Elina Hirvonen

Naar het licht

Uit het Fins vertaald door Marja-Leena Hellings

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Deze uitgave is mede tot stand gekomen dankzij een bijdrage van fili – Finnish Literature Information Centre, Helsinki, Finland

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Kauimpana kuolemasta, verschenen bij Avain

Oorspronkelijke tekst © Elina Hirvonen en Avain Publishers, 2010

Nederlandse vertaling © Marja-Leena Hellings en De Geus bv, Breda 2013

Omslagontwerp b’IJ Barbara

Omslagillustratie © Patrick Ryan/Stone+/Getty Images

isbn 978 90 445 2299 0

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1 -
Esther

Paul,

Mijn verjaardag. Voor het eerst vier ik die in mijn eentje. Ik lig in een donkere kamer en luister naar muziek die ik van thuis heb meegebracht. Ik denk aan wat er is gebeurd. Misschien dat ik dat hier durf.

Ik was er zeker van dat ik nooit meer gelukkig zou zijn. Ik ben vanochtend wakker geworden, heb Susan naar school gestuurd en ben zoals altijd met de minibus naar mijn werk gereden, bereid om mijn leven tot het einde toe te leven, met de mooie momenten in stukken en de lelijke als gave, harde brokken, zoals ik altijd al wist dat ze waren.

Ik weet nog steeds niet of geluk bestaat. Als dat wel zo is, herken ik het dan? Maar gisteravond, toen ik door de straten liep die door de verlichting waren versluierd, in een café een glaasje wijn ging drinken en door het raam naar de voorbijgangers keek, had ik heel even een licht gevoel.

Dank je.

E

2 -
Paul

Ik wil hier weg.

De naast mij zittende ingenieur met brillantinehaar is tegen mijn schouder aan in slaap gevallen en zijn adem stinkt naar wodka en jus d’orange. Aan de andere kant van het gangpad maakt een dikke man behalve de veiligheidsgordel ook zijn broekriem los en ik zie een witte strook huid, bedekt met zwarte haren. Het nieuwsoverzicht van de bbc in het vliegtuig functioneert niet en de hoofdrol in de film, die gebaseerd is op een roman van Ian McEwan, wordt door een veel te dunne vrouw vertolkt zodat ik bij het kijken naar haar sleutelbenen me bewust word van mijn eigen bleke botten die zich onder mijn huid bevinden.

Ik kan niet ontsnappen. Mark blijft in mijn gedachten als een kurk die niet uit een wijnfles te krijgen is, zo een die je er met opeengeklemde kaken uit probeert te trekken in het bijzijn van de gasten, wat niet lukt, ook al zou je bereid zijn om te doen zoals de minister van financiën van de Verenigde Staten tegenover de voorzitter van het congres deed, namelijk knielen en een publieke vernedering in ontvangst nemen. Ik kan niet ontsnappen aan de golf die mij steeds verder overspoelt en die ik associeer met gutsend bloed, spierweefsel, mensenvlees. En met de uitdrukking mijn eigen vlees en bloed.

In mijn leven heb ik in honderden vliegtuigen gezeten. Ik heb gevlogen met jumbo’s van Europese maatschappijen, waarin je naar films kunt kijken en een deken, slaapsokken en een maskertje krijgt om te kunnen slapen, met grote Afrikaanse toestellen die ondanks het formaat altijd een beetje groezelig aandoen, met vliegtuigjes voor twintig passagiers en met een Rwandese gevechtshelikopter zonder achterwand en met gaten in de bodem. Ik ben nooit bang geweest. Of toch wel, maar niet zo erg. Ik deed mijn ogen dicht, haalde diep adem en dacht aan Nelson Mandela die de krant las in een vliegtuigje met motorpech, doodsangsten uitstaand maar uiterlijk kalm, zodat de rest van het gezelschap naar hem kon kijken en denken dat er niets aan de hand was.

Dit is anders. Dit is de paniek van een sardine in een blik. Ik kan niet tegen opeengepakt mensenvlees, de geur van adem, hoofdroos en zweetvoeten, gesnurk, geboer, gesmak, in mondhoeken opgedroogd speeksel. Ik kan niet tegen al dat in- en uitgeadem, die ingeblikte stinkende, zompige vleesmassa op tien kilometer hoogte.

Ik wil op het raam bonzen en het toestel laten stoppen. Ik wil de deur waar met rood exit op staat openen en springen, met mijn armen wijd en mijn ogen open. Maar ik wil niet sterven. Niet op die manier. Niet te pletter vallen op de aarde, maar vliegen.

Ik klik mijn gordel open. Ik duw het brillantinehoofd naar zijn eigen stoel, misschien een beetje te ruw. Maar de man wordt niet wakker en gaat gewoon door met snurken, met open mond, een straaltje speeksel op zijn wang en een geprononceerde adamsappel die op en neer beweegt. Even heb ik zin om hem een harde klap te geven, met de vlakke hand op zijn open mond te slaan zodat zijn lip gaat bloeden en de afdruk van zijn tanden in mijn handpalm staat.

