Lena Einhorn

Het raadsel van Damascus

Op zoek naar de echte Jezus van Nazaret

Uit het Zweeds vertaald door Corry van Bree

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Oorspronkelijke titel Vad hände på vagen till Damaskus? På spaning efter den verklige Jesus från Nasaret, verschenen bij Norstedts

Oorspronkelijke tekst © Lena Einhorn, 2006

First published bij Prisma, Sweden 2006

Published by arrangement with Norstedts Agency

Eerste Nederlandstalige uitgave © Corry van Bree en De Geus bv, Breda 2008

Deze editie © De Geus bv, Breda 2014

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Photo scala, Florence 1990

isbn 978 90 445 2307 2

nur 746

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151. Internet: www.degeus.nl.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2008.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Heeft Jezus ooit bestaan?

Historisch gezien is het heel twijfelachtig of Christus ooit heeft bestaan, en als hij heeft bestaan, dan weten we niets over hem.

Bertrand Russell, Why I am not a Christian[1]

De vraag of hij ooit heeft bestaan, als een mens van vlees en bloed, is een van de eerste waarmee iedereen die op zoek is naar de historische Jezus wordt geconfronteerd, en zowel theologen als geëngageerde atheïsten hebben vele strekkende meters literatuur doorgelezen om een poging te doen deze vraag te beantwoorden – of eerder om te proberen argumenten voor hun conclusie te vinden. Het is beslist geen gemakkelijke vraag om te beantwoorden. Waarover iedereen het eens is, is dat er slechts één ‘geautoriseerde’ duidelijke beschrijving is van een persoon die onmiskenbaar Jezus van Nazaret is, namelijk de beschrijving in het Nieuwe Testament.

Het Nieuwe Testament, of Griekse testament zoals het ook wordt genoemd, werd in de vierde eeuw in de vorm die we nu kennen goedgekeurd door de kerk. Maar de verschillende teksten waaruit het Nieuwe Testament bestaat zijn veel eerder geschreven. De vraag is wanneer en door wie?

Het belangrijkste deel van het Nieuwe Testament bestaat zonder twijfel uit de vier evangeliën. Daarin staat een grotendeels eensgezinde beschrijving van Jezus’ leven en activiteiten, van zijn geboorte tot zijn kruisiging en opstanding. De schrijvers spannen zich in om Jezus’ daden tot in detail te beschrijven, hoewel dit grotendeels beperkt blijft tot één periode: het laatste jaar, en vooral de laatste week van zijn leven. Twee van de evangeliën, Matteüs en Lucas (het is interessant dat dit niet geldt voor Marcus, het evangelie dat waarschijnlijk het oudste is) geven bovendien korte beschrijvingen van Maria’s zwangerschap en de geboorte van Jezus. De beschrijvingen in de evangeliën, in elk geval in de drie die het eerst zijn geschreven, lijken zo op elkaar dat men het erover eens is dat ze in zekere mate op elkaar zijn gebaseerd.

Maar wanneer zijn ze geschreven? En door wie zijn ze geschreven? Door mensen die Jezus kenden, misschien zelfs door een paar van zijn leerlingen? Of door andere mensen?

Alle vier de evangeliën, misschien met uitzondering van Matteüs, zijn oorspronkelijk in het Grieks geschreven, hoewel Jezus en zijn leerlingen Aramees spraken. Dat hoeft niet zo vreemd te zijn, omdat Grieks in die tijd de lingua franca in het oostelijke deel van het Romeinse Rijk was. Toch is het iets om aandacht aan te besteden. Een ander punt is dat ze waarschijnlijk zijn geschreven in een ander geografisch gebied dan het gebied dat ze beschrijven (het is natuurlijk onmogelijk om het zeker te weten, maar er is geopperd dat Marcus in Rome of Syrië is geschreven en dat Matteüs in Syrië is geschreven, van Lucas wordt gedacht dat hij zelf een Griek was en het evangelie kan in Rome zijn geschreven, en het Johannesevangelie kan in Efesos zijn geschreven). Dat hoeft ook niet vreemd te zijn, omdat de samenlevingen die de evangeliën beschrijven – het door de Romeinen bezette, maar door de joden bewoonde en deels bestuurde Judea en Galilea – uiteindelijk ten onder gingen na de joodse opstand tegen de Romeinen, in het jaar 66-70. Daarna verspreidde de bevolking zich in alle richtingen, en waarschijnlijk ook de mensen die een band hadden met Jezus van Nazaret.

Toch kunnen we, met dit tijdskader als uitgangspunt, de rol van de evangeliën als ooggetuigenbeschrijvingen van Jezus’ leven en daden juist het meest in twijfel trekken. Geen ervan lijkt namelijk te zijn geschreven tijdens Jezus’ leven, en waarschijnlijk zelfs niet binnen dertig jaar na zijn kruisiging.

Hoe betrouwbaar zijn ze dan als beschrijving van een persoon van wie wordt beweerd dat hij inderdaad heeft bestaan, Jezus van Nazaret? Laten we eens kijken naar de ‘algemene’ feiten die worden gepresenteerd in de evangeliën, degene die ook beschreven kunnen zijn in historische werken uit of omstreeks die tijd. Want er zijn een aantal feiten die in deze historische bronnen kunnen worden gecontroleerd.

De geboorte van Jezus vormt volgens de traditie het nulpunt van onze tijdrekening. Te oordelen naar de richtpunten die worden vermeld in de evangeliën – dat wil zeggen in de twee evangeliën die Jezus’ geboorte beschrijven – kan deze geboorte niet hebben plaatsgevonden op dat nulpunt, zoals we dat tegenwoordig berekenen. Matteüs beweert bijvoorbeeld dat Jezus is geboren in Betlehem ‘in de tijd van koning Herodes’. Herodes de Grote is geen historisch onbekende figuur, hij was de koning van Judea. En we weten nagenoeg exact wanneer hij leefde: van ongeveer 73 v.Chr. tot 4 v.Chr. Deze datering is voornamelijk gebaseerd op de informatie van de Romeins-joodse historicus Flavius Josephus (of alleen Josephus, zoals hij vaak wordt genoemd). Dat wil zeggen dat Jezus een paar jaar voor onze tijdrekening is geboren, als koning Herodes nog leefde op het moment van Jezus’ geboorte.

Een ander richtpunt dat wordt genoemd, deze keer in het Lucasevangelie, is dat Jezus geboren zou zijn in de tijd dat keizer Augustus ‘een decreet afkondigde dat alle inwoners van het rijk zich moesten laten inschrijven’. Verder schrijft Lucas dat ‘deze eerste volkstelling plaatsvond tijdens het bewind van Quirinius over Syrië’. Niet alleen keizer Augustus, maar ook Quirinius is een historische figuur. Caesar Augustus leefde van 63 v.Chr. tot 14 n.Chr. Zijn leven en bewind vielen dus deels samen met het leven en bewind van koning Herodes. Problematischer is dat Quirinius, opnieuw volgens Josephus, pas in het jaar 6 ná het begin van onze tijdrekening gouverneur van Syrië werd.[2] Met andere woorden, Jezus kan niet op twee tijdstippen tegelijk zijn geboren, toen koning Herodes regeerde en toen Quirinius procurator was. Theoloog F.F. Bruce is een van de onderzoekers die hebben geprobeerd argumenten te vinden om deze gebeurtenissen toch op de een of andere manier te laten samenvallen.[3] Maar die pogingen zijn nogal krampachtig, en voor de meesten blijft deze tegenstrijdigheid in de tijdaanduiding moeilijk te verklaren.

Dat de tijdaanduidingen voor Jezus’ geboorte niet precies met onze kalender overeenstemmen is één ding, maar het onvermogen van de evangelisten om historische gebeurtenissen te vermelden die op dat tijdstip en in dat gebied algemeen bekend zouden moeten zijn, is een groter probleem. Dat toont aan dat deze evangelieschrijvers zich misschien niet dichtbij het centrum van de gebeurtenissen bevonden (of dat ze het tijdperk waarvan ze willen dat Jezus er actief in was, misschien bewust hebben geconstrueerd).

Een andere indicatie voor ontbrekende kennis is dat Marcus, de schrijver van wat als het eerste evangelie wordt beschouwd, niet goed bekend lijkt te zijn met de plaatselijke geografie waarin het verhaal zich afspeelt. Marcus schrijft in hoofdstuk 7, vers 31: ‘Jezus vertrok weer uit de omgeving van Tyrus en ging via Sidon naar het Meer van Galilea, dwars door het gebied van Dekapolis.’ Het probleem is dat zowel Tyrus als Sidon aan de kust van Libanon liggen, ten noordwesten van het meer van Galilea, maar dat Sidon ten noorden van Tyrus ligt! Het is nauwelijks logisch om van Tyrus via Sidon naar het meer te reizen, mits je bezigheden in de tegenovergestelde richting hebt.

Matteüs lost het geografische probleem van Marcus op door te schrijven dat Jezus zich in het ‘gebied tussen Tyrus en Sidon bevond’.[4] Maar Marcus maakt meer geografische vergissingen. In hoofdstuk 5 schrijft hij: ‘Ze kwamen aan de overkant van het meer, in het gebied van de Gerasenen’, en een paar regels verder beschrijft hij hoe een kudde varkens ‘de steile helling af stormde, het meer in’. Maar Gerasa (tegenwoordig Jerash) ligt niet eens in de buurt van het meer van Galilea, of een ander meer. Gerasa ligt zo’n vijftig kilometer ten zuidoosten van het meer van Galilea, en ongeveer net zover ten noordoosten van de Dode Zee. Ook deze keer komt Matteüs te hulp. Hij plaatst het voorval met de kudde varkens die het meer in stormen in ‘het gebied van de Garadenen’, dat ongeveer tien kilometer van het meer ligt.[5] Lucas vermeldt ook dat het voorval in het ‘gebied van de Gerasenen’ plaatsvond, maar kerkvader Origenes (185-254 n.Chr.) stelt dat het dorp Gergesa, dat heel dicht bij het meer ligt, wordt bedoeld.[6]

We weten natuurlijk niet of de geografische missers veroorzaakt zijn door vroege verkeerde interpretaties of fouten tijdens het schrijven van het evangelie. Deze kleine voorbeelden hebben eigenlijk alleen tot doel om iets te belichten wat we al weten: de evangeliën zijn geen gelijktijdige beschrijvingen.

Het oudste bestaande fragment van een deel van de vier evangeliën is een papyrusfragment ter grootte van een handpalm, dat p52 wordt genoemd. Het is in 1920 in Egypte ontdekt en bevat op elke kant zeven regels Grieks uit, naar men aanneemt, een deel van het Johannesevangelie (18:31-33 respectievelijk 18:37-38). Het fragment dateert van 125-160 n.Chr, ook al bestaan er vermeldingen van eerdere of latere tijdstippen.

Rond het midden van de tweede eeuw beginnen we ook in andere geschriften verwijzingen naar de evangelieteksten te ontdekken, en kerkvader Ireneüs noemt de vier evangeliën rond 185 n.Chr. Bisschop Clemens van Rome (vaak wordt 96 n.Chr. genoemd) had al eerder bepaalde deels herkenbare uitspraken van Jezus geciteerd, maar zonder te vermelden dat er formele evangeliën bestonden.[7]

Wie schreven de vier evangeliën die tegenwoordig het raamwerk van het Nieuwe Testament vormen? Het antwoord is dat we niet weten wie Marcus, Matteüs, Lucas en Johannes waren. Er is geopperd dat Marcus een tolk was van Petrus, de belangrijkste leerling van Jezus, dat Lucas een assistent van apostel Paulus was, en dat Matteüs en Johannes leerlingen van Jezus zijn geweest. Kerkvader Ireneüs – die in de tweede eeuw leefde – beweerde bijvoorbeeld stellig dat Jezus’ leerling Johannes ten minste tot het jaar 98 n.Chr in Esefos heeft geleefd.[8] Er wordt gezegd dat hij de opdracht van Polykarpos kreeg, van wie wordt gezegd dat hij een leerling van Johannes in Efesos was.[9]

Maar er worden net zo hardnekkig tegenargumenten aangevoerd voor de stelling dat Jezus’ naasten een aantal van de evangeliën hebben geschreven. En als puntje bij paaltje komt blijven deze vier mannen grotendeels anoniem, misschien met uitzondering van Lucas. Van Lucas wordt gedacht dat hij niet alleen het Lucasevangelie, maar ook De handelingen van de apostelen heeft geschreven (ook een deel van het Nieuwe Testament, waarin het leven en de activiteiten van de apostelen en Paulus na Jezus’ dood worden beschreven). In een aantal verzen van De handelingen van de apostelen, in het gedeelte waarin de reizen van Paulus worden beschreven, schrijft de auteur ‘wij’. Lucas wordt dus plotseling een deelnemer aan de beschreven gebeurtenissen. Als dat klopt is het redelijk om aan te nemen dat hij apostel Paulus inderdaad kende. Paulus noemt bovendien een Lucas in een aantal van zijn brieven. Ook het Johannesevangelie besluit met woorden die erop wijzen dat de schrijver zelf aanwezig was, en een leerling van Jezus was. Maar het laatste hoofdstuk in dit evangelie wordt door de meesten beschouwd als een toevoeging achteraf.

Wanneer werden deze verhalen geschreven? Er is geen algemeen heersende mening over deze vraag, maar de meeste bijbelonderzoekers zijn het er tegenwoordig over eens dat geen van de evangeliën voor 65 n.Chr. werd geschreven, of in elk geval geredigeerd, wat wil zeggen dat ze minstens dertig jaar nadat Jezus was gekruisigd, zijn geschreven. Deze conclusie is gebaseerd op door de evangelieschrijvers vermelde concrete, of gesuggereerde, kennis van bepaalde historische gebeurtenissen – in de eerste plaats de verwoesting van Jeruzalem – en op hun kennis van elkaars teksten. De geschatte tijdstippen die voor het schrijven van de verschillende evangeliën worden aangehouden, zijn:

Marcus ca. 68-73 n.Chr.

Matteüs ca. 70-90 n.Chr.

Lucas ca. 80-100 n.Chr

Johannes ca. 90-110 n.Chr.[10]

Wat is het verband tussen deze evangeliën? Zoals reeds vermeld vertonen drie van de evangeliën – Marcus, Matteüs en Lucas – zo veel overeenkomsten dat wordt aangenomen dat ze deels op elkaar, of op gemeenschappelijke bronnen, zijn gebaseerd. Ze worden daarom de synoptische (vergelijkbare) evangeliën genoemd. We kunnen grote delen van de drie synoptische evangeliën naast elkaar leggen en ze bijna woord voor woord vergelijken. Het enige evangelie dat afwijkt is Johannes, dat het laatst is geschreven en aanzienlijk verschilt van de andere drie.

Het Marcusevangelie is dus waarschijnlijk het eerst geschreven (hoewel het Nieuwe Testament begint met het Matteüsevangelie), en Matteüs en Lucas zijn waarschijnlijk in grote lijnen gebaseerd op Marcus, hoewel sommige gedeelten, die zij gemeenschappelijk hebben, in Marcus ontbreken. Om de ontbrekende verzen in Marcus te verklaren is geopperd dat er nog minstens één vroeg evangelie bestaat, een evangelie dat niet is teruggevonden, maar dat de basis vormt voor de verzen in Matteüs en Lucas die in Marcus ontbreken. Dit hypothetische evangelie wordt Q genoemd (naar het Duitse woord Quelle, bron). Sommige bijbelonderzoekers creëren enorme structuren rond dit Q-evangelie – en plaatsen het in de jaren vijftig n.Chr. – anderen verwerpen het als een zinloze poging om het schrijven van het verhaal over Jezus van Nazaret te vervroegen.

Het tijdstip van het schrijven is bepalend, en dat niet alleen omdat de betrouwbaarheid van een biograaf toeneemt naarmate hij of zij dichter bij zijn of haar onderwerp is geweest. Het tijdstip waarop deze biografen uiteindelijk zijn gaan schrijven, het tijdstip waarop het meer dan drie decennia oude verhaal over Jezus van Nazaret is opgetekend, is van vitale betekenis. Het is een absoluut bepalend moment; voor het verhaal, voor het milieu dat wordt geschetst en voor de mensen die worden beschreven. In het jaar 70 n.Chr. gaat de wereld die in de vier evangeliën wordt beschreven namelijk ten onder. Totaal en onherroepelijk.

* * *

[1] Bertrand Russell: Why I am not a Christian: And Other Essays on Religion and Related Subjects, George Allen & Unwin, 1957, p. 11.

[2] Flavius Josephus: De oude geschiedenis van de joden 18:1:1, 18:2:1.

[3] F.F. Bruce: The New Testament Documents, Are they reliable? Eerdmans 1981 (1943), p. 86-87.

[4] Matteüsevangelie 15:21.

[5] Matteüsevangelie 8:28.

[6] Lucasevangelie 8:26; Origenes: Commentary on the Gospel of John 6:24.

[7] Ireneüs: Adversus Haereses 3:11:8; Clemens van Rome: Eerste brief van Clemens.

[8] Ireneüs: Adversus Haereses 2:22:5, 3:3:4.

[9] Ireneüs aan Florinus, geciteerd in Eusebius: Kerkgeschiedenis 5:20.

[10] Zie bijvoorbeeld Raymond E. Brown: An Introduction to the New Testament, Doubleday, 1997; Burnett Hillman Streeter: The Four Gospels: A Study of Origins, Macmillan, 1924; Vincent Taylor: The Gospels, A Short Introduction, Epworth Press, London, 1930; John A.T. Robinson: Redating the New Testament, Westminster Press, London, 1976.

#

#

Op het moment dat het Romeinse imperium op het hoogtepunt van zijn macht was strekte het zich uit van de Atlantische Oceaan in het westen tot de Kaspische zee en de Perzische Golf in het oosten. In de tijd van keizer Augustus omvatte het bijna het hele gebied rond de Middellandse Zee plus grote delen van West- en Centraal-Europa. Ongeveer vijfenveertig miljoen mensen, misschien een vijfde deel van de wereldbevolking, beschouwden – een deel van hen met uiterste tegenzin – de Romeinse keizer als hun heerser.

Een van de vele gebieden van het Romeinse Rijk, dat net was veroverd, was een relatief kleine provincie aan de oostrand van de Middellandse Zee, die ze Iudaea noemden (naar Judea, zoals het centrale gedeelte van de provincie door de bevolking werd genoemd). Het was een provincie die de Romeinse overheersers heel bijzondere problemen zou bezorgen.

Toen het joodse volk rond het jaar 538 v.Chr. van zijn ballingschap in Babylon naar Judea terugkeerde, was dat geen gemakkelijke terugkomst. Tijdens de halve eeuw van verbanning was niet alleen de tempel van Jeruzalem verwoest, maar ook veel plaatselijke infrastructuur. En ze keerden niet terug naar een bevrijd land. Nadat hij Babylon had veroverd, gaf de Perzische koning Kyros de verbannen joden toestemming om naar hun land terug te keren, maar Kyros bleef hun heerser.

Desondanks, en ondanks de ontberingen die ze moesten doorstaan, hadden de joden tijdens hun ballingschap geleerd om te overleven zonder hun tempel en hun grond, en om hun religieuze riten en tradities in een vreemde omgeving te behouden. Ze waren gehard, en ze zouden het beste maken van het feit dat ze terug mochten keren. Een van de eerste dingen die de joden na hun terugkomst doen is het wederopbouwen van de verwoeste tempel. En gedurende de eeuw daarna zal veel van het religieuze leven in het land worden hervormd, onder leiding van de joodse schriftgeleerden Ezra en Nehemja.

Op politiek niveau blijft het leven in Judea echter chaotisch. In 331 v.Chr. verslaat Alexander de machtige Perzen, en Judea is dan al een deel van zijn rijk. Als Alexander acht jaar later sterft volgt een periode die nog chaotischer is, met voortdurend wisselende heersers. Toch wordt het de joden grotendeels toegestaan om hun eigen geloof te belijden. Alexander heeft geleefd volgens het verstandige principe dat, wie grote gebieden overheerst, de onderworpen bevolkingen daarvan tevreden moet houden. De hellenistische heersers die hem opvolgen nemen dat principe in grote lijnen over en ze gunnen de joden hun ongewone monotheïstische religie en religieuze riten. Aan die situatie komt in 168 v.Chr. echter plotseling een eind.

Antiochos Epifanes is een andere heerser dan zijn voorgangers. Hij is niet alleen excentriek en dictatoriaal, maar hij ziet ook niet in waarom zijn onderdanen in Judea hun eigen religie mogen praktiseren. Het jaar na zijn aantreden draagt Antiochos de allerheiligste plaats van de joden – de tempel in Jeruzalem – op aan de Griekse god Zeus. En dat is nog niet alles: hij ontdoet de tempel van zijn ‘heilige schatten’, en hij richt op het grote altaar van de tempel een altaar voor Zeus op waar hij varkens laat offeren. Verder verbiedt hij het praktiseren van de joodse religie, en op besnijdenis en het in bezit hebben van Tora-rollen staat de doodstraf. Het schijnt dat vrouwen die hun zoons toch lieten besnijden, werden gestraft met kruisiging, waarbij het kind rond hun nek werd gehangen.[11]

Dit is de laatste druppel voor de joden, en de eerste die iets terugdoet is een oude priester in het dorp Modiin, ten noordwesten van Jeruzalem. Zijn naam is Mattathias. De opstand tegen Antiochos begint als Mattathias de eerste jood doodt die naar de tempel komt om bij het nieuwe altaar te offeren, en tevens de officier die hem begeleidt. Daarna vlucht hij met zijn vijf zoons naar de bergen. Dat is het startsein voor een volledige opstand die, als Mattathias is gestorven, wordt geleid door zijn zoon Judas Mackabeus (Judas de Hamer). Het ongelooflijke gebeurt – Judas en zijn rebellen verslaan de buitenlandse overheersers binnen drie jaar. Voor het eerst in vele eeuwen regeren de joden over hun eigen land.

Aan het eind van dat jaar wordt de gereinigde tempel opnieuw ingezegend en men vindt een fles met wat olie die men op het altaar aansteekt. De joden verwachten dat de olie een dag brandt, maar deze brandt acht dagen. Dit ‘wonder’ vormt de basis voor het joodse feest Chanuka. Wat eigenlijk wordt gevierd is de nieuwe vrijheid en onafhankelijkheid van buitenlandse overheersers (Chanuka is, net als het joodse Pasen of Pesach, een onafhankelijkheidsfeest), maar omdat de joden een religieus feest willen creëren richten ze hun aandacht op het ‘wonder’, namelijk de olie die acht dagen brandt.

De nieuwe joodse onafhankelijkheid duurt honderd jaar. Niet langer.

De joodse zelfstandigheid zal worden gekenmerkt door bloedige gevechten om de macht tussen verschillende groeperingen, onderbroken door korte perioden van relatieve rust. De macht blijft bij de familieleden van Judas Mackabeus, de zogenaamde Makkabeeërs, maar moorden en opstanden lossen elkaar af. Ten slotte verzoekt een van de concurrerende vorsten, Aristobulus, de Romeinen om assistentie voor zijn strijd tegen zijn broer Hyrkanus. En de Romeinen komen maar wat graag te hulp. In 63 v.Chr. valt een Romeins leger het joodse rijk binnen. De joden geven hun land, het land waarvan ze het verlies ooit bij de rivier van Babylon hebben betreurd, vrijwel zonder tegenstand op. Het is een verlies dat de volgende honderd jaar, en eigenlijk de volgende tweeduizend jaar, zijn stempel op de joodse geschiedenis zal drukken.

In het begin houdt de bevolking echter een redelijk grote autonomie. De Romeinse senaat benoemt in 40 v.Chr. de Idumese jood Herodes als koning over Judea (hij krijgt de heerschappij over Judea, Samaria, Galilea en een groot gebied ten oosten van de Golan-hoogte).

Herodes (die vaak Herodes de Grote wordt genoemd, om hem van zijn zoons te onderscheiden) heeft de goedkeuring van zijn volk nooit verkregen. Hij besteedde een groot deel van zijn leven aan zijn volk; enerzijds vleide hij ze als een geliefde bruid, anderzijds probeerde hij ze tot gehoorzaamheid te dwingen door angst te zaaien. Hij kon niet vergeten dat hij van vaderskant afkomstig was van een bekeerd volk en dat hij van moederskant geen jood was, en hij probeerde dat te compenseren door te trouwen met de Makkabese prinses Mariamne. Herodes hield intens veel van zijn Mariamne, en toch liet hij haar vermoorden. In Herodes’ leven zou de paranoia het namelijk altijd winnen van de liefde. Tijdens zijn leven heeft hij zijn vrouw, haar opa van vaderskant, moeder en broer alsmede drie van zijn eigen zoons vermoord. Keizer Augustus, die de processen tegen twee van de zoons had goedgekeurd, schijnt te hebben gezegd dat hij liever Herodes’ varken dan zijn zoon wilde zijn.

Als heerser was Herodes echter op veel manieren capabel, wat zelfs zijn onwillige onderdanen niet konden ontkennen. En in zijn zucht om te behagen bouwde hij niet alleen de infrastructuur van zijn land weer op (en stichtte nieuwe steden), maar hij maakte van de tempel in Jeruzalem een van de schitterendste heiligdommen in de Oriënt. Bovendien kreeg hij de Romeinen zover dat ze het land grotendeels met rust lieten.

Met de dood van Herodes de Grote, in 4 v.Chr., verdwijnt de autonomie echter. Het rijk wordt verdeeld tussen drie zoons van Herodes – Herodes Antipas krijgt Galilea en Perea, Archelaos krijgt Judea, Samaria en Idumea, en Filippos krijgt de gebieden ten noordoosten van het meer van Galilea. Maar het onvermogen van de zoons om te regeren maakt de Romeinen ongerust. Vooral de zoon die Judea, het symbolisch belangrijkste deel heeft gekregen, blijkt niet in staat om zijn onderdanen tevreden te houden. De protesten tegen de eigenzinnige Archelaos worden zo groot dat de Romeinen hem in 6 n.Chr. afzetten en naar Galilea verbannen. Archelaos wordt echter niet vervangen door een andere vazalkoning. In plaats daarvan valt het hele gebied nu onder Romeins bewind en wordt het aan Syrië gekoppeld – waar de door Lucas genoemde Quirinius gouverneur wordt. Dat is het begin van het einde van het joodse rijk.

De Romeinen stichten nu een provincie die de naam Iudaea krijgt – een provincie die uit Judea, Samaria en Idumea bestaat. Er wordt een gouverneur voor de provincie benoemd, een zogenaamde prefect (later procurator), die zijn residentie in de stad Caesarea krijgt. Deze prefect is een Romein, en vanaf 26 n.Chr. is dat Pontius Pilatus. Op lokaal niveau blijven de joden echter tot op zekere hoogte zelf de baas. De hoofdstad Jeruzalem wordt bestuurd door de joodse hogepriester en zijn raad, het Sanhedrin. Vanaf 18 n.Chr. bestuurt hogepriester Kajafas de stad.

De zeggenschap van de joden over het land dat tot voor kort van hen was, en waar ze de Romeinen min of meer binnen gevraagd hebben, wordt nu steeds meer beperkt. Het belangrijkste symbool voor hun band met het land – de tempel in Jeruzalem – is niet meer dan een lege belofte van de nieuwe onafhankelijkheid die er nooit is gekomen. We moeten kijken naar de joodse geschiedenis – de elkaar opvolgende opheffingen, de voortdurende bedreiging van het religieuze en fysieke bestaan, en het koppige vasthouden aan de religieuze gewoonten – om te beseffen welke gevoelens dat heeft losgemaakt. Nieuwe religieuze bewegingen worden opgericht, en dat zijn vooral bewegingen die zich bezighouden met het apocalyptische gedachtegoed, de ondergang van de wereld. En ze wekken nog iets tot leven: de oude religieuze ideeën over een persoon, de messias, die zal komen om het volk te bevrijden van alles wat slecht is.

Het woord messias – of mashiach zoals het in het Hebreeuws heet – komt achtendertig keer voor in de Hebreeuwse bijbel (die min of meer overeenkomt met het Oude Testament). Het woord – in het Grieks khristos – betekent ‘de gezalfde’, een benaming die oorspronkelijk werd gegeven aan joodse koningen, priesters of profeten, maar die mettertijd steeds meer een toekomstige heerser zou gaan symboliseren; een heerser die is gezalfd door de Heer en die zal komen om het Israëlitische volk geluk te brengen. Hoe zwaarder de tijden die de joden doormaken zijn, des te meer vestigen ze hun hoop op deze toekomstige ‘vredeskoning’, zoals hij bijvoorbeeld in het boek Jesaja wordt genoemd. Vooral tijdens de Babylonische ballingschap hoopte men dat er een messias zou opstaan die de joden naar hun land terug zou leiden. Er is niets wat erop wijst dat deze messiasfiguur werd beschouwd als een godheid, maar misschien wel als iemand die was gezonden door de Heer. Volgens sommige profetieën moest een messias afkomstig zijn uit Davids geslacht.

De zoektocht naar, en het opduiken van zelfbenoemde messiasfiguren, escaleert na de Romeinse intocht in het joodse rijk, tijdens de eerste eeuw v.Chr. En de toekomstige messias zal steeds meer worden gedefinieerd als een persoon die – behalve dat hij vrede op aarde zal stichten – het volk Israël en hun land in ere zal herstellen, zoals het eruitzag in koning Davids tijd. Soms wordt deze messiasfiguur bijna als een militaire leider beschreven. Dat gebeurt bijvoorbeeld in een deel van de teksten van de zogenaamde Dode Zeerollen (die ongeveer van de derde eeuw v.Chr. tot 68 n.Chr. zijn geschreven). In de Oorlogsrol wordt beschreven hoe de heersende slechtheid zal escaleren tot er aan het eind der tijden een definitieve strijd zal uitbreken tussen ‘de zonen van de duisternis’ en ‘de zonen van het licht’. En in verschillende fragmenten wordt gesproken over een messiasfiguur (een of twee of drie) die zal komen ‘met zijn zwaard’; een prins van Davids geslacht die de slechte machten op aarde zal overwinnen en het volk naar nieuwe tijden zal leiden. Hier komen de apocalyptische en eschatologische trekjes die veel van het denken van die tijd bepalen (en die zo duidelijk aanwezig zijn in de evangelistische beschrijving van de gedachtegangen van Jezus van Nazaret) duidelijk naar voren.

Er is ook een aantal levende, zelfbenoemde messiasfiguren in die turbulente tijd. Een persoon die mogelijk zulke aspiraties had was een rebellenleider met de naam Judas de Galileeër, een man die zowel door Josephus als door de evangelist Lucas wordt genoemd.[12] Judas werd legendarisch als de stichter van de revolutionaire en religieus fundamentalistische zeloten. De zeloten waren op actie gerichte, vaak gewelddadige joodse rebellen die onder meer de leiders van de Makkabese opstand als voorbeeld hadden. De acties van de zeloten waren niet alleen gericht tegen de externe onderdrukkers, de Romeinen, maar ook tegen joden die als verraders werden beschouwd.

Judas de Galileeër begon zijn rebellie naar aanleiding van een gebeurtenis die staat beschreven in het Nieuwe Testament, namelijk de volkstelling, die volgens het Lucasevangelie plaatsvindt in de tijd van Jezus’ geboorte, in 6 n.Chr. In het begin schikte de joodse bevolking zich in de volkstelling maar, zoals Josephus in De oude geschiedenis van de joden beschrijft, er was ‘een zekere Judas (…) die samen met Zadok, een Farizeeër, iedereen opriep om in opstand te komen, doordat ze beiden zeiden dat deze volkstelling niets anders was dan een inleiding tot slavernij’. De opstand wordt natuurlijk door de Romeinen neergeslagen, maar de zeloten zullen later in de geschiedenis opnieuw opduiken. Of Judas de Galileeër zichzelf als een messias beschouwde is omstreden. Zijn religieus geïnspireerd leiderschap, met het doel de joodse natie te bevrijden, spreekt echter voor deze theorie.

Een persoon die misschien meer messiasaspiraties had was Judas’ zoon (of kleinzoon) Menachem, die in 66-70 n.Chr. een van de zelotische leiders van de joodse revolutie tegen de Romeinen zou worden. Menachem arriveerde gekleed als een koning in Jeruzalem, ging gekleed als een koning de tempel binnen, beval de executie van de hogepriester en daagde de zoon van de hogepriester uit, die met behulp van een groot deel van de bevolking van Jeruzalem Menachem en zijn mannen aanviel en hen dwong zich terug te trekken.[13]

Een van de beroemdste messiasaspiranten is een man met de naam Teudas, die door de evangelist Lucas in De handelingen van de apostelen wordt genoemd (‘Enige tijd geleden wierp Teudas zich op als een man die het volk zou leiden, en ongeveer vierhonderd mensen sloten zich bij hem aan.’[14]). Ook Josephus noemt hem, in nogal negatieve bewoordingen:

Het gebeurde, terwijl Fadus procurator over Iudaea was, dat een zekere tovenaar, wiens naam Teudas was, een groot deel van de bevolking overhaalde om hun eigendommen mee te nemen en hem naar de rivier de Jordaan te volgen; want hij vertelde hun dat hij een profeet was, en dat hij op eigen kracht de rivier zou delen om hun een gemakkelijke overtocht te bieden. Velen werden door zijn woorden gelokt. Fadus stond echter niet toe dat ze profiteerden van deze wilde poging, en hij stuurde een troep ruiters achter hen aan. Nadat ze waren overrompeld, doodden de troepen velen van hen, en namen velen levend gevangen. Ze namen ook Teudas levend gevangen, onthoofdden hem en droegen zijn hoofd naar Jeruzalem.[15]

Een zin in bovenstaand verslag van Josephus die het waard is om over na te denken, is die over Teudas die belooft dat hij ‘de rivier zal delen’. Dit is natuurlijk een poging tot herhaling; van Mozes, die de Rode Zee deelde tijdens de exodus van de joden uit Egypte, of van Jozua, die de rivier de Jordaan stopte toen hij de Israëlieten naar het land Kanaän leidde.[16] En Teudas was niet de enige die gebruikmaakte van dergelijke bijbelse parallellen om zijn verheven status en zijn vermogen om de joden te bevrijden te bewijzen. Dit soort bewuste toespelingen werden gebruikt door velen die er aanspraak op maakten een messias te zijn.

Een andere bekende messiasaspirant uit die tijd was een man die ‘de Egyptenaar’ werd genoemd. Hij verscheen tijdens de regeerperiode van een andere Romeinse procurator, Felix (ca. 52-59 n.Chr.) en volgens historicus Josephus vertoont deze ‘Egyptenaar’ een zekere gelijkenis met Teudas – hij noemt ze beiden ‘tovenaars’ – maar ‘de Egyptenaar’ heeft beduidend meer aanhangers. Josephus beschrijft de Egyptenaar in zijn boek Over de joodse oorlog op de volgende manier:

Hij was een tovenaar, en deed ook of hij een profeet was, en hij verzamelde dertigduizend man die door hem werden misleid. Hij leidde ze van de woestijn naar de berg die Olijfberg wordt genoemd. Hij maakte zich daar klaar om Jeruzalem gewapend binnen te vallen; en als hij de Romeinse garnizoenen en het volk eenmaal had overwonnen, was hij van plan om over ze te regeren met behulp van de wachters die samen met hem de stad binnenvielen.[17]

Josephus besteedt veel aandacht aan de Egyptenaar. In een ander boek, De oude geschiedenis van de joden, beschrijft hij hoe de Egyptenaar wordt overwonnen door de Romeinse procurator Felix:

Hij [Felix] doodde vierhonderd mensen en maakte tweehonderd gevangenen. De Egyptenaar ontsnapte, en hij is nooit meer gezien.[18]

Josephus vertelt ook dat de Egyptenaar tegen zijn aanhangers had gezegd dat de muren van Jeruzalem ‘op zijn bevel zouden instorten’. Ook dit is een duidelijke toespeling op de bijbelse verhalen, in dit geval hoe Jozua ervoor zorgt dat de muren van Jericho vallen.[19] Ook de Olijfberg heeft een symbolische betekenis, omdat dit volgens de Bijbel de plek is waar de Heer op de dag des oordeels zal staan.[20]

Het aantal messiasaspiranten lijkt toe te nemen naarmate de joodse opstand tegen de Romeinen dichterbij komt. Volgens Josephus zijn er juist onder procurator Felix een bijzonder groot aantal figuren die:

het volk bedrogen en misleidden en net deden alsof ze goddelijke inspiratie hadden, maar die veranderingen en een wisseling van de regering nastreefden. Het lukte deze mannen om de massa’s zover te krijgen dat ze zich als idioten gedroegen, en ze trokken voor de mensen uit de woestijn in, waar ze net deden of God ze een teken zou geven dat ze bevrijd waren.[21]

Hoe past Jezus van Nazaret hierin? Om te beginnen kunnen we constateren dat hij, zoals hij in de evangeliën is beschreven, een aantal overeenkomsten heeft met de andere genoemde messiasfiguren uit die tijd. De verhalen uit de evangeliën over Jezus staan bijvoorbeeld vol parallellen met het Oude Testament.

Zoals reeds gezegd staat er op een aantal plekken in het Oude Testament dat de koning die zal komen om het joodse volk te redden van Davids geslacht zal zijn: ‘De dag zal komen – spreekt de Heer – dat ik aan Davids stam een rechtmatige telg laat ontspruiten, die als koning een wijs beleid zal voeren en die in het land recht en gerechtigheid zal handhaven. Dan wordt Juda verlost en zal Israël in vrede leven.’[22] En inderdaad, volgens de stambomen in zowel het Matteüs- als het Lucasevangelie is Jezus een nakomeling van David.[23]

Jezus komt Jeruzalem binnenrijden op een ezel, zoals de profeet Zacharia had voorspeld dat de ‘koning van Sion’ zou doen.[24] En hij wordt daar door de massa’s gehuldigd, volgens Matteüs als ‘Davids zoon’, volgens Lucas als ‘de koning’.

Matteüs en Lukas schrijven dat Jezus is geboren in Betlehem, hoewel hij opgroeide in de stad Nazaret in Galilea. Betlehem is volgens het eerste boek Samuël de woonplaats van Davids familie, en in Micha, een van de twaalf profetenboeken in het Oude Testament, staat: ‘Uit jou, Betlehem in Efrata, te klein om tot Juda’s geslachten te behoren, uit jou komt iemand voort die voor mij over Israël zal heersen. Zijn oorsprong ligt in lang vervlogen tijden.’[25]

Matteüs schrijft dat Herodes, omdat het hem niet gelukt was om het pasgeboren kind Jezus te vinden en te doden, ‘opdracht gaf om in Betlehem en de wijde omgeving alle jongetjes van twee jaar en jonger om te brengen’.[26] Behalve dat deze verordening van Herodes niet wordt beschreven in andere historische bronnen is de associatie met het Oude Testament duidelijk. In het Tweede boek Mozes wordt beschreven hoe de farao beveelt dat alle pasgeboren Hebreeuwse jongens in de Nijl moeten worden gegooid, waarna Mozes’ moeder haar pasgeboren kind verstopt.[27]

Matteüs vertelt ook dat het kind Jezus naar Egypte wordt gebracht om te ontkomen aan de wrede Herodes.[28] Dat kan eveneens worden beschouwd als een parallel met het verhaal over Mozes. Matteüs citeert bovendien de profeet Hosea: ‘Uit Egypte heb ik mijn zoon geroepen.’[29]

De beroemde Amerikaanse theoloog E.P. Sanders constateert in zijn boek The Historical Figure of Jesus: ‘De evangeliën beschrijven Jezus als een verlosser van de hele wereld, maar hij is een universele verlosser die in de joodse verlosserstraditie past.’[30]

De overeenkomst met andere messiasaspiranten uit die tijd is, in elk geval in dat opzicht, nogal duidelijk. In hun beschrijvingen van Jezus’ leven doen zijn biografen hun uiterste best om parallellen te trekken met de profetieën over de messias, en met eerdere joodse leiders, zoals die zijn beschreven in het Oude Testament. De biografen zijn in dit geval de evangelisten.

Maar wordt deze Jezus van Nazaret – geboren rond het begin van onze tijdrekening, gekruisigd rond 30 n.Chr. – door een ánder dan de evangelisten genoemd? Worden zijn leven en daden beschreven door een van de historici uit die tijd die vertelden over Judea en de politieke en religieuze omwentelingen?

In 1909 gaf de Amerikaanse historicus en vrijdenker John E. Remsburg een boek uit dat hij The Christ: A Critical Review and Analysis of the Evidence of His Existence noemde. Hierin is een tabel opgenomen waarin tweeënveertig historici staan die actief waren in Jezus’ tijd, of minder dan een eeuw daarna. Remsburg schrijft: ‘Er is voldoende bewaard gebleven van de in de lijst genoemde schrijvers om een bibliotheek mee te vullen. Toch is er in die hoeveelheid joodse en heidense literatuur niet één vermelding van Jezus Christus, als je de twee vervalste stukken in het werk van een joodse schrijver en twee omstreden stukken in het werk van Romeinse schrijvers buiten beschouwing laat.’[31]

Dit is een van de grote historische dilemma’s in het christendom. Het Nieuwe Testament beschrijft een religieuze leider, Jezus van Nazaret, die niet alleen een groot aantal volgelingen heeft gehad, maar die bovendien door autoriteiten en bevolking als zo’n grote bedreiging werd beschouwd dat hij werd terechtgesteld in een proces waarbij zowel Jeruzalems joodse leiders als Iudaea’s Romeinse prefect (die tot overmaat van ramp zijn handen in onschuld waste) aanwezig waren, een leiderfiguur die na zijn dood inspireerde tot de stichting van een van de grote wereldreligies – en toch is het discutabel of historici uit die tijd hem zelfs hebben genoemd.

Laten we maar eens kijken naar de historici uit die tijd. Wie van hen bevond zich, qua tijd en geografie, dichtbij genoeg om de gebeurtenissen die worden beschreven in het Nieuwe Testament te kunnen bevestigen, als deze hebben plaatsgevonden.

De belangrijkste beschrijver van Judea en Galilea in Jezus’ tijd is de al eerdergenoemde joods-Romeinse historicus Flavius Josephus. Josephus wordt beschouwd als een van de belangrijkste historici uit de oudheid en hij is de persoon die, bijna eigenhandig, de lange doodsstrijd en de uiteindelijke ondergang van het joodse volk in 70 n.Chr. beschreef. Toch omarmden de overlevenden van de joodse natie Josephus’ beschrijving niet, en evenmin probeerden ze die te bewaren als een document van hun eigen geschiedenis. Zijn vier beroemde werken, die ondanks een zekere mate van overdrijving en interne tegenstrijdigheden voldoende zijn bevestigd door historisch onderzoek en archeologie, zijn in plaats daarvan hoofdzakelijk door christelijke bronnen voor het nageslacht bewaard gebleven.

De joden uit die tijd beschouwden Josephus namelijk als een verrader.

Josef ben Matitiahu, zoals Josephus oorspronkelijk heette, werd in 37 of 38 n.Chr. in Jeruzalem geboren, in een arocratische familie van priesters. Volgens eigen opgave was de jonge Josef zo verstandig, intelligent en vroegrijp dat de hogepriester van Jeruzalem hem al op veertienjarige leeftijd consulteerde over bepaalde juridische problemen, en hij was zo leergierig dat hij zich op zijn zestiende verdiepte in de filosofieën van de drie belangrijkste joodse groeperingen – de Sadduceeën, de Farizeeën en de Essenen (voor de rebelse zeloten, die hij ‘de vierde filosofie’ noemde, voelde hij alleen minachting[32]). Omdat deze studies niet voldoende voor hem waren bezocht Josef een kluizenaar, Banus, en verbleef drie jaar bij hem in de woestijn. In 57 n.Chr., op negentienjarige leeftijd, keerde hij naar Jeruzalem terug en sloot zich aan bij de Farizeeën, de populairste groepering in die tijd. Zo beschrijft hij zijn jeugd in elk geval zelf.[33]

Anderen twijfelen aan deze historische beschrijving, niet het minst omdat Josephus in een deel van zijn teksten heel negatief is over de Farizeeën. Aangenomen wordt dat hij zich inderdaad bij de Farizeeën aansloot, maar dat om puur opportunistische redenen deed – wat opvallend vaak voor de hand lijkt te liggen voor Josephus – of dat hij zichzelf in zijn autobiografie een Farizeeër noemt omdat hij in de periode dat hij het boek schreef op goede voet wil blijven met de joodse meerderheid. Josephus had namelijk alle reden om zijn goede naam voor zijn eigen volk te verdedigen.

Binnen een paar jaar na de terugkomst van de jonge Josef naar Jeruzalem begint het verzet in het door de Romeinen geregeerde Judea steeds meer te groeien. Vooral de religieus fanatieke zeloten creëren niet alleen een opstandige sfeer tegen de Romeinen, maar versterken ook de interne conflicten onder de joodse bevolking. Josephus schrijft over de zeloten: ‘Niet alleen kennen ze de dood geen waarde toe, maar ze hebben ook geen aandacht voor de dood van familieleden en vrienden, en angst krijgt ze niet zover dat ze een ander mens Heer noemen.’[34] De zeloten zijn fanatiek en onbevreesd, en ze beginnen de bevolking te beïnvloeden. Aan het eind van de jaren vijftig of begin jaren zestig laat de Romeinse procurator van Iudaea een aantal joodse priesters gevangennemen en stuurt ze geketend naar Rome. Josef, die deze priesters kent, reist ze rond het jaar 63 n.Chr. achterna en vraagt een audiëntie aan bij keizer Nero om hem om hun vrijlating te verzoeken. Hij komt in contact met Nero’s vrouw Poppaea, die zijn zaak steunt en hem aan het hof introduceert. Het lukt Josef na twee jaar om zijn vrienden vrij te krijgen. Dit bezoek aan Rome sterkt niet alleen het zelfvertrouwen van de jongeman, maar geeft hem ook een voorproefje van de pracht en praal aan het Romeinse hof. Dat trekt hem aan, en hij zal het zich met genoegen herinneren.

Als Josef naar zijn geboorteland terugkeert zijn er veel dingen gebeurd: het is 66 n.Chr. en de joodse opstand tegen de Romeinen is ten slotte uitgebroken. Na decennia van onrust en een vijandige sfeer, na een steeds intensievere beweging van nationalistisch messianisme, was deze opstand uiteindelijk onvermijdelijk. E.P. Sanders schrijft hierover: ‘Toen de opstand in 66 eindelijk uitbrak, hebben velen zich aangesloten omdat ze geloofden dat God klaarstond om hen te verlossen.[35]

Het had bijna een eeuw geduurd, maar nu waren bepaalde groeperingen onder de joden er klaar voor om een poging te wagen hun zelfstandigheid met geweld terug te krijgen.

Net als andere aristocraten en hooggeplaatste joden binnen de Romeinse provincie reageerde Josef in het begin nogal onverschillig op de nieuwe opstand. Toen ze echter merkten dat de rebellen successen behaalden – het lukte hen om de troepen die de Romeinen naar Jeruzalem stuurden te verslaan – begonnen steeds meer en steeds belangrijkere joodse groeperingen zich bij de opstand aan te sluiten. Zo ook Josef ben Matitiahu. Josef werd aangewezen door het Sanhedrin, de Grote Raad in Jeruzalem, om de tegenstand tegen de Romeinen in Galilea te leiden. De opdracht vereiste niet alleen militaire leiderskwaliteiten, maar ook diplomatieke, en na zijn successen in Rome wordt aangenomen dat Josef deze kwaliteiten bezit. Bepaalde delen van Galilea bleken namelijk erg onwillig om mee te doen met de opstand.

In het begin behaalt Josef wat successen, maar hij roept vijandschap op, en er bestaat een rivaliserende militie die wordt geleid door een man met de naam Johannes van Gischala. De twee mannen verspillen veel energie aan het beconcurreren van elkaar, en dat is een van de redenen waarom het de rebellen niet lukt om de oude Galilese hoofdstad Sepphoris te verdedigen.

In het voorjaar van 67 n.Chr. bevinden Josefs mannen zich in de stad Jotapata, waar ze de belangrijke weg naar Sepphoris bewaken. De Romeinse generaal Vespasianus leidt een massale aanval tegen het rebellenbolwerk, en Josefs troepenmacht is al snel omsingeld. Zes weken lang blijven ze in Jotapata’s fort en verdedigen zich tegen de Romeinen. Uiteindelijk worden ze verslagen en de meesten worden gedood. Het lukt Josef echter om aan het bloedbad te ontkomen en hij vindt veertig andere ‘vooraanstaande personen’, die zich in een grot in de buurt hebben verstopt. Hij voegt zich bij hen. Op de derde dag worden ze door de Romeinen ontdekt. Als de veertig dat beseffen, en bovendien in de gaten hebben dat hun leider Josef overweegt om zich aan de Romeinen over