Kirsten Jacobsen

Henning Mankell

Over het leven van de idealist, workaholic en schrijver van de beroemde Wallander-serie

Uit het Deens vertaald door Roald van Elswijk, Ingrid Hilwerda en Carla Joustra

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Deze uitgave is tot stand gekomen met een bijdrage van The Literature Centre of The Danish Arts Agency (Kopenhagen)

Oorspronkelijke titel Mankell (om) Mankell, verschenen bij Gyldendal

Oorspronkelijke tekst © Kirsten Jacobsen 2011

Published by agreement with Leonhardt & Høier Literary Agency A/S, Copenhagen

Nederlandse vertaling © Roald van Elswijk, Ingrid Hilwerda en Carla Joustra, via het Scandinavisch Vertaal- en Informatiebureau Nederland, en De Geus bv, Breda 2012

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Lina Ikse

isbn 978 90 445 2306 5

nur 321

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Henning Mankell neemt plaats in een lage Indiase leunstoel op een podium in een mughaltent, een tent die aan drie zijden geopend is.

Voor hem zitten enkele honderden mensen, overwegend Indiërs, zowel mannen als vrouwen, en buiten de tent verzamelen zich nog meer mensen. Sommige zitten op de vloer, dat wil zeggen de grond; het is de tweede dag van het Literatuurfestival in Jaipur.

Henning Mankell, Eva Bergman, haar nicht Karin Bergman, Anneli Høier en Inke Nordström zijn al om vier uur opgestaan om de ochtendtrein van zes uur te halen uit de een na grootste stad van India, de hoofdstad Delhi, naar Jaipur. De treinreis heeft ruim vier uur geduurd, met stof, vuil en heel veel mensen, maar onderweg werd wel thee en eten geserveerd.

In Jaipur hebben de Scandinaviërs maar heel even tijd in hun hotel voordat ze naar het festival worden gebracht. Het is er een kleurig geheel, alsof alle kleuren van Rajasthan over de omgeving zijn uitgegoten: vlaggen, tenten, overkappingen en stofwanden – om nog maar te zwijgen van het publiek zelf.

Een dag eerder, in Delhi, heeft Henning Mankell zijn hart gevolgd en een ontmoeting gehad met een straattheatergroep. De leden van de groep hebben hem en de andere Scandinaviërs rondgereden door de straten en buiten de stad door een inferno van een industriegebied.

Daar, midden in de stinkende chaos, wordt het verkeer tegengehouden en wordt er snel, midden op de weg een podium gecreëerd met behulp van een kleed op de grond. Er wordt een educatief toneelstuk in het Hindi opgevoerd. In de loop van een paar minuten stromen wel honderd jongemannen toe die een kring van toeschouwers vormen. Ze zijn gedisciplineerd, sommigen gaan zitten zodat de anderen die achteraan staan ook iets kunnen zien.

De hamer-en-sikkelvlaggen worden het toneel op gedragen, de boodschap is niet mis te verstaan. Je kunt merken dat Henning Mankell zich hier op zijn plaats voelt, want hier maakt – zoals hij zelf heeft benadrukt – theater het verschil en bereikt het overal, waar dan ook, het publiek. Dus als hij en de anderen worden meegenomen naar de mensen van de vakbond, houdt hij een warme toespraak, die simultaan wordt vertaald.

‘Midden in het oorverdovende lawaai op straat trad een groep uitstekende, onbeschrijfelijk arme acteurs op’, zegt Mankell over een straattheatergroep in New Delhi. (privéfoto)

De theatergroep heet Janam en werd in 1973 opgericht door onder anderen Safdar Hashmi, die tijdens een voorstelling in 1989 werd vermoord. De groep heeft zijn werk voortgezet en organiseert straattheater in de wijde omgeving, op markten, in dorpen en in fabrieken. Het kan wel oplopen tot een paar honderd voorstellingen per jaar, en een van de drijvende krachten is de weduwe van Safdar Hashmi, die deel uitmaakt van de groep en nu bij Henning in de auto zit.

Dezelfde middag treedt Henning Mankell op in de Sahitya Academy, waar hij de Safdar Hashmi-lezing houdt, nadat de weduwe het welkomstwoord gesproken heeft. Op het spreekgestoelte is een foto van Safdar Hashmi geplaatst. Mankell pakt een bloem uit de vaas op de vloer, legt hem voor de foto en maakt een buiging. Mooi, dramatisch en effectief, alsof het … ja, theater is!

Hij begint te vertellen over de indrukwekkende belevenis van die middag, over enkele herinneringen uit zijn kindertijd en over zijn helden: Mahatma Gandhi en Nelson Mandela.

‘Het functioneert ongelooflijk goed’, antwoordt Mankell, als ik hem later vraag naar zijn indruk van het straattheater.

‘Ik ben echt dankbaar dat ik dat mocht meemaken. Ze vertelden ook dat het voor hen belangrijk was dat Eva en ik kwamen. Midden in het oorverdovende lawaai op straat trad een groep uitstekende, onbeschrijflijk arme acteurs op. Eva en ik hebben het erover gehad en besloten dat we ze geld gaan geven. Dat is de enige manier waarop ik kan bijdragen, naast dat ik bij allerlei gelegenheden over hen zal vertellen. Dat is wat ik kan doen.’

Nu is het zondag en Mankell is in Jaipur.

Hij heeft een gesprek met de Zweedse schrijver Zac O’Yeah, die in India woont en die de auteur is van onder andere de alom geprezen Gandhibiografie. Ze ontmoeten elkaar kort buiten de tent zonder dat ze een al te strak schema voor het optreden afspreken. Ze lopen samen het podium op. Mankell gaat zoals gezegd in de lage Indiase stoel zitten en wordt door Zac O’Yeah voorgesteld met de woorden: ‘He revolutionized Scandinavian Crime Fiction.’

Weer begint Henning Mankell te vertellen over zijn inspiratiebronnen. Over Griekse drama’s als Medea en over Shakespeares Macbeth. Over zijn grootmoeder, die hem leerde lezen, over kinderen die erotische gevoelens hebben en dat die bij hem gingen over the happiness, the miracle of putting letters together to make words.

‘Ik ben opgegroeid in Noord-Zweden. Ik kan me nog steeds herinneren hoe het voelde om ’s morgens naar school te gaan, als het bijna dertig graden onder nul was’, zegt hij. Het is doodstil in de warme tent, als hij verdergaat: ‘Het was een kleine, afgelegen gemeenschap met ongeveer tweeduizend inwoners. Ik groeide op in een huis dicht bij een rivier, en in mijn fantasie werd die rivier de Zambezi, de Congorivier, de Amazone of de Ganges, want over al die plekken had ik gelezen.

Ik kon er natuurlijk zelf niet naartoe reizen, maar in mijn fantasie kon ik ze bij mij in Zweden brengen. Zoals kinderen dat kunnen. Waarom vertel ik dit? Omdat ik geloof dat een kind de ware kunstenaar is. In die fase van ons leven is er geen verschil tussen werkelijkheid en fantasie. Als we terugdenken, kunnen we ons goed herinneren dat het niet alleen een spel was om kind te zijn, er is veel ongerief verbonden aan het volwassen-worden. Als je een jaar of tien bent, denk je veel na over de grote vragen: over leven en dood, liefde, eenzaamheid, oorlog en vrede, misdaad en straf. Om antwoorden op deze vragen te vinden maken we gebruik van ons voorstellingsvermogen, en het is volkomen vanzelfsprekend dat we dat vermogen hebben, want het helpt ons om te overleven.

‘Op dat moment was ik op de top van mijn kunnen’, zegt Henning Mankell. (privéfoto)

Mijn voorbeeld ben ikzelf, toen ik negen jaar was. Bij mij thuis aan de wand hangt een foto die is genomen toen ik in mijn schoolbank zat, waarschijnlijk was het 1957. Als ik naar die foto kijk, denk ik: op dat moment was ik op de top van mijn kunnen. Ik zie een jongen met heldere ogen en ik kan me herinneren dat ik nergens bang voor was. Ik dacht dat niets onmogelijk was. Alles kon! De wereld lag klaar om te worden veroverd’, aldus Henning Mankell.

Hij beantwoordt vragen en geeft advies aan de schrijvers in de dop in het publiek: ‘You have to burn to tell a story, if you want to be a writer. And you’ll have to find your own language.’

Als hem wordt gevraagd naar zijn oordeel over zijn gestorven collega-schrijver en landgenoot Stieg Larsson en zijn Millennium-trilogie, zegt Mankell: ‘Stieg was a very nice man, it’s so sad that he died. His first book is very good, the two others bad. They have become cult, which is also sad. He was a decent man.’

En met een kleine glimlach voegt hij eraan toe: ‘Base your story on local reality, don’t try to write a bestseller. If you want to be rich, don’t become a writer.’

De laatste opmerking veroorzaakt een bevrijdende lachgolf in de tent en een langdurig applaus.

Dat Mankell een bezoek bracht aan de straattheatergroep in New Delhi verbaast niemand die hem kent. Verschillende keren tijdens zijn verblijf heeft hij zijn publiek ook verteld over de sterke band die hij heeft met de bevolking van het Afrikaanse continent en het Teatro Avenida in Maputo: ‘Zoals een aantal van jullie weet, ben ik niet alleen schrijver, maar ook leider van een theater en draag ik in mijn hart altijd de herinnering mee aan een bezoek aan het Kuttajattamtheater in Kerala. Ik ben artistiek leider van het Teatro Avenida, het enige professionele theater in Maputo, de hoofdstad van Mozambique, en daar zal ik nu een verhaal over vertellen.

Tijdens repetities van de theaterstukken kan het in het theater heel erg heet worden, soms wel 45 graden Celsius. Daarom gaan we tijdens de pauzes vaak de straat op, in de hoop daar een verkoelend briesje op te vangen.

‘Zoals een aantal van jullie weet, ben ik niet alleen schrijver, maar ook leider van een theater’, vertelt Henning Mankell zijn Indiase publiek over zijn werk voor het Teatro Avenida in Mozambique. (foto: Torbjörn Selander)

Voor het theater staat een stenen bankje, en op bepaalde momenten van de dag staat dat bankje in de schaduw. In warme landen gaat het zo dat je niet alleen – als broers en zussen – het water deelt, maar ook elk stukje schaduw dat je kunt vinden.

Een paar jaar geleden liep ik in een pauze naar buiten. Het was die dag erg warm en ik zag twee oude mannen op het bankje in de schaduw zitten, maar ze schoven een klein stukje op en maakten een plaatsje vrij voor mij. Zo zaten we daar dus met zijn drieën.

Ik moet bekennen dat ik graag gesprekken van anderen hoor. Niet zo erg dat ik bij anderen aan de slaapkamerdeur sta te luisteren, maar ik probeer wel zogenaamde “open gesprekken” in cafés, treinen en dat soort gelegenheden te volgen. Ik zat dus op dat bankje in de schaduw voor het theater te luisteren naar het gesprek van die oude, zwarte mannen, en ik ontdekte al snel dat ze spraken over een man die onlangs gestorven was.

Een van hen zei: “Ja, ik heb hem nog thuis bezocht, en hij begon mij een merkwaardig verhaal te vertellen over zijn kindertijd. Het was een heel lange geschiedenis, en het was al laat, dus we spraken af dat hij de volgende dag verder zou vertellen, maar toen was hij dood.”

Het was even stil op het bankje, en ik besloot meteen om niet weg te gaan voordat ik het antwoord van de andere man had gehoord. Dat kwam even later, en hij zei: “Doodgaan voordat je je hele verhaal verteld hebt, is geen goede manier van een verhaal vertellen.”

Op dat moment besefte ik dat dat de ware definitie van een mens zou kunnen zijn, van wat we allemaal samen zijn. In het Latijn, waarin de wijze mens Homo sapiens heet, zou het Homo narrens zijn, de verhalen vertellende mens. Want dat is precies wat we zijn. Dat is het verschil tussen mij en mijn kat.

Mijn kat kan niet samen met andere katten een discussie voeren over de grote vragen in het leven, ze kunnen geen gesprek voeren over leven en dood, over eenzaamheid, vreugde, vrijheidsstrijd, dromen, verdriet of angst. Maar wij kunnen dat wel! Ik kan jullie vertellen over mijn angst, mijn boosheid, mijn verdriet en mijn dromen en jullie kunnen mij vertellen over jullie angst, boosheid, verdriet en dromen. Dat is wat wij zijn: verhalen vertellende en naar verhalen luisterende dieren. Dat geldt niet alleen voor mensen die net zoals ik schrijver zijn, dat geldt voor iedereen. Iedereen heeft een verhaal te vertellen.

Het is nu meer dan veertig jaar geleden dat het mij lukte een vliegticket te bemachtigen naar een klein land in West-Afrika. Ik was nog erg jong en voelde de drang om uit Europa te ontsnappen, om de wereld in een ander perspectief te zien. Ik had terecht kunnen komen in Azië of in Latijns-Amerika, maar ik voelde dat speciale verlangen naar het Afrikaanse continent. Daar wilde ik naartoe, misschien omdat ik weet dat de wieg van de mensheid in Afrika stond. Dat wij allemaal – jullie en ik – in een verre voortijd een zwarte grootmoeder hadden, dat moeten we nooit vergeten.

Zo kwam ik in Afrika aan. Ik wilde ontdekken hoe mensen leefden, die niet zo veel geluk hebben als wij in Europa. Er zat een rationele, een logische gedachte achter mijn reis, geen romantische – totaal niet. Ik kwam daar om te leren, om te luisteren en te zien, ik wilde meer weten over de bestaansmogelijkheden van mensen in onze tijd, want dat is altijd waarover je schrijft, zelfs als je historische romans schrijft.

Ik vind dat alle kunstenaars een verplichting hebben om de wereld en de werkelijkheid te begrijpen, en dat geldt natuurlijk ook voor mezelf. Ik leef nu, ik keer nooit terug en ik ben hier nog nooit geweest, daarom wil ik begrijpen. Ik wil graag deel uitmaken van de noodzakelijke veranderingen.

De dag dat ik doodga, wil ik niet alleen begrijpen waarom ik geleefd heb, maar wil ik ook graag voelen dat mijn bestaan op aarde verschil heeft gemaakt, hoe klein dan ook. Ik zie kunstenaars als deel van een soort verzetsbeweging. Naar mijn gevoel is het noodzakelijk dat we het allemaal eens worden dat we leven in een afschuwelijke wereld. Niet voor iedereen, sommige mensen hebben alles, maar de meeste mensen, de massa’s, zijn nog steeds arm en worden onderdrukt.

Het is eigenlijk heel gemakkelijk te verwoorden, zoals Nelson Mandela eens deed: “Zolang er nog één mens op de wereld niet vrij is, is niemand vrij.” Beter kan het niet gezegd worden.’