Jaren geleden vloog ik van Egypte naar Turkije in een toestel dat kleiner was dan dit, maar ik had meer ruimte en in het karretje van de stewardess rook het naar hibiscus. Ik kwam terug van een vakantie. Het was de eerste vakantie geweest nadat Johanna haar spullen had gepakt en ik in mijn hemd en lange onderbroek aan het keukenraam had gestaan en had gekeken hoe Johanna Mark met haar hand tegen zijn rug naar de voorbank van de verhuisauto had geduwd en hoe het jongetje de radiografisch bestuurbare politieauto, die we de dag ervoor samen hadden gekocht, in zijn hand geklemd had gehouden.

Toen was alles door de helft gegaan. De in de muur gemetselde klerenkasten, waaruit Johanna haar eigen spullen had gepakt, de in een onordelijke hoop gelegen bh’s, bloezen, panty’s en sjaaltjes in vuilniszakken had gegooid en de zakken had dichtgeknoopt. Ik had er met een rol afplakband in mijn hand naast gestaan en haar voorgesteld om op de tape te schrijven wat er in de zakken zat. ‘Dat maakt het gemakkelijker in je nieuwe huis’, had ik gezegd tegen haar nek, die ze steeds naar mij toe draaide, tegen haar schouderbladen die zich onder haar hemd aftekenden en tegen haar losgegane knotje. Ze was doorgegaan met pakken alsof ik niet bestond en ik was, met mijn ene voet over de drempel, doorgegaan met praten: ‘Het uitpakken van spullen is deprimerend als je niet weet waar je moet beginnen. Het is handiger als je de zakken direct in de juiste kamer kunt zetten, het serviesgoed in de keuken en …’ totdat ze zich had omgedraaid, met in haar ene hand een bh en in haar andere een sportschoen en had gezegd: ‘Zou je alsjeblieft weg willen gaan?’

De buffetkast, de keukenkast, de boekenplank. Allemaal gingen ze door de helft. Waren ze nu voor de helft vol of voor de helft leeg?

De dagen met Mark waren ook door de helft gegaan. Na de crèche twee keer per week een middag. Ieder tweede weekend. En zelfs dan wist ik niet hoe ik die moest vullen.

Toen ging ik met vakantie. Nee. Ik ging naar Egypte en Turkije om te verdwijnen. Om weg te gaan zonder terug te keren. Om op het strand te zitten en een boek te lezen. Wilde ik toen al dood? Ik weet het niet. Maar ik fantaseerde dat ik in een bar een weldadige drug zou krijgen en dan op barmhartige wijze vermoord zou worden, zonder veel geweld, achter een of ander bouwvallig huis. En hoe Johanna zou reageren als haar gevraagd werd om mijn lichaam te identificeren.

Op weg van Caïro naar Istanbul zat ik in de glossy van de luchtvaartmaatschappij te bladeren. Het nieuw ruikende papier bracht me terug naar een ver verleden, naar een tijd die niet reëel was maar een mythische tijdsruimte leek die er nooit geweest was, een sprookje van eindeloze, lome zondagen en gemeenschappelijke fantasieën. Johanna keek naar mij op een manier die ik nu ook als een droom ervaar en vroeg: ‘Wat op de wereld is volgens jou het verst van de dood?’

Dat was de tijd vóór Mark. De tijd dat we nog leefden in een voortdurende seksuele roes, toen de manier waarop Johanna haar hoofd draaide zodat haar knotje bewoog, mijn gedachten van het dons in haar nek via haar rug naar de ronding van haar billen liet glijden. Dat was de tijd dat we in alle hoeken van onze kleine woning de liefde bedreven, en iedere keer als we de vloeren, muren, kozijnen en ramen zagen die onze naakte huid hadden beroerd, maakte de opwinding zich van ons meester en alles wat we dan deden voelde weer als nieuw.

Op een voorjaarsnacht hielden onze lijven op met bewegen toen er van buiten een schreeuw kwam. We stonden op uit bed en liepen hand in hand naar het raam. We voelden ons als twee kinderen die weldra een glimp van de wereld van de volwassenen zouden opvangen. Ik probeerde dat gevoel weg te drukken door aan bierglazen en straatverlichting te denken, aan ouderwetse fietsen en de platen van Tom Waits.

Op het asfalt lag naast het wasdroogrek een jonge vrouw. Ze lag op haar rug, met haar lichaam in een gedraaide houding die pijn deed als je er naar keek. Haar ogen waren open. Ik weet niet of ik dat echt gezien heb. Maar ik denk altijd aan haar met haar ogen open, kijkend naar de onderkant van de balkons, naar de hemel en naar ons. Ik stel me voor hoe ze daar op het asfalt lag met haar ogen open en ons beiden naakt hand in hand naar haar zag staan kijken.

Eerst kwamen de jongeren. Ze kwamen in een groep uit een deur en liepen naar het meisje, sommigen met maar één schoen aan, anderen met een glas wijn in de hand en één had kousen en een overjas aan. Ze gingen om het meisje heen staan, huilden en schreeuwden, instrueerden elkaar wat ze wel en wat ze absoluut niet moesten doen. ‘Ik hou van je!’ riep een meisje met vlechten dat op het asfalt geknield zat en haar gezicht tegen dat van het meisje dat op de grond lag drukte. Het ambulancepersoneel trok haar weg en toen de anderen waren verdwenen, zat zij nog op het wasdroogrek, alleen, zonder schoenen en zichzelf omhelzend.

De dag daarop lazen we in de krant dat het meisje was overleden. Niemand wist te vertellen of ze per ongeluk van de balkonrand was gevallen of dat ze was gesprongen of dat iemand haar een duw had gegeven. Er was alcohol in het spel geweest.

We lazen het artikel in stilte, we probeerden woorden te vinden voor de gevoelens die werden opgeroepen door het sterven van een onbekend iemand dat vlakbij had plaatsgevonden. Want we kenden het meisje niet op een manier dat we om haar hadden kunnen treuren, de gevoelens hadden te maken met de ontzetting die de nabijheid van de dood en de kwetsbaarheid van het leven opriepen, de pijnlijke wetenschap dat, hoe gezond, jong en wellustig we ook waren, de dood ook óns wachtte. Dat wij er eens niet meer zullen zijn was al aanwezig in het feit dat wij bestonden, en het meisje dat op het asfalt lag, en misschien nog meer het meisje dat zichzelf op het wasdroogrek had zitten omhelzen, had ons daar hard mee geconfronteerd in ons vanillezachte samenzijn, en het leek alsof er een geur van rottende bladeren boven ons hing.

‘Als je zou moeten zeggen wat volgens jou het verst van de dood verwijderd is,’ zei Johanna een paar dagen na het ongeluk, ‘wat zou dat dan zijn?’

Het was een ochtend in een weekend. Johanna had mijn gestreepte pyjama aan, die ze volgens haar eigen woorden was gaan gebruiken omdat het dan was alsof ik haar de hele tijd omhelsde. Zoals altijd wekte haar manier van kijken bij mij de lust op om haar aan te raken, onder het wijde kledingstuk te graaien en haar lichaam te betasten. De aanwezigheid daarvan in mijn leven leek nog steeds een wonder. Maar deze keer was die lust anders dan anders.

Hij had iets voorzichtigs en schuchters, en tussen de aanrakingen door zag ik ons tweeën als oudjes, met papierdunne huid en levervlekken in het gezicht, terwijl we elkaar naar de wc hielpen.

‘Het verst verwijderd van de dood?’

‘Ja.’

Johanna was gek op dit soort vragen. De wereld definiëren door het elimineren of het presenteren van begrensde alternatieven. Met wie zou je naar bed gaan, met Reagan of Gorbatsjov? Zou je liever drie van je liefste vrienden vermoorden of tien onbekende Afrikanen? Zou je in een bad met overgeefsel, snot of diarree willen zwemmen? De vragen irriteerden me, maar ik probeerde ze te beantwoorden omdat ik ontroerd werd door de schittering in Johanna’s ogen als ze ze stelde en door het meisjesachtige gegiechel als ze vond dat ze erg vernuftige alternatieven had bedacht.

‘Het verst verwijderd van de dood? Geen idee. Er is niets wat de dood kan afwenden.’ Johanna zoog op haar onderlip.

‘Toch wel íéts? Een ochtendwandeling op een eiland. Als het graan in de wind beweegt en er ergens een hond blaft. Of de Financial Times. Omdat die zo bij deze wereld hoort.’ Johanna’s ogen lichtten op. ‘Dat is het. Weet je wat het volgens mij is?’ ‘Nou?’ ‘Zo’n blad in een vliegtuig.’ ‘Wat?’ ‘Een blad in een vliegtuig. Zo’n glossy van de luchtvaartmaatschappij, dat in de zak van de rugleuning in vliegtuigen zit en gaat over de beste bistro’s in Parijs en waarin geadverteerd wordt voor reisformaat lipgloss. Die bladen zijn niet toevallig zo. Het vervoer in een blikken trommel van honderden mensen die elkaar niet kennen heeft zoiets nodig. De mensen blijven alleen rustig in een vliegtuig zitten omdat die bladen vol staan met dingen uit een wereld waarin geen dood bestaat. Denk je eens in. Rimpelcrème in een goudkleurig potje. Of artikelen over “Verrassend India” of “Contrastrijk Vietnam”. Die geven je het gevoel dat de ellende van de toeristische trekpleisters niet meer is dan voor ons georganiseerde exotiek, net als de traditionele dansvoorstellingen of de uitstapjes tijdens de groepsreizen om de plaatselijke bevolking bij hun dagelijkse bezigheden te aanschouwen. Dat alleen wij er zijn, de mensen die geld hebben om in vliegtuigen te zitten en om zonnebrillen van een paar honderd dollar te kopen, en dat de wereld om ons heen alleen voor ons is ingericht. In zo’n wereld kan geen dood bestaan.’

Toen ik op weg van Caïro naar Istanbul in het blad van de luchtvaartmaatschappij aan het bladeren was, begreep ik voor het eerst wat Johanna bedoelde. Ik zat een artikel over ‘Bruisend Nairobi’ te lezen toen er werd omgeroepen: ‘The President of Peace is on board. To accommodate his excellency, we are flying directly to London.’

Om me heen zaten zakenmannen in hun onopvallende pakken, in traditionele kledij gehulde ouderen en een enkele, welgesteld ogende moeder met haar kind. De naast mij zittende man in pak haalde een koran uit zijn reistas en begon te bidden. Anderen volgden hem na. De rijen stoelen vulden zich met gebogen hoofden en een bijna geluidloos geneurie dat van de vochtige lippen opsteeg en waarvan ik de inhoud niet begreep, maar dat klonk als een heilige symfonie, als een bede aan een gemeenschappelijk bedachte god om ons in leven te laten, om het vliegtuig heel in Londen te laten aankomen, om de persoon met de eigenaardige naam die in de cockpit was geglipt rustig te houden. Of het was slechts een aanzegging dat God deed wat hij wilde, inclusief een timide wensdroom om in het paradijs te komen als het zijn wil was om het vliegtuig in een reusachtige vuurzee op de grond te kwakken. Ik had geen enkel beeld van die god of welke andere dan ook. In mijn hoofd legde ik de kilometers naar Londen af en probeerde te schatten hoeveel brandstof het toestel had. Hoorde een reservetank tot de veiligheidsvoorzieningen in een vliegtuig in geval van een kaping? Hoe groot zou die dan zijn?

Mijn zweterige handen lieten vingerafdrukken achter op de glanzende cover van het tijdschrift. In het bruisende Nairobi waren hotels met tuinen met ruisende palmbomen, en in de blinkende vestibules kon je een vleugje van de koloniale tijd opsnuiven. Er stonden parfums in zeegroene flesjes in het tijdschrift, parels die in gouden hangers waren verzonken en zijden sjaaltjes Voor Hem en Voor Haar. De rust van de mensen om me heen maakte duidelijk dat er geen sprake was van paniek. Daar was ik blij om. Tegelijkertijd was ik woedend op de god die alle anderen in het toestel gemeen hadden en die mij akelig alleen liet met een mogelijk spoedige dood voor ogen.

Terwijl het vliegtuig kilometer na kilometer aflegde boven Europa, probeerde ik me de dood voor te stellen. Hoelang zou het duren voordat ik wist dat ik zou sterven, en dat ik er niet meer zou zijn? Hoe zouden die minuten of seconden verlopen?

In die kwellende uren besefte ik duidelijker dan ooit tevoren: ik wilde blijven leven.

Als de brandstof in het vliegtuig zou opraken of als die snuiter in de cockpit zou beginnen te schieten, dan wilde ik bij de overlevenden horen. Ik wilde daar zijn waar onbekende mensen elkaar zouden omhelzen als teken van een onuitgesproken onderlinge verstandhouding, waar de ervaringen steeds maar zouden worden herbeleefd, analyses zouden worden gemaakt en een biertje zou worden gedronken, omdat dat dan zou kunnen.

Ik wilde de volgende ochtend wakker worden. Ik wilde steeds maar weer herhalen wat een wonder het was dat het weer ochtend werd, zelfs na de vreselijkste gebeurtenissen. Ik wilde het licht van de ochtend erna zien. Dat het misschien zo niet zou gaan en dat wat ik wilde er niets toe deed, maakte mij wonderlijk rustig en dat kwam alleen maar doordat ik eigenlijk niet geloofde dat de situatie werkelijk was.

Van de vliegtijd is nog vijf uur en twintig minuten over. De man met het brillantinehaar tast naar mijn arm, alsof hij mij in zijn slaap probeert te strelen. Ik druk me tegen de andere rand van mijn stoel. Ik vraag de stewardess om een dubbele whisky. Ik probeer een boek te lezen dat gaat over het verband tussen oorlogen en de controle over natuurlijke hulpbronnen. Ik herinner me de uitspraak van Anna Politkovskaja in een televisiedocumentaire: ‘De angst voor de dood, zoals alle grote gevoelens, verbleekt mettertijd.’ Ik denk dat Anna Politkovskaja de geweldigste persoon van onze tijd is. Als ik die gedachte herhaal, klinkt hij zo sentimenteel dat ik niet weet of ik besmuikt moet lachen of huilen.

Het vliegtuig, dat op weg was van Caïro naar Istanbul, landde in Londen en geen enkele passagier kwam om. De President of Peace die in de cockpit was geglipt was een geestelijk gestoorde Irakese jongen, die geen enkele bedoeling of politieke boodschap had. Hij wilde alleen naar Londen. Misschien had het niet uitgemaakt waarheen, als het maar weg was van zijn eigen leven. Vóór de landing gaf de gezagvoerder de jongen een bundeltje dollars en beloofde dat, als hij zonder iemand kwaad te doen het vliegveld zou verlaten, de kaping geen gevolgen voor hem zou hebben. We zagen door het raam hoe de spichtige tiener in een haveloos T-shirt en een trainingsbroek van de deur van het toestel recht op een groep gewapende politieagenten af rende.

Ik bereikte Istanbul niet. Ik bleef in Londen, at Indiaas, bestudeerde oude klokken op vlooienmarkten, ging een biertje drinken en dacht erover na of ik iets met die ervaring moest doen. Ik las de Financial Times en keek naar het nieuws. Behalve met barkeepers, kassières en de receptioniste van het hotel wisselde ik met bijna niemand een woord.

Ik denk aan mijn aankomst. Zou de lucht op het vliegveld me hetzelfde liefkozende gevoel geven als vroeger? Zouden de straten van de stad geasfalteerd zijn? Zou de geur van de jacaranda erboven zweven? Zou ik in staat zijn om te doen wat ik van plan ben? Ik stel me Mark in diepe slaap voor, op een trawler die de open zee op vaart, in een afgesloten cel met een capuchon over zijn gezicht.

3 -
Esther

Dit moet stoppen. Wat Mumba zegt is niet waar. Zo meteen lacht hij, geeft me een por in mijn schouder en zegt: grapje! En dan haal ik hem in als hij zigzaggend om het huis rent en zijn hoofd met zijn handen beschermt, alsof hij wegvlucht voor het geschiet van dolle politieagenten, en de kippen stuiven over het erf en Mumba haalt de herinnering op aan hoe jij bijna flauwviel toen je mij voor het eerst een kip zag doodmaken, en hij vergeet waarom hij zo hard wegliep en blijft staan en lacht zich krom, en ik sla hem op zijn achterwerk maar ik lach me net zo krom, moet denken aan je wit weggetrokken gezicht en de uitdrukking daarop toen ik de kip bij de nek pakte.

En dan rijd jij het erf op. De kinderen rennen achter je auto aan zoals altijd, jij doet je zonnebril op je voorhoofd en zegt met een bromstem dat je de ambassadeur van Schotland bent en de kinderen giechelen, ook al weten ze niet meer wat daar nu zo leuk aan is, en jij rent achter hen aan en zegt dat ze, als je ze aanraakt, net zo wit worden als jij, net zo ‘belachelijk wit’, want dat riepen ze toen ze je voor het eerst zagen en verstomden toen je in hun taal antwoordde: ‘Hebt respect voor jezelf, jullie weekdieren.’

Mumba lacht niet. Wij rennen niet. Jij komt niet.

Twee dagen daarvoor, toen ik in de dorpen in het zuiden aan het uitzoeken was hoe de mensen daar naar een dokter zouden kunnen gaan, hield de politie straatkinderen op de markt aan.

Eerst werden de meisjes meegenomen. Meisjes met een mistige blik in de ogen, klittend haar en bedekt met littekens, die zo vaak waren verkracht dat ze hadden besloten om zich van hun lichaam te scheiden, dat te laten gebruiken door iedereen die maar wilde terwijl zij lijm aan het snuiven waren uit een fles, met een uit steen gehouwen uitdrukking op hun gezicht. De agenten plukten ook het meisje dat een kind op haar heupen wiegde van de straat en zetten haar in hun witte pick-up. Uit de naar lijm ruikende doek die ze om haar middel had vastgebonden staken de graatmagere armpjes en het haar in de vorm van een hyacint van een kind van drie maanden oud, dat eruitzag als een pasgeboren baby, een kind dat niemand had horen huilen.

De jongens stonden erbij te kijken toen de meisjes werden meegenomen. De grootste jongens in haveloze broeken, met korsten op hun knokkels en met hun blik op de heuptasjes van de toeristen en op de slanke heupen van de kleine jongens, de kleine jongens met bebloed achterwerk, met hun blik op de grond gericht en hopend dat niemand hen ooit nog zou opmerken.

Toen de politieagenten terugkwamen om de jongens te halen, pakte een van de grootste jongens een steen van de grond. Misschien richtte hij precies, misschien helemaal niet, maar de steen raakte een agent die van de pick-up op de grond sprong tegen het voorhoofd en hij viel, en agenten die naast hem liepen, rukten hun geweer van hun schouder. Het regende stenen. Er klonk een eerste schot. Het weergalmde in de lucht en een deel van de kinderen stoof in verschillende richtingen weg als een stoffige zwerm, en de oudste kinderen, die al tien jaar op straat leefden, ontwaakten uit de lethargie die door de lijmroes was veroorzaakt en ontstaken in blinde woede, keken de agenten recht in hun gezicht en verzamelden nog meer stenen.

Toen kwam jij er aan, je liep op de menigte toe zoals je dat altijd deed, ervan overtuigd dat jou niets zou overkomen. Je kwam van een werkcollege op de universiteit, in pak, je gezicht rood van de brandende zon, zo misplaatst op dat plein als maar mogelijk was.

De directrice van het weeshuis had jou een paar uur eerder gebeld. Het meisje, dat van het ziekenhuis naar het weeshuis was gebracht, met een opgezwollen gezicht en vol wonden, en dat jou een keer na de les een tekening had laten zien die ze had gemaakt van een klein meisje in een bloementuin, omringd door muren die tot in de hemel reikten, was op weg van school naar huis verdwenen. ‘Lieve John, wil je helpen?’ had de directrice met tranen in haar stem gevraagd. ‘Ik kan de kinderen niet alleen laten. Het personeel is weg, er was geen geld om hun loon te betalen.’

Lieve John. Natuurlijk hielp je. Je ging van je werkcollege naar de markt om met de kinderen die je kende te praten. Je had mango’s en pinda’s in je tas, je was bereid om in de doolhofachtige gangpaden tussen de kramen op zoek te gaan naar de kinderen die met smekende gezichten om geld aan het bedelen waren of naast de muur ineengedoken zaten terwijl mannen met kruiwagens, mollige ratten en vrouwen met zakken maismeel op hun hoofd voorbijliepen. Je was bereid om de woorden die je in de lokale talen kende te zeggen en het trucje met je handen te doen, waarbij het lijkt alsof je middelvinger door je ene hand heen komt en waarom de jongste kinderen altijd moeten lachen. Je was bereid om bij de kinderen te gaan zitten en te luisteren naar hoe het met hen ging en om aan deze onzichtbare kinderen, die alles zien en horen, te vragen of ze iets wisten over het verdwenen meisje.

Eerst hoorde je een stem. Die was van een jongen die lang geleden je lessen in het weeshuis had gevolgd. ’s Nachts was hij een keer samen met andere kinderen naar de kamer van de directrice geslopen, had haar zo erg geslagen dat ze een paar dagen niet had kunnen lopen, haar telefoon en alles wat in haar portemonnee zat meegenomen, was over het hek gesprongen en gevlucht.

Je had in de les aan de kinderen gevraagd of ze wilden vertellen waar ze blij van werden, en de jongen had je aangekeken alsof je van een andere planeet kwam, je hem wel aan een mens deed denken, maar wat de werking van je hersenen betrof een volkomen vreemd wezen was. Hij had alle papieren op de grond gegooid en was naar het achtererf gelopen, waar je hem na de les had gevonden, zittend met zijn gezicht tegen zijn knieën, zichzelf omhelzend. Je was naast hem gaan zitten en jullie hadden daar gezeten zonder een woord te wisselen, totdat de duisternis jullie had bedekt en tot twee bultige silhouetten had gemaakt en de kookster een bord met maispap en in olie gebakken kool voor de jongen had neergezet.

Je liep door de mensenmassa in de richting van de stem. Je ving nog net een glimp op van de jongen, je zag het halfverbrande haar en onder het gescheurde hemd een litteken dwars over zijn borst, zijn hand die het geweer van de politieagent probeerde weg te draaien. Je kon nog net je hand heffen. Het schot horen. Iets zeggen. Misschien. Waarschijnlijk kon je nog net iets zeggen voordat je neerzeeg terwijl je met je hand tegen je zij drukte.

Mumba geeft me een stapel tijdschriften. Op de omslag van een ervan staat jouw foto. Ik herken je niet. Een korrelige foto van de binnenplaats van het grootste ziekenhuis, met tussen het gedrang van mensen met pannen met maispap voor hun familie een man onder een deken op een draagbaar en een arts die naar de mensen gebaart dat ze opzij moeten gaan. Onder de foto staat jouw naam.

De koppen schreeuwen: ‘Straatkinderen en politie slaags – Britse onderzoeker gewond’ ‘Britse onderzoeker in coma’ ‘Docent universiteit naar ziekenhuis in Zuid-Afrika’ ‘Toestand Brit kritiek’ ‘John naar Londen gevlogen’ ‘Is politie schuldig?’

Ik lees de artikelen steeds opnieuw. Mumba zit er stil bij, gaat thee zetten en komt terug, legt zijn hand op mijn arm zodat ik de warmte voel op de plek waar onze huid zich bewust is van die van de ander.

In de hoek van de kamer staat een kookplaat, daarnaast twee emaillen bekers en een zak maismeel en bonen. Aan de muur hangt een foto die jij hebt genomen, twee jongetjes op de binnenplaats van het weeshuis, met de voorhoofden tegen elkaar, op de hand van het ene jongetje een kameleon. De achtergrond is vaag en hun contouren zijn omrand door een schitterend licht, alsof ze uit een andere wereld komen. Door een kier van de deur is het bed te zien, aan het hoofdeinde daarvan de spiegel met de gouden rand waarvan het oppervlak beschadigd is. Ik herinner me ons beeld in die spiegel, de donkere en de lichte huid, de dromerige gezichten in het gebarsten glas.

Je bent in Londen, in een ziekenhuis waar ik me geen voorstelling van kan maken en ik kan niet naar je toe, ik kan niet op je bed gaan zitten wanneer je je ogen opent. Als je je ogen opent.

Door de kier van de deur hoor ik Susan snuiven in haar slaap. Het hoofd met krullen op het smalle bed, op het kussen de magere kindervingertjes en het gezicht dat zelfs tijdens het slapen niet helemaal tot rust komt.

Ik moet hier zijn als ze wakker wordt. Ik strijk haar schooluniform alvast en ik zwaai haar straks uit als ze de deur uit gaat. Ik kijk haar na als ze de straat oversteekt op de plek waar vorige week een man zonder hemd te midden van de menigte lag, onbeweeglijk en zonder te ademen. En aan de overkant van de straat een auto met een gebroken ruit en de chauffeur die zijn hoofd in zijn handen drukt, daaromheen woedend schreeuwende mensen die op het blik bonzen en stenen verzamelen om daarmee de motorkap, het raam te bewerken, en het hoofd van de chauffeur die te snel heeft gereden.

Susan zal hier zijn. Dit jaar, volgend jaar en het jaar daarna. Ik heb haar dat beloofd. Ik heb haar geborgenheid beloofd. Dat ze kan slapen achter een gesloten deur en dat er ’s nachts niemand haar kamer binnenkomt. Geluk, of ten minste de kans daarop. Liefde. Ik heb beloofd zo van haar te houden dat ze weet dat ik haar zal verzorgen als ze pijn heeft, haar zal zoeken als ze is verdwenen. Ik heb haar een leven beloofd als Susan die een verleden heeft en een toekomst en iemand met wie ze daarover kan praten, ik heb beloofd dat ze nooit zo’n anoniem kind zal worden dat met een uitgestoken hand bij het stoplicht staat en van wie automobilisten hun gezicht afwenden.

Ik moet ’s ochtends wakker worden en de ochtend daarop, de maand daarop en het jaar daarop en ik moet sterk en vrolijk zijn, van Susan houden zodat ze zal opgroeien tot een volwassene die door de liefde van een ander tot een persoon wordt.

Naast het bed staat een stapel boeken van jou. Over ontwikkelingspolitiek, rapporten over de millenniumdoelen van de vn, analyses van de wereldhandel en de ontwikkelingshulp. En je lievelingsboeken. Een roman over de staking van Senegalese spoorwegarbeiders. Paradise met het oranje omslag, het verhaal van een jongetje dat wees wordt. Het boek dat ons, zonder dat we het van elkaar wisten, een nacht lang wakker had gehouden.

Jij bent in deze kamers. Je bent in alles wat ik zie, in alle details, in mij. Je bent in deze kamers, lachend en sterk, ernstig en in gedachten verzonken, met je handen om mijn middel, met je haar rechtopstaand terwijl je de essays van studenten aan het corrigeren bent. Je vuile sokken op de grond, een halflege fles aftershave naast het matras, overal papieren met jouw handschrift erop. Jij bent, bent, bent. En toch voel ik me alleen, hulpeloos, en ik moet over een kloof heen een wereld in stappen waarin jij niet meer in deze kamers bent.

4 -
Esther

Wanneer begon het?

Was dat op de dag dat je mijn kantoor binnenkwam in je bezwete hemd en met je haar in de war, en je lachrimpels mij herinnerden aan het advies dat de directrice van de meisjesschool ons langgeleden had gegeven: als het gloeit tussen je benen, druk er dan een in kokend water gedrenkte doek tegenaan? De ogen van de directrice hadden vuur geschoten toen ze met een kaarsstompje in haar hand stond te zwaaien, dat ze onder het matras van een meisje had gevonden en waaraan ze voor de klas had geroken, en het meisje had gesommeerd te vertellen hoe het kwam dat de kaars zo rook. Ze had aangekondigd dat ze alle kaarsen op school zou verbieden, behalve die waarbij ze zelf ’s avonds las. ‘Neem een doek en doop die in kokend water’, schreeuwde de directrice en ze draaide het kaarsstompje tussen haar vingers als een toverstok. ‘Druk de doek op de plek waar het gloeit, zo hard dat het niet meer gloeit en nooit meer zal gloeien, zodat jullie je zelfrespect ten overstaan van God en je ouders kunnen bewaren.’

Ik dacht aan jou en ik herinnerde me de doek die ik op advies van de directrice in het donker tussen mijn benen had gestopt, en aan het branden ervan, waardoor ik blaren op mijn huid kreeg en ik transpireerde van de pijn als ik naar de wc moest, maar dat toch niet sterk genoeg was geweest om het gloeien te doen ophouden.

Of was het op de dag dat we na een vergadering in een obscure bar belandden en we erachter kwamen dat we in dezelfde periode dezelfde boeken hadden gelezen en dat we er hetzelfde over dachten, terwijl we ons in verschillende werelden bevonden?

Of veel eerder? Begon het ergens in het duister, zo ver weg dat we het niet meer kunnen terughalen?

Misschien begon het voor mij in de tijd vóór jou, in de tijd dat ik voor het eerst besefte wat het was om samen met iemand anders naar de wereld te kijken.

Dat Bessy en ik er waren. Bessy, die net zo echt was als ik. Die nergens vandaan kwam, maar er altijd was geweest. Dat Bessy naast mij sliep in de meisjeshut en altijd op dezelfde plek, ook al was dat niet afgesproken.

Bessy had grote ogen en een smalle neus, en er werd gezegd dat als ze groot was ze alles kon krijgen wat ze maar wilde. Daarom kreeg ze harder en vaker op haar falie dan de andere kinderen, zodat ze niet met het hoofd in de nek zou gaan lopen, met haar blik in de wolken, waarvan ze dacht dat die haar toebehoorden.

De zus van Bessy’s grootmoeder was een heks geweest. Als Bessy midden in een zin eigenaardige dingen zei of voor lange tijd verdween in een wereld waar je geen gepraat hoorde, werd er gefluisterd dat ze het boze oog had geërfd. Bessy kon een tekening maken waarop de zus van haar grootmoeder naakt voor een kerk lag met een bezem naast zich en om haar heen een schreeuwende mensenmassa. Ze had stiekem geluisterd toen grootmoeder het verhaal van haar zus aan haar moeder had verteld nadat ze voor de zekerheid weer eens een pak slaag had gekregen. Ze had grootmoeders zus in het licht van de sterren met wapperende haren en een lach op haar gezicht op haar bezem zien scheuren, tegen het kruis op de kerktoren zien botsen en op de grond zien vallen, met haar gescheurde rok als vleugels om zich heen. En ze had grootmoeders zus op de binnenplaats van de kerk zien liggen, misvormd en met versplinterde botten, onder een spervuur van blikken, stenen en uit de keel geschraapte spuugklodders.

Bessy vertelde het verhaal steeds weer, fluisterend terwijl ze op haar hurken achter de waterput zat, en ze tekende een naakte vrouw en een bezem in het zand, een schreeuwende menigte en een steen die zich op de eerste tekeningen in de hand van een kleine man bevond en op de laatste het hoofd van de vrouw verbrijzelde.

We wisten zeker dat de zus van Bessy’s grootmoeder niet was doodgegaan door de stenen die ze tegen haar voorhoofd had gekregen en door de bijlslagen die tussen haar borsten en ribben waren beland. We waren er zeker van dat ze tot het einde toe ergens boven de kerk en de menigte zweefde en het allemaal van bovenaf bekeek, in het begin verbijsterd, daarna misprijzend en uiteindelijk geamuseerd. En we wisten zeker dat ze nog steeds over de akkers en paden van het dorp liep en in de schaduw van de apebroodboom zat te luisteren hoe we verhalen over haar vertelden. Soms, als we ruzie hadden gemaakt over of je het aantal sprinkhanen op de wereld kon tellen of dat er oneindig veel van waren, elkaar aan het haar hadden getrokken, over de velden hadden gerend en op de grond waren gevallen en op elkaar waren gerold in een houding waarbij de adem van de een het gezicht van de ander kietelde en het even leek alsof er van alles kon gebeuren, dachten we dat de zus van grootmoeder in ons was geglipt en iets in ons had achtergelaten waarvoor wij geen van beiden veilig waren.

Maar niets in ons had bedacht kunnen zijn op wat er komen ging.

Het begon als een gewone zondag aan het eind van de regenperiode. We waren op weg van de kerk naar huis en Bessy en ik raakten achterop bij de anderen, wij liepen via het veld naar huis en we luisterden hoe de natte grond een zuigend geluid maakte als we er met onze tenen in drukten.

Bessy zag hem het eerst. Hij lag onder de modder opgerold als een riem die daar door volwassenen was achtergelaten, en toen Bessy haar tenen in de grond drukte om een fikse modderstraal te veroorzaken, raakte hij haar huid als een slijmerig lint, waardoor ze het op een schreeuwen zette, op één been begon te springen en over haar voetzool begon te wrijven alsof er iets aan vast was blijven plakken. Terwijl ze stond te springen en te schreeuwen, pakte ik hem met de punt van een stok uit de modder en bekeek ik hem nauwkeurig met tot spleetjes geknepen ogen terwijl ik hem op een afstand van een armlengte hield. Hij was grijs en gedraaid en brokkelig en op het oppervlak zaten zwarte vlekken. Aan het ene uiteinde hing een flard waar ooit een kop had gezeten en in het licht van de zon leek het net of die mij recht aankeek.

Bessy hield op met springen en kwam naast me staan, en ik wrong mijn hand in die van haar. Haar vingers waren dun en zweterig en ik voelde haar hart in mijn handpalm kloppen.

Misschien kwam het door de stilte die zo uitzonderlijk lang tussen ons in bleef hangen dat het ritme van onze ademhaling samenviel, en we het gevoel hadden dat wat we nu zouden zeggen uiterst zwaarwichtig moest zijn. Misschien kwam het door de hitte van de dag en de vochtigheid dat het zweet in onze oksels en tussen onze bovenbenen en zelfs op onze armen en op ons voorhoofd kwam te staan, zodat het leek alsof we in een warme regen liepen. Misschien was het de kerk, waarheen uit een naburig dorp een meisje was gebracht dat iets ouder was dan wij en dat door een boze geest in bezit was genomen. De volwassenen hadden in een kring voor de banken gestaan en de dominee had met zijn armen wijd en zijn oogbollen op wit en met een vreemd gerommel in zijn stem de geest uit het meisje gedreven.

Toen ik het kloppen van Bessy’s hart tegen mijn handpalm voelde, was ik er zeker van dat wat wij gevonden hadden iets betékende. Dat we deel uitmaakten van een groter plan, van iets waarvan wij de betekenis moesten achterhalen, en dat de huid die wij in de modder hadden gevonden een doelbewuste aanwijzing was die we moesten proberen te volgen.

Bessy draaide zich om. Ze drukte haar mond tegen mijn oor en fluisterde met een stem die zo devoot en plechtig klonk dat ik me haar ook voor in de kerk kon voorstellen, met haar armen wijd en met lichtende oogbollen terwijl ze boze geesten aan het uitdrijven was: ‘Toen de zus van grootmoeder met haar bezem was neergestort, vond de politie bij haar thuis een slangenvel in een glazen pot. Dat was een talisman. Zo een waarmee je de dorpsdokter verliefd op je kon laten worden en de koe van de vrouw van de dokter kon laten sterven.’

Bessy reinigde het vel met devote gebaren. Ik keek zwijgend naar haar, met mijn ogen gericht op haar vingers, die me op een vreemde manier zowel betoverden als angst aanjoegen. De lucht was een verstikkende deken en het gesjirp van de sprinkhanen vulde de rand van de akker, zodat er geen enkel ander geluid op de wereld was.