voor zijn kameraad openlag die zomer, hij zweeg.

Plotseling waste August zijn handen in zee en droogde ze grondig af aan zijn broek, hij pakte de accordeon, stak zijn armen door de zijden riemen en speelde een daverende mars. Edevart riep tegen wil en dank uit: ‘Lieve help, zoals jij kunt spelen!’

August spuugde in zee en antwoordde toen: ‘Waag het dat thuis rond te bazuinen!’

Edevart was hevig onder de indruk van zijn kameraad, August had het er nooit over gehad dat hij kon spelen, hij was de vreemdste mens die Edevart kende, een gek en een grote dwaas, maar een kei! Wie kon er nou wijs uit hem worden? Wat had hij zich op de heenreis ongelooflijk aangesteld en gehuild uit angst voor een hagelstorm! En wat had hij een zonden en vergrijpen bekend uit zijn rondzwervend bestaan! En hier zat nu diezelfde kerel de heerlijkste dans- en bruiloftsmuziek te spelen en tot slot zong hij nog een Engels liedje op rijm ook. Het was een man met grote gaven.

‘Ik heb in mijn tijd voor hoog en laag gespeeld’, zei August.

‘Waar heb je dat geleerd?’

August negeerde de vraag en ging verder: ‘Ik heb een keer voor een koning gespeeld.’

‘Echt waar?’

‘De koning van Achter-Indië. Hij was zwart en had grote slagtanden, er stonden duizenden krijgers om hem heen, maar hij en ik konden het goed met elkaar vinden. “Speel een dans voor me, August!” zei hij.’

‘Hoe heette hij?’

‘Capaverijpeilinglog.’

‘Wablief? Waanzin!’

‘Ja, zo heette hij’, zei August trots. ‘Capaverijpeilinglog. En je had die ringen in zijn oren moeten zien: die hingen tot op zijn schouders en waren van mensentanden van al zijn vijanden. Ik heb hem mijn accordeon cadeau gedaan.’

‘Heb je je accordeon cadeau gedaan?’

August glimlachte sluw: ‘Nou ja, laat ik je wel vertellen, Edevart, dat ik dat niet voor niets deed. Ik kreeg een heleboel kisten vol.’

Edevarts blik werd leeg van onbegrip: ‘Een heleboel kisten vol wat?’

‘Daar moet je niet naar vragen, want ik ben niet iemand die opschept over zulke dingen’, antwoordde August. ‘En ik wil ook niet dat je dit thuis rondbazuint. Maar die kisten staan nog in de hoofdstad van Achter-Indië tot ik ze kom halen.’

Edevart: ‘Daar is toch zeker niks van waar?’

‘Wat is niet waar? Heb ik al eens tegen je gelogen? Geloof je me als je deze sleutels ziet?’ vroeg August en hij haalde een enorme sleutelring uit zijn zak. Er hingen acht sleutels aan en een kurkentrekker.

Edevart sprakeloos. Ook dat had August al die tijd verzwegen, dat hij acht kisten in Achter-Indië had staan. Het was zelfs de eerste keer dat Edevart die sleutels zag. Hij gaf zich gewonnen.

III

In het arme dorpje lag alles in een soort winterslaap verzonken. Er heerste geen enkele activiteit, geen enkele bedrijvigheid, de mensen leefden van de hand in de tand. Op de kleine lapjes grond groeiden gras, aardappels en gerst, het vee liep ’s zomers op de weidegronden buiten het dorp en stond ’s winters op stal, zo was het eeuwig en onveranderlijk geweest. Kinderen leerden hetzelfde als wat hun ouders konden, niet meer en niet minder, en de dagen verstreken, het leven verstreek. Als de mannen in de winter op de Lofoten hadden gevist en in de herfst het beetje oogst hadden binnengehaald, hadden ze hun bijdrage geleverd, de rest van de tijd was niet van betekenis, waarmee konden ze ook aan de slag, wat viel er te doen? O, zo lui als ze waren, lanterfanters, door en door, ze slenterden van het ene huis naar het andere om een praatje met elkaar te maken, nietsdoend, hangerig en hongerig. Ze gingen naar de kerk om te vragen of er nieuwtjes waren.

In de naburige dorpen hadden ze een klein vast inkomen als in de lente de ventjagers en vrachtschuiten van de Lofoten kwamen, beladen met vis, die op de rotsen langs de kust gedroogd moest worden. Het betekende een aardig zakcentje voor meel en koffie als groot en klein op de visrotsen werkten en ze allemaal iets verdienden. Hier in het dorp was niets ondernomen om droogplaatsen van heide en graspollen te ontdoen en geschikt voor gebruik te maken. Het was een schande en pure domheid die je verstand te boven gingen en August, de zeeman, maakte er op een dag een opmerking over: als ze er nu eens opuit gingen om de rotsen vrij te maken van het dunne turftapijt? Als iedereen uit het dorp meehielp, hadden ze het werk in een paar dagen tijd gedaan, August zelf zou van de partij zijn.

Hij kreeg geen antwoord. Ze keerden hem de rug toe, de mensen, en tegen elkaar mompelend slenterden ze weg, August hoefde hun niets te vertellen! Karolus, de man van de achtriemer, die getrouwd was met Ane Maria, zag er wel iets in: wat hadden ze in de naburige dorpen anders gedaan dan er een paar jaar geleden met een heleboel man opuit gaan om de rotsen vrij te maken voor de klipvis? Daarmee hadden ze voor altijd en eeuwig een droogplaats. ‘Dit jaar is het toch al te laat’, antwoordden ze hem. Nog een argument van betekenis was dat geen van de mannen uit het dorp ervaring had met het drogen van vis en de leiding kon nemen, dus wat moesten ze dan met een droogplaats? August beweerde dat híj vis kon drogen. ‘Jij?’ vroegen ze. ‘Ik ben op Newfoundland geweest’, antwoordde hij. ‘Waar ben jij niet geweest!’ zeiden ze.

August kwam geen stap verder.

Op een middag – een mooie zondagmiddag begin juli toen de mannen op de dag van de Heilige Olav liepen te wachten om met de hooioogst te kunnen beginnen – op die middag gebeurde er iets: plotseling klonk er muziek uit Karolus’ hooizolder. Wat, muziek? Waren die twee orgelmannen uit verre landen teruggekomen? Van alle kanten kwamen kinderen aangehold, ze zagen August en Edevart zitten, August met een accordeon met zijden riemen en goud en geschitter. Uit een dubbele rij toetsen en de bassen stroomde luide muziek. Augusts vingers kenden geen rust. Intussen kwamen ook de volwassenen aangelopen, ze waren net terug uit de kerk en waren eigenlijk van plan geweest een dutje te doen, maar daar kwam nu niets van terecht, Karolus kwam binnen, het was nokvol, iedereen stond met open mond te kijken. Die August, dat was me er een! Toen hij een overweldigend lied over een meisje in Barcelona zong en speelde, was iedereen ontroerd.

August laste een pauze in en streek met zijn hand over zijn ogen. ‘Hij kan meer dan wij!’ zei Karolus. ‘Waar heb je dat geleerd?’ vroegen ze hem. Daar gaf hij geen antwoord op. Na een tijdje stopte hij zijn instrument in de koffer en het hielp niets dat ze hem smeekten nog wat te spelen.

Een aantal van de mannen had op de Lofoten en in de steden in Finnmark al eens accordeonmuziek gehoord, maar niemand had zoiets merkwaardigs van August verwacht. Jaar in jaar uit had hij hier onder hen verkeerd zonder er een woord over vuil te maken: er stak dus meer in hem dan je zo zou denken, God mocht weten of alles wat hij over zijn leven vertelde, die hele santenkraam, al die ongelooflijke dingen die ze tot nu toe voor pure leugens hadden gehouden, misschien toch waar was? Van nu af aan bekeken ze hem allemaal met andere ogen, hij kreeg zelfs iets geheimzinnigs. Zijn Indische sleutelring hadden ze nog niet eens gezien, nee, maar ze hadden de dubbele rij toetsen op zijn instrument gezien en het was niet te vatten dat hij vingers voor beide had. Waar had hij die kunst geleerd? Wie weet op geheimzinnige wijze, wie weet van de vorst der duisternis zelf!

Edevart was in stilte trots op zijn kameraad en stond hem niet in het licht. Hij stapte op Karolus af en zei: ‘Daar zat hij dus te spelen zoals jullie allemaal zagen. Maar ik heb meer grootse dingen van hem gehoord en gezien. Nu wil hij dat we de rotsen vrijmaken.’

‘Ja’, zei Karolus.

‘Jij doet toch mee?’

‘Ja.’

‘Goed. Dan moest ik zeggen dat we morgen beginnen …’

Er kwamen een heleboel mannen opdagen, zelfs de tegendraadse Teodor. Als Karolus, de eigenaar van de boot, bereid was, konden de anderen niet achterblijven en toen het werk een week later was gedaan, was iedereen tevreden. Ze hadden een droogplaats voor duizenden vissen, voor de hele lading die ze eventueel ooit in één keer in Polden konden verwachten.

August zei tegen Edevart: ‘Nu zullen jij en ik van de zomer een lekker centje verdienen, maak je maar geen zorgen!’

Die winter ging Edevart mee naar de Lofotenvisserij in de boot van Karolus en August kwam mee als passagier. August zou de nieuwe droogplaats aan de man brengen en zichzelf als opzichter presenteren. Met zijn gouden tanden en zijn gouden ring was hij geen gewone visser, bovendien had hij het zwarte jasje weer van Edevart geleend en zag hij er welvarend uit, nee, August was geen slechte afgevaardigde. En hij had het geluk met zich. Toen hij ongeveer een week lang rond had geroeid naar de ventjagers om met de schippers te praten, wist hij er eentje te praaien die een ware vondst genoemd moest worden, een visser en boer uit Hardanger, de man was eigenaar van zowel schip als lading, een prachtkerel met een zwarte baard en een van haar gevlochten ketting met een gouden slot op zijn borst; naar later bleek overigens een behoorlijk fuifnummer en drinkebroer. Met deze man raakte August in onderhandeling, hij werd nauwkeurig onder de loep genomen en moest uitvoerig rekenschap afleggen van zichzelf en de droogplaats, maar het resultaat was een ondertekend contract. De man uit Hardanger had een grote hoeveelheid zoute krakelingen, een ton brandewijn en een heel beschot vol noten bij zich, allemaal lekkernijen voor de visdrogers. De schipper heette Skåro en zijn jekt de Meeuw.

August bleef de rest van de winter aan boord bij de Hardanger en hielp hem bij het opkopen van vis en andere voorkomende werkzaamheden, zoals het aflossen van de visfileerder als het nodig was; ook dat kon August. Veel betaald kreeg hij beslist niet, maar hij had kost en inwoning en August zag er niet zo armoedig uit dat hij voor alles wat hij deed geld moest vragen, hij was meer een gast. Op de lichte lenteavonden zat hij met schipper Skåro te kaarten en won en verloor hij noten, ook een glaasje dronk hij wel mee voor de gezelligheid, maar hij bedankte altijd voor een tweede. Een betrouwbare en uiterst geschikte klipvisdroger, er leek niets mis met hem. Als hij over zijn belevenissen in vreemde landen vertelde, censureerde hij de sterkste verhalen en de schipper, die buiten Hardanger, Bergen en de Lofoten niets kende, luisterde geïnteresseerd.

Toen april op zijn eind liep, was het gedaan met de vangst op de Lofoten en de Meeuw laadde de laatste kubieke meter vis. Edevart kwam aan boord om het schip over de Vestfjord te loodsen, daar kreeg hij maar een schijntje voor, maar er was meer dan genoeg te eten. Op een gedenkwaardige lentenacht met zon en een zachte bries gleed de Meeuw Polden binnen en werden de touwen uitgegooid. Rondom op de rotsen stonden mensen naar het fiere schouwspel te kijken.

Het spoelen van de vis begon met voor iedereen een borrel en een zoute krakeling, August ging met de fles rond en Edevart met de krakelingen. Het spoelen werd best betaald, want het was een zwaar en smerig karwei, zoveel voor honderdtwintig stuks, ook een groot honderd genoemd. Een aantal mannen wierp de vis uit het ruim, waarna hij in boten geladen en aan land gebracht werd. Daar stonden mannen en voor een deel ook vrouwen tot hun knieën in zee hem schoon te spoelen, het ging erom al het gestolde bloed en het zwarte buikvlies te verwijderen zodat de waar wit werd. Als de vis schoon was, werd hij door twee man op een baar naar de rotsen gebracht en daar uitgespreid. August, met Edevart aan zijn zij, hield alles vanaf het dek van de Meeuw in de gaten, ze hielden toezicht, riepen af en toe iets naar beneden in het ruim, gaven de boten instructies. Karolus verdiende op deze manier een aardige duit met zijn achtriemer, in die grote boot kon hij wel een groot honderd per keer vervoeren. Schipper Skåro was veel aan wal en keek rond op de rotsen terwijl hij grapjes maakte met de vrouwen die aan het spoelen waren. Zijn vrolijke manier van doen deed het goed.

Een paar dagen later was de lading wit en de Meeuw werd schoongespoeld tot hij glom. De vis lag nu op kleine stapels over de rotsen uitgespreid te wachten tot de laatste plekken sneeuw zouden smelten. Daarna ging het drogen van start.

Iedere ochtend begon met een borrel voor de mannen, vrouwen en kinderen kregen een zoute krakeling of een handjevol noten, maar geen drank. Och, het was maar een zachte brandewijn, hij smaakte absoluut niet sterk, het glaasje was puur een teken van een goede verstandhouding en was traditie op alle droogplaatsen. Edevart sloot vriendschap met heel wat van de kleintjes door ze heimelijk een extra krakeling of een paar noten toe te stoppen, daarna gingen ze welgemoed en zonder morren aan de slag. Toen de vis uitgespreid lag, was het middag en werd er een uurtje pauze gehouden, daarna werd hij gekeerd en lag hij een paar uur met de rugzijde omhoog, waarna hij tegen de avond weer werd ingezameld. Het krioelde van de mensen op de droogplaats.

Nu verliep alles verder in een regelmatig stramien, slechts onderbroken door het weekend of zo nu en dan een regenachtige dag, als de vis opgestapeld bleef staan en niet werd aangeraakt. Schipper Skåro had de mensen die uit het zuiden waren meegekomen, de visfileerder en nog iemand, al op de Lofoten naar huis gestuurd aangezien ze overbodig waren en die hele lange zomer zonder werk zouden zijn, zelf begon Skåro bij de schippers op de andere droogplaatsen in de nabije omgeving langs te gaan zodat August en Edevart alleen aan boord waren. Ze maakten zich werkelijk nuttig en verlummelden hun dagen niet: terwijl August eten klaarmaakte en toezicht hield op het drogen van de vis, schilderde Edevart het schip en schuurde en oliede de mast en de boegspriet; als het erom spande de vis voor de regen binnen te krijgen, gingen ze allebei aan land en werkten als paarden. Kwam de schipper tussendoor even terug, dan trof hij niemand nietsdoend aan, hij was meer dan tevreden met zijn beide Nordlanders, niet op de laatste plaats omdat August hem zijn gouden ring cadeau had gedaan. In de ogen van de man uit Hardanger was dat een overweldigend geschenk, maar August, die een goedmoedige en vrijgevige zeeman was, vond het niets bijzonders. Schipper Skåro prees zijn droger in alle naburige dorpen en maakte hem beroemd.

Op een middag kwam de schipper vrolijk, opgeruimd en content met het leven terug van een van zijn bezoekjes aan de andere droogplaatsen. Hij was van plan een feestje te geven voor een paar vrienden, er zou aan boord worden gegeten en aan de wal worden gedanst. August werd verzocht een speelman te organiseren. Hij knikte met een glimlachje. Bovendien moest hij de grootste hooizolder zien te regelen, plus een paar dames om mee te dansen. August knikte weer. Maar hoe zat het met eten, met vers vlees nu de zeevogels onder bescherming stonden en de jacht in het bos gesloten was? August wees op een kudde vee tussen de struiken en zei: ‘Daar is genoeg keus!’

Ze hadden op de noordelijke boerderijen geen vaste herder en het vee kwam vaak bij de droogplaats grazen. De schapen zaten intussen goed in het vlees en schipper Skåro vroeg de jonge vrouw, Ane Maria, of hij een hamel kon kopen voor de slacht, want hij wilde een feestje geven. Ja, ze zou het er met Karolus over hebben. De volgende dag kwam ze vertellen dat het in orde was en de schipper verzocht haar mee te gaan naar de weidegrond om hem het dier aan te wijzen. Ze gingen op pad, maar Ane Maria bleef niet lang weg, ze kwam alleen terug, opgewonden en buiten adem, en ging onmiddellijk weer met de vis aan de slag. De andere vrouwen en meisjes keken elkaar veelbetekenend aan en leken plezier te hebben. ‘Kon je de schapen niet vinden?’ vroegen ze. ‘Waar heb je de schipper gelaten? Hij zat toch niet achter je aan?’ Ane Maria gaf geen antwoord. Een tijdje later kwam schipper Skåro terug, hij ging rechtstreeks aan boord en verdween in de kajuit om zijn ene oog met koud water te deppen.

August moest eropuit om de hamel te kopen en weer als tussenpersoon dienen. Dat stuitte overigens niet op problemen, zowel Karolus als Ane Maria deed alsof er niets aan de hand was en ze verkochten hem het beest zonder omhaal; Karolus stelde bovendien zijn hooischuur ter beschikking om in te dansen.

Het werd een gemoedelijk feest, de stemming was goed, er was een borrel, er waren zoute krakelingen en voor hen die dat liever hadden, was er wijn uit de winkel. De vreemde gasten waren twee jonge schippers, de dames waren jonge vrouwen en meisjes uit het dorp en de speelman was August zelf met zijn accordeon. Het was een groot gebeuren en een zeldzaamheid dat ze August zover kregen zijn accordeon te pakken en zo wonderbaarlijk op die dubbele rij toetsen en die twee bassen te spelen, het was net bruiloftsmuziek en zelfs de drie schippers hadden nog nooit zoiets gehoord.

Dus alles liep toch eigenlijk uitstekend? O jawel, alleen Edevart had het moeilijk. Ja, want kleine Ragna was er ook, kleine Ragna, die in alle opzichten een groot en mooi meisje was geworden, ja, zij was er ook en de schippers wedijverden erom met haar te dansen. Maar zelfs voor een man als Karolus was het niet echt leuk te moeten toezien hoe Ane Maria eindeloos met schipper Skåro bleef dansen en niet één keer een dans oversloeg. Ach, wat viel eraan te doen! Ze was jong en gezond en ze genoot er waarschijnlijk van zo populair en gewild te zijn als voor haar trouwen, misschien vond ze de Hardanger ook een geweldige danspartner, sterk als een beer tilde hij haar in de lucht. En wie weet had het ook iets te betekenen dat diezelfde Hardanger bij elke dans voor haar boog en haar bedankte, iets wat ze niet was gewend en wat ze zelfs als bruid niet had meegemaakt.

‘Zullen we niet even naar buiten gaan om wat af te koelen?’ vroeg schipper Skåro. ‘Nee,’ antwoordde ze, ‘dat geloof ik niet.’ ‘Ik heb een flesje wijn in mijn zak’, zei hij. ‘Daar geef ik niet om’, antwoordde ze.

Daarop ging de schipper alleen naar buiten, waar hij tegen de muur geleund bleef staan. Daar kwam ook Olga-met-de-kralenband staan. Ze kwam eigenlijk uit het naburige district, maar was hier in dienst bij de koopman, ze was klein, had bruine ogen en ze danste als een gazelle, al was ze niet bepaald mooi. Ach, wat maakte het uit! Haar neus stond te veel omhoog, maar wat maakte het uit! Schipper Skåro bleef een tijdje met haar staan praten, hij schonk haar wijn uit zijn zakfles, bekeek haar kralenband, bevoelde hem en had nog nooit zoiets moois gezien.

Intussen sloeg Ane Maria binnen een dans over terwijl ze de hele tijd naar de deuropening zat te staren, ten slotte danste ze met haar man, maar dat was niet hetzelfde: hij stampte, hij bedankte haar niet met een buiging, nee, ze had heel wat op hem aan te merken. Wat had hij koude handen terwijl het toch een warme zomernacht was, wat waren ze vochtig, dat kwam waarschijnlijk door de vele borrels die hij had gehad, zijn adem was pure brandewijn en hij kauwde geen gebrande koffie tegen de lucht zoals de Hardanger had gedaan.

Schipper Skåro kwam binnen met zijn dame, met Olga-met-de-kralenband, nu dansten zij verder met elkaar, ze kwamen niet meer van de dansvloer, maar bleven ongegeneerd midden op die vloer op de volgende dans staan wachten, Skåro uitgelaten en in een opperbest humeur, midden in een dans riep hij uitbundig naar de speelman om meer: ‘Niet ophouden!’ riep hij. ‘Ga door, maak hem twee keer zo lang!’

O, wat een feest!

Maar nu moest de speelman een beetje op adem komen, zijn rechterduim was wit en gevoelloos van de krappe zijden riem, de twee vreemde schippers pakten elk een briefje van een daalder en gaven hem dat als fooi. Ze zeiden dat het dat wel waard was en dat ze nog nooit iemand zo hadden horen spelen. Ook zij wilden weten waar hij dat had geleerd, maar ook nu gaf hij daar geen antwoord op. In de pauze staken de schippers hun pijp op en praatten wat met de dames, Edevart ging met de drank rond.

Hoe het ook kwam, plotseling rook het branderig. In de schemerige hooizolder, waar alleen licht door het deurgat viel, was geen vuur te bekennen, maar de brandlucht werd steeds erger. Iedereen snoof en keek om zich heen, de schippers hielden hun hand op hun pijpen en lieten ze uitgaan. Opeens schoot er links in de hooiberg een vlam op, ‘water!’ werd er geroepen, ‘water!’ De vrouwen gilden, Karolus en zijn buren holden naar buiten en naar huis om emmers te halen, het was een hele consternatie. Edevart was er al als een speer vandoor naar de waterkant op zoek naar putsen aan boord van de Meeuw. Schipper Skåro was net van plan geweest met Olga buiten een luchtje te gaan scheppen toen hij het vuur ontdekte, hij draaide zich om, trok onverhoeds zijn jasje uit, wierp het op de vlam en trapte erop. Het was geweldig, zo resoluut, hij verstikte het vuur, zijn jasje zat vol brandplekken, maar dat kon hem niet schelen: wat een kerel, een held, zijn hemdsmouwen van violetgeruit sits lichtten zo voornaam op tegen de hooiberg, en aan zijn zij hing een mes in een glanzend zilveren schede. Ane Maria bleef naar hem staan kijken en zei als in zichzelf: ‘Nu heeft hij dat mooie jasje bedorven!’

Toen ze met de emmers water kwamen, hoefden ze alleen nog maar na te blussen en wat walmend hooi nat te gooien. Maar Karolus bleef nog een hele tijd angstig en onrustig, hij had intussen het grootste gedeelte van de hooioogst van dat jaar onder dak en het zou een doodsteek voor hem betekenen hem kwijt te raken. ‘Ik zal het hooi dat je hebt verloren, vergoeden!’ zei schipper Skåro in het bijzijn van getuigen. Zo’n fidele kerel was het. Daarop gaf Karolus hem een hand en bedankte hem voor wat hij had gedaan, ook Ane Maria gaf hem een hand terwijl ze aangedaan wat as en hooi van zijn jasje borstelde. Skåro zei: ‘Nee, bedank me maar niet, wij hebben onze pijp aangestoken en de brand veroorzaakt, wie van ons het ook was!’ Hij keek om zich heen naar zijn beide gasten, die waren verdwenen, ze waren naar buiten gegaan, hadden zich tijdens al die consternatie en het blussen uit de voeten gemaakt. Het bleek dat ook een paar van de meisjes weg waren, maar Olga zat er nog.

Edevart kwam vanaf de vloedlijn aangehold met in elke hand een puts vol zeewater, maar toen hij zag dat hij te laat was, wierp hij snel een blik om zich heen, zette de putsen neer en holde weer naar buiten. Hij sloop langs een gerstakker naar de bosjes, het leek wel alsof hij argwaan had. Daar verderop hoorde hij gepraat en gefluister, een grote bos varens wiegde onrustig heen en weer en hij holde er op zijn tenen naartoe. Jawel hoor, een van de vreemde schippers was bezig haar te kussen, had haar misschien al een heleboel keer gekust, er trok een kil gevoel, een huivering door Edevart heen en hij sloeg zichzelf als een gek op de borst, telkens en telkens weer. Ragna ontdekte hem het eerst en slaakte een kreetje, de schipper liet haar los en ze kwam overeind.

Dit had daar en op dat moment ernstige gevolgen kunnen hebben, maar de schipper herkende in Edevart een gezaghebbend bemanningslid van de Meeuw en zocht liever geen ruzie met hem. De man geneerde zich natuurlijk en was geïrriteerd dat hij in zijn spel was gestoord, hij toonde een gedwongen glimlachje, maar hij haalde een halve fles uit zijn zak en zei tegen Edevart: ‘Kom, dan krijg je ook een slok, kameraad!’ Edevart wierp hem een boze blik toe en was op zijn hoede bij zo veel vriendelijkheid. De schipper schonk Ragna een borrel in, ze nipte ervan en bedankte. ‘Is hij daar je vriend?’ vroeg de schipper. ‘Niet dat ik weet’, antwoordde ze. ‘Wat moet hij hier dan?’ ‘Dat weet ik niet.’

Edevart hoorde het. Hij was er echter de man niet naar om terug te deinzen, hij deed een stap naar voren. Ragna kwam tussenbeide en vroeg: ‘Wat wil je hier?’ Nu maakte de schipper de fout uit de hoogte te doen en hij zei op geringschattende toon: ‘Laat hem zichzelf daar toch op de borst blijven slaan!’ Waarop hij Ragna bij de arm wilde pakken om haar met zich mee te trekken. Bij de eerste de beste slag die hem raakte, viel hij als een zak achterover in de varens, Edevart moest een beetje met zijn benen hebben geholpen, met pootje haken, een kunst die hij sinds zijn schooltijd beheerste. Ragna gaf een gil, maar zweeg abrupt, het uiterlijk van de schipper trok haar aandacht, het was op wonderbaarlijke wijze veranderd. De hele avond had hij zijn hoed opgehad tijdens het dansen, nu hij het ding in zijn val had verloren, bleek die kerel nauwelijks haar te hebben, maar een glanzend kale kop. Ragna schaterde het uit, die kleine lellebel wist niet beter. De schipper kwam overeind, plantte zijn hoed stevig op zijn hoofd en zette zich schrap. Het volgende moment werd Edevart achterover in de bosjes geslingerd en schold de schipper hem kwaad voor snotneus uit. Maar daarmee was het niet afgelopen, Edevart sprong onmiddellijk weer op de been en stond met woeste blik en zijn vuisten voor zich klaar, de schipper snoof: ‘Jij snotneus, snótneus!’ Toen vlogen ze elkaar weer aan. Ragna gilde het nu echt uit en zette het op een lopen.

‘Allemachtig – wat is hier aan de hand!’ riepen mensen die aan kwamen hollen. De vechtersbazen rolden intussen over de grond met nu eens de een, dan weer de ander boven, zo te zien waren ze allebei moe en bloedden ze. De anderen kwamen goedmoedig lachend tussenbeide: het zou wel gewoon voor de gein zijn, een knokpartijtje, een krachtmeting. Moest je Edevart zien, hij liet zich niet kennen!

Nee, Edevart liet zich niet kennen, hij was nog maar een snotneus, maar hij had lef.

Het liep intussen al tegen de ochtend, het dansen was afgelopen, de geestdriftigste dansers waren ertussen uitgeknepen, zo ook de schippers, zelfs Skåro, én Olga-met-de-kralenband. Josefine uit Kleiva, Beret. Ieder apart kwamen ze terug uit het bos en de bosjes, min of meer stiekem, wonderlijk uiteengevallen paren die in dichte omhelzing waren verdwenen, maar ervan afzagen samen terug te keren. August had zijn instrument in de koffer gedaan, nu pakte hij het weer uit om een lange mars te spelen terwijl de schippers afscheid namen en naar de vloedlijn vertrokken. August en Edevart zouden die nacht aan de wal slapen om plaats te maken voor de vreemde schippers aan boord, ze zochten een plekje op Karolus’ hooizolder, maar toen een paar uur later het werk op de rotsen begon, waren ze alweer wakker. Op een een beetje slaapgebrek na hadden ze nergens last van.

Er waren er die erger leden, die ontevreden waren en geen rust kenden, Ane Maria was uit haar humeur, ze was het slachtoffer van een ongelooflijke jaloezie, het kostte haar moeite Olga-met-de-kralenband uit haar hoofd te zetten. Wat moest die slet hier bij een feest, wie had haar uit dat verre dorp van haar gehaald en wat zag schipper Skåro in die oude vrijster? Ze was nu al twee jaar bij de koopman in dienst en nog steeds niet getrouwd. Ane Maria zat vol wrok ten opzichte van haar.

Karolus daarentegen was rondom tevreden, zijn hooioogst was gered en hij had zelfs een daalder van schipper Skåro gekregen voor de huur van de zolder, bovendien had hij in zekere zin zijn vrouw terug, hij had met haar gedanst en plezier gehad en het was net alsof ze pasgetrouwd waren. ‘Ik heb deze pijp in het hooi gevonden’, zei hij en hij liet het ding zien. ‘In het hooi, hoezo?’ vroeg Ane Maria. ‘Toen we aan het blussen waren.’ ‘Dat is de pijp van Skåro’, zei ze. ‘Dat zou kunnen, ja,’ antwoordde hij, ‘ik heb vergeten hem terug te geven.’

O ja, Karolus was dik tevreden met alles, hij had zowaar een pijp gevonden en hij deed er meteen gekorven tabak in en begon te roken. ‘Dat is meerschuim, dat proef ik!’ zei hij deskundig en hij wilde Ane Maria laten zien hoeveel verstand hij van dingen had.

Alles ging weer zijn gangetje, de vreemde gasten verlieten Polden, August en Edevart verhuisden terug naar de Meeuw en het drogen van de vis werd voortgezet. Het was intussen al aardig gevorderd, er was al berkenbast geleverd voor de afdekking van de stapels voor het geval het de laatste dagen zou gaan regenen, bovendien was er geld gekomen voor schipper Skåro, wel tweeduizend daalders, voor de huur van de rotsen en het loon van de arbeiders. De schipper hield het bij zich en liep met een uitpuilende zak rond. Niemand begreep wat hij met zo veel geld moest, het zou wel pure hoogmoed zijn.

August zei tegen Edevart: ‘Dat maak je niet overal ter wereld mee, dat een man met tweeduizend daalders op zak rond kan lopen zonder te worden omgebracht.’

Edevart: ‘Bah, wat een leven elders op de wereld!’

August: ‘Wat moet ik daarop zeggen. Er viel vaak heel wat te verdienen. Ik heb een keer vijfentwintig dollar gekregen om mijn mond te houden.’

‘Wat vertel je me nou!’

‘Dat was bij een gevecht, en je zag immers nooit een gevecht zonder dat er iemand dood achterbleef. Toen ze hem hadden omgebracht, pikten ze zijn horloge en zijn geld.’

‘En toen kreeg jij vijfentwintig dollar?’

‘Nou ja, niet voor niets, want ik had immers staan toekijken. Het waren puike kerels, ze zeiden tegen me: “Of we slaan jou ook dood of je houdt je mond!” “Ik hou mijn mond”, antwoordde ik. Toen boden ze me zijn horloge aan, dat van het lijk, een groot gouden horloge. Maar dat durfde ik niet aan te nemen, want dan kon ik worden gepakt, dus ik zei: “Geef me liever vijftig dollar.” Ze gaven me vijfentwintig en beloofden me dat ik de rest later zou krijgen. Maar meer heb ik nooit gehad. Daar niet van, als ik ze ooit nog eens tegenkom, krijg ik het beslist, het waren echt puike kerels.’

Edevart schudde nadenkend zijn hoofd en zei: ‘Maar het is beestachtig om mensen te vermoorden!’

‘Dat vinden jij en ik,’ antwoordde August, ‘maar het komt voor een groot deel op de situatie aan. Wat mij betreft, ik zou nooit op het idee komen, want dat heb ik niet nodig, ik kan gewoon teruggaan naar Achter-Indië, waar ik alles wat je maar kunt bedenken in overvloed bezit.’

Toen brak de dag aan dat de vis klaar was om te worden ingeladen, een stralende dag met zon, krijsende meeuwen en een drukte van jewelste. Grote en kleine boten brachten de waar terug aan boord van de jekt – Karolus was er ook met zijn achtriemer en verdiende weer goed geld – schipper Skåro had een voorspoedige zomer gehad, hij lag minstens twee weken voor op de schippers van de andere droogplaatsen en zou met fijne, kostbare waar in Bergen aankomen.

De stapelploeg stond al aan dek van de Meeuw op de eerste vis te wachten. De stapelploeg bestond altijd uit vrouwen, ze klommen in het ruim en legden de vis netjes laagsgewijs neer, daarvoor werden op alle droogplaatsen meestal de mooisten en de flinksten uitgekozen en ze kregen extra goed betaald. Het was in zekere zin een eer om voor de stapelploeg te worden gevraagd, maar in de naburige dorpen circuleerde het gerucht dat het niet zonder risico was, want in de kajuit werd eten en drank geboden, en soms nog erger.

Ane Maria was niet bij de stapelploeg, maar Beret was er en Josefine uit Kleiva was er en later kwamen Ragna en nog een meisje om een handje te helpen en de vis aan te geven. Maar Ane Maria was er niet bij en ze was ook niet gevraagd. Ze vroegen haar, de vrouwen op de rotsen, of ze niet aan boord moest, of ze niet bij de stapelploeg was? Ze antwoordde: ‘Dachten jullie dat ik aan boord ging om te stapelen? Daar voel ik me te goed voor!’ O, maar ze had vast de smoor in, ze bleef maar kwaadspreken: Josefine uit Kleiva was nog tot daaraantoe, zij was een jonge weduwe en kon doen en laten wat ze wilde, maar Beret, die had hier een man op een van de boten en thuis een kind van twee, wat moest die nog stapelen! ‘Het verdient goed’, antwoordden de vrouwen. Ane Maria zei schamper: ‘O ja, ik gun haar haar loon in alle opzichten!’

Het laden duurde verscheidene dagen. Al de eerste dag na de middag kwam schipper Skåro beneden in het ruim en zei tegen Josefine: ‘Wat is er aan de hand, je ziet zo pips!’ ‘Dat is de lucht hierbeneden’, antwoordde ze. De schipper zei: ‘Ga even rusten tot je je beter voelt.’ Ze protesteerde wat, maar de schipper nam haar mee naar zijn kajuit en zei haar te gaan liggen. Later knapte ze weer op, maar ze vroeg of ze niet meer terug hoefde in het ruim omdat ze ervan overtuigd was dat Beret en Ragna haar scheef aan zouden kijken. Ze werd aan wal gebracht en zei zonder blikken of blozen tegen iedereen op de rotsen dat ze niet tegen de lucht kon beneden aan boord. ‘Wie stapelt er voor jou in de plaats?’ vroeg Ane Maria. ‘Hij is geloof ik van mening dat Beret en Ragna het alleen af kunnen’, antwoordde Josefine. Bij dat antwoord verzonk Ane Maria in gedachten.

Die nacht moesten er een grote eerlijkheid en rechtvaardigheid van diezelfde Ane Maria bezit hebben genomen, ze haalde Skåro’s pijp tevoorschijn, die Karolus in de la had verstopt, en nam hem de volgende ochtend mee naar de rotsen. Ze leende de jol van August de visdroger en roeide helemaal alleen naar de jekt.

Schipper Skåro herkende zijn pijp onmiddellijk, hij bedankte Ane Maria en bood haar een borrel aan. ‘Hij is van puur meerschuim, zo te zien?’ vroeg ze over de pijp. ‘Nee, het is een buitenlandse houtsoort, die ze wijnruit noemen’, antwoordde hij. Ze praatten nog wat met elkaar, Ane Maria wierp een blik in het ruim en vroeg: ‘Zijn er genoeg daarbeneden?’ ‘Nee,’ antwoordde hij, ‘maar wat kan ik eraan doen! Jij wilt zeker niet helpen?’ ‘Nee, ik ben niet gevraagd’, zei ze. Skåro: ‘Nee, we dachten niet dat dat zin had. Maar wat zeg je er nu van, heeft het zin?’ ‘Nee!’ antwoordde Ane Maria.

Schipper Skåro probeerde nog eens aan te dringen en vroeg of zij niet in plaats van Josefine naar beneden wilde gaan, hij had te weinig hulp, zei hij, en nu had Ragna er ook al op gezinspeeld dat ze even moest pauzeren. Ane Maria leek te twijfelen: ‘Het moest al zijn om u te helpen’, zei ze. Maar ze verwachtte waarschijnlijk dat hij meer zou aandringen en zei nog een keer nee. Daarop werd schipper Skåro boos, hij draaide haar de rug toe en zei: ‘Wat een gedoe is dat toch met jou!’

Nee, hij vroeg haar niet nog een keer, nee, hij ging ervandoor, ging naar beneden naar de kajuit.

Ane Maria klom in de jol en roeide naar de wal.

Nu huilde ze bijna en ze werd door verbittering verscheurd. Dat zou ze schipper Skåro betaald zetten! Als ze Karolus nu eens vertelde dat hij een keer in de bosjes achter haar aan had gezeten? Karolus zou het er niet bij laten zitten, zeker weten! Die keer in de bosjes had de schipper haar gevraagd een schaal mooie bergframbozen voor hem te plukken, die daar groeiden, en aan boord te brengen, ze had het hem goedhartig beloofd en geantwoord: ‘Ja, maar wacht tot ze wat rijper zijn!’ Nu zou ze mooi geen bergframbozen meer voor hem plukken!

Tegen de vrouwen op de rotsen zei ze ronduit dat ze er spijt van had hem zijn pijp te hebben teruggebracht. Hij kon de pot op! ‘Wat heeft hij je nu weer gedaan?’ vroegen ze. ‘Gedaan? Vroeg hij me verdorie niet het ruim in te gaan, hij smeekte me zelfs! Maar ik kijk wel uit dat ik voor hem ga stapelen, zo eentje ben ik niet!’

Op een middag klom warempel zowaar kleine Ragna uit het ruim en gaf te kennen dat ze de lucht daarbeneden niet langer verdroeg. Moet je die sprinkhaan zien, dacht Beret toen waarschijnlijk, die voelt zich al oud genoeg om de schipper te verleiden! De Hardanger liet immers met ongekende vrijmoedigheid de ene stapelhulp na de andere moe en misselijk worden en in zijn kajuit komen tot ze weer opknapten. Een van de meisjes die hielpen sjouwen, had hem gister een bezoek gebracht, nu wilde Ragna waarschijnlijk niet langer achterblijven, hahaha! zou Beret met een geringschattend lachje kunnen zeggen.

Toen de schipper kwam en Ragna op het dek zag, zei hij direct tegemoetkomend: ‘Tja, als je moe bent, ga dan maar naar beneden, even liggen!’

Maar toevallig was Edevart in de buurt. Hij leidde de telling en de organisatie en leek wel een voorman, op dat moment stond hij boven in het want. Toen hij hoorde waar het om ging, landde hij met één sprong op het dek. Die wenk was voldoende voor Ragna, ze wist wat Edevart daarmee wilde zeggen en om zich eruit te redden antwoordde ze: ‘Ik ga niet liggen, laat me hier maar een poosje zitten!’

Meer dan een poosje werd het ook niet, misschien was Beret dan wel geen haar beter, maar ze werd spinnijdig en jaloers, God mocht het weten, ze schreeuwde in elk geval door het luik: ‘Moet ik die lading soms helemaal in mijn eentje stapelen!’ Ragna riep geruststellend terug: ‘Wees maar niet bang, ik ga niet naar de kajuit, ik blijf hier alleen maar even zitten!’

Edevart had nauwelijks weet van alles wat er aan waanzin op de wereld te koop was, maar om kleine Ragna gaf hij intussen een heleboel en wie weet of schipper Skåro wel te vertrouwen was, hij kon het in zijn hoofd halen haar te willen kussen, haar hoofd in haar nek te leggen en haar te kussen. Dat zou niet gebeuren. Trouwens, Ragna had zelf nee tegen hem gezegd en toen de schipper weg was, wierp ze haar hoofd in de nek en zei met een grimas: ‘Hij dacht dat hij me kon overhalen!’ Die woorden deden Edevart uitermate goed. Hij zei: ‘Als je misselijk wordt in het ruim, ga er dan maar niet meer heen. Dan haal ik liever iemand van de rotsen.’ Ze antwoordde dat ze zich al beter voelde en ging weer naar beneden.

Het werd zondag en het laden lag stil. Een paar mensen uit het dorp gingen naar de kerk, maar Ane Maria wilde die dag het vee hoeden, iemand moest dat toch doen en ze wilde zich er niet aan onttrekken. Karolus bood aan in haar plaats te gaan, maar dat weigerde ze beslist. Er heerste al een paar dagen een lichte onenigheid tussen Karolus en zijn vrouw door de pijp die Ane Maria had teruggebracht. ‘Waarom heb je dat gedaan?’ vroeg Karolus. ‘Waarom ik dat heb gedaan? Wil jij soms een gestolen pijp hebben?’ ‘Ik had hem toch kunnen kopen en bij de afrekening betalen?’ ‘Nou ja,’ zei ze, ‘daar is het toch niet te laat voor.’ Dat was niet eens zo’n dom antwoord en Karolus werd dan ook nog bozer, hij zei: ‘Is het zeker dat hij die pijp kwijt wil nu hij hem heeft teruggekregen?’ ‘Nee, dat weet ik niet’, antwoordde zij. ‘O, dus dat weet je niet. Maar ik weet wel dat jij die pijp had kunnen laten liggen.’ Ane Maria gaf zich gewonnen en zei: ‘Het spijt me!’

Daarmee was het voorbij. Maar Karolus was ontevreden en zijn vrouw een paar dagen uit haar humeur. Ze redde de stemming die dag door het hoeden op zich te nemen. ‘Wil jíj hoeden?’ zei ze. ‘Nee, daar wil ik niets van weten, het hoort niet dat jij zelf door het grasland loopt!’

Wie weet had Ane Maria er een bedoeling mee dat ze het vee wilde hoeden, ze was net een mot die rond het licht fladderde, ze liet de beesten helemaal tot bij de droogplaats en de Meeuw grazen en zorgde ervoor dat de mensen aan boord haar zagen. Ze had zich mooi gemaakt, was in vol ornaat, maar dat kon ook zijn omdat het zondag was en verder niets te betekenen hebben. Toen ze zich uitgebreid en duidelijk aan schipper Skåro had getoond, die op het dek rondscharrelde, dreef ze het vee langzaam richting bosjes en moeras.

En jawel hoor, daar kwam de schipper haar achterna.

‘Goeiemorgen! Hoe is het met de bergframbozen die ik zou krijgen?’ vroeg hij.

‘Wordt het tijd?’ vroeg ze spits.

‘Ja, de tijd verstrijkt. Morgen laden we de laatste rest en als er wind staat, ga ik ervandoor.’

‘Ik wilde dat ze eerst rijp zouden zijn’, zei ze.

Hij nam het gemoedelijk op en zei iets als: ach nee, ze zou hem wel geen frambozen geven, ze gunde hem ze niet. ‘Ik kan ze maar beter zelf plukken’, zei hij. ‘Maar dan stuur je waarschijnlijk het districtshoofd op me af?’

Ze wilde laten merken dat ze er niet om gaf met hem te praten, daarom stuurde ze het vee weg van het moeras en liep er zelf achteraan. Dat was verdomd ergerlijk voor Skåro, hij kon niet goed meteen weer weggaan en hij riep haar geïrriteerd en opgelaten achterna: ‘Zal ik dan zelf maar wat plukken?’

‘Ja,’ antwoordde ze, ‘zo veel als u wilt!’ Ze wees dwars over het moeras en zei: ‘Daar verderop, daar zijn ze het rijpst.’

Hij volgde haar raad, maar zonk bij elke stap dieper weg in de modder. O, ze had met duivelse boosaardigheid gewezen en hem niet voor de bodemloze plek in het moeras gewaarschuwd, ze wist dat hij als hij maar ver genoeg doorliep en niet omdraaide om terug te gaan, uiteindelijk zijn benen niet meer kon optillen, maar weg zou zakken, steeds dieper weg zou zakken. Ze kende de breedte en de lengte van die afgrond precies, die kende iedereen, er dreef altijd een kleine groene pol op de modder en als je op die pol stapte om jezelf in veiligheid te brengen, kiepte hij om en kantelde je voet. Ane Maria had meegemaakt dat een vreemde os, die de plek niet van kleins af aan had gekend, er te gronde was gegaan, ze had ook een legende of de waarheid over een meisje gehoord dat hier ooit om het leven was gekomen, een jong meisje dat uit liefdesverdriet de dood had gezocht. Ze had deze manier bedacht zodat ze de hele tijd tijdens haar langzame sterven tot God kon bidden. Toen ze tot haar hals was weggezonken en ook haar armen waren verdwenen, was ze waarschijnlijk bang geworden, want er klonk geroep uit het moeras, steeds en steeds weer, maar intussen was het nacht geworden en toen de mensen haar eindelijk vonden, was het te laat, God hebbe haar ziel! Ze groeven de modder weg en kregen haar haar te pakken – ze trokken het eraf. Ze groeven nog dieper, bonden een touw om haar nek en trokken, een heleboel mannen trokken, het was intussen stikdonker, ze zagen niets – ze trokken haar hoofd eraf. Toen gaven ze het op en baden het Onze Vader. Legende of waarheid.

Schipper Skåro sprong op de pol, het ding tolde rond als een kogel, de schipper zakte weg in de modder ernaast en daar stond hij vast. In het begin maakte hij er geen punt van, ze moest niet geloven dat hij bang was voor zijn schoenen, al waren die dan glanzend gepoetst voor de zondag, hij keek op en lachte even, het kwam niet in hem op om te jammeren, hij zei: ‘Dat was een rare weg, een gek plaveisel, ha, ha, ha!’

Ane Maria gaf geen antwoord.

De schipper probeerde uit alle macht zijn benen op te tillen, hij werd ongeduldig en stampvoette, maar dat hielp niet veel, hij zakte alleen verder weg en riep uit: ‘Wat is dit voor duivels gedoe!’

Ane Maria antwoordde bedaard: ‘U had eromheen moeten lopen.’

Nu lachte de schipper niet meer, hij deed zijn uiterste best, maar stond al tot boven zijn knieën in de blubber. Hij werd boos, hij boog naar de ene kant en probeerde zijn been op te trekken, hij boog naar de andere kant en probeerde zijn been op te trekken, maar het maakte het er alleen maar erger op, hij zakte steeds dieper weg en hij voelde dat hij door al dat gehannes zijn ene schoen was kwijtgeraakt. Het was me het genoegen wel, en hoe, hij knarsetandde, sloeg wanhopig zijn armen uit en gromde als een hond. Plotseling hield hij zich in en zei als tot zichzelf: ‘Moet ik hier blijven!’ Misschien begon het hem te dagen dat de vrouw verderop op de vaste grond op zijn ondergang uit was. ‘Waarom sta je daar zonder me te helpen!’ schreeuwde hij haar toe.

‘Daar hebt u me niet om gevraagd’, antwoordde ze met ingehouden woede.

Hij dacht na: zo, dus hij had haar moeten vragen! Eens kijken: als hij een hulpkreet uitstootte, kon hij er niet van uitgaan dat ze hem aan boord konden horen, de jekt lag in Polden en de wind stond de andere kant op. Op de boerderijen daarentegen moest een luide kreet wel te horen zijn. Hij stond nu tot zijn middel in de prut, het moeras zoog hem naar beneden. Hij stootte zijn eerste kreet uit.

Het was niet uit volle borst, maar meer om Ane Maria bang te maken. ‘Wat denk je dat de mensen zullen zeggen als ze komen?’ vroeg hij.

‘De mensen zijn niet thuis, ze zijn naar de kerk’, antwoordde zij.

Hij draaide zich razend naar haar om terwijl hij met zijn vuist dreigde: ‘Als jij daar koelbloedig naar mijn ondergang blijft staan kijken, ben je erger dan een monster!’

Ane Maria antwoordde: ‘Bid tot God!’

‘Help!’ schreeuwde Skåro uit alle macht en hij hoorde naar zijn tevredenheid dat het een luide schreeuw was, die tegen de bergwanden weerkaatste. Hij riep de vrouw toe: ‘Als ik hieruit kom, ben ik nog niet klaar met jou, jij duivelin!’

‘Bid liever tot God’, herhaalde ze.

‘Ik bind je aan de mast vast en dan zul je ervan lusten.’

‘Zo, zal ik dat?’

‘En daarna geef ik je aan bij het districtshoofd.’

Ze ging in het gras zitten, streek haar jurk glad en leek onaangedaan.

‘Je zit erop te wachten dat ik doodga,’ riep hij, ‘maar dan kun je lang wachten! Mijn armen zijn nog vrij. Hellup!’

Weer werd het geluid weerkaatst, maar er was geen mens te horen.

De schipper kon niet stil blijven staan en versnelde op die manier zelf zijn ondergang, hij stond nu bijna tot zijn borst in het moeras. Hij probeerde plat voorover te gaan liggen om met zijn gewicht niet als een rechtopstaande plank te fungeren, maar hij stond al tot over zijn middel in de modder en kon zich niet meer vooroverbuigen. ‘Hellup!’

Ane Maria kwam overeind, borstelde gras en stof van haar jurk en keek om zich heen. Het was overal stil.

‘Wat heb ik je gedaan, jij monster?’ vroeg hij snuivend. ‘Wat ik hier van de zomer een keer in de bosjes van je wilde, daar hoef je me het leven toch niet voor te nemen, het was voldoende dat je me een blauw oog sloeg. En daarna heb ik het er met geen woord meer over gehad. Ik heb op de hooizolder met je gedanst en je wilde niet eens mee naar buiten om wat af te koelen. Heb ik je gedwongen? Nee. Waarom moet je me dan ombrengen? Leef jij jouw leven en laat mij het mijne leven, zo verliefd ben ik niet op je. Trouwens, jij kwam zelf met mijn pijp aanzetten, dat begrijp ik niet, verduveld, waarom deed je dat?’ Hij zweeg en keek haar woest aan, wachtte. ‘Nee, jij geeft geen antwoord, daar ben je te stom voor. Ik zal je zeggen wat jij bent, jij bent een rotwijf dat niet eens begrijpt wat ze zelf doet, jij hebt een hart van steen en een kop als een rund. Dat slaat de spijker op de kop. Misschien krijg je nu je mond open!’

Ane Maria begon met langzame passen achter het vee aan te lopen.

‘Ja, ga jij maar, maar voor het oordeel Gods zal ik aan je denken!’ zei hij dreigend.

‘Ik ga iemand zoeken’, antwoordde ze en ze ging weg.

‘Je liegt!’ riep hij haar na. ‘Je loopt juist de andere kant op, je wilt me vermoorden, dat is wat je wilt!’

Toen hij alleen was, bedaarde hij wat. Hij wist een hoeveelheid modder opzij te duwen en zijn horloge te pakken, veegde het netjes schoon en stopte het in een hogere zak, daarna moest hij zijn portefeuille redden, dacht hij waarschijnlijk, die tweeduizend daalders en belangrijke documenten, het was een dikke portefeuille, hij zou hem omhooghouden met de hand die het laatst onderging en hem ten slotte op de droge grond gooien als het lukte. Het ding zou vast wel worden gevonden, hij moest de huur voor de droogplaats nog betalen, en het loon van de arbeiders.

Vreemd hoe het kon lopen: die ochtend was hij opgewekt en zingend opgestaan, nu was hij ten dode opgeschreven, slechts een paar passen van de droge grond verwijderd. Natuurlijk had hij lief tegen Ane Maria kunnen doen in plaats van haar uit te schelden, hij had haar een grote som geld kunnen bieden om hem een stuk hout of twee toe te gooien, waarmee hij zich boven had kunnen houden. Ja, dat had hij kunnen doen. Maar hij was kennelijk niet op het idee gekomen, geen moment, en daar had hij beslist geen spijt van. Waarschijnlijk was hij zo woedend uit protest tegen dat mens, zo opgewonden uit afkeer dat hij die uitweg voor zichzelf had versperd.

Uren verstreken, hij schreeuwde zijn hulpkreten, maar niemand reageerde, alles was stil, de bellen waren allang verstomd, zo ver had het vee zich verwijderd, zelfs de wind ging steeds meer liggen naarmate de zon in de loop van de middag zakte. Het werd twee uur, drie uur, hij keek op zijn horloge, wond het op en hield het toen in zijn hand, de modder reikte hem inmiddels tot midden op de borst. O, hij voelde zich niet langer moedig, hij huilde af en toe en begreep dat hij zou sterven. Zijn armen waren vrij, maar hij kon zijn benen niet meer bewegen, het was alsof ze van onder tot boven in lood verpakt waren. Als de mensen naar de kerk waren, zoals Ane Maria had gezegd, dan moesten ze nu intussen toch weer thuis zijn. Het was een heel stuk en ze namen waarschijnlijk de tijd om nieuwtjes uit te wisselen na de dienst, maar het was nu toch al laat, erg laat. Zou er geen redding komen? Hij schreeuwde en brulde zijn hulpkreten, zweeg een tijdje om te luisteren, schreeuwde en brulde weer, huilde, streek met zijn handen over het moeras. Maar zelfs zijn kreten klonken langzamerhand zwakker, hij had de moed verloren.

Dit alles bleek uit de verklaring die Ane Maria een hele tijd later aflegde. Ze was het vee niet gevolgd, ze had alles gezien en zelfs gehoord wat hij zei als hij luid met zichzelf praatte. Eén ding in zijn gedrag had Ane Maria niet begrepen: plotseling had hij iets op een stukje papier in zijn portefeuille geschreven. Ze dacht: nu schrijft hij op dat ik hem heb vermoord! Vanaf dat moment vond er echter een verandering in hem plaats, hij zweeg, maar moest zo huilen dat hij ervan schokte, toen scheurde hij het papier in kleine stukjes en stopte het naast zich in het moeras. Hij leek gebroken en vervuld van deemoed. Het moeras zoog nu stukje bij beetje zijn armen op, boven de aarde was niet veel meer van hem over, Ane Maria kreeg een soort beklemming op de borst, stilletjes stond ze op en ze holde ervandoor, rende, rende naar de boerderijen, al gillend …

Het laatste wat Skåro had gedaan, was zijn portefeuille op de vaste grond gooien. Hij had niets geschreven. Aangezien hij geen gezin had en geen naaste verwanten, had hij geen afscheid achtergelaten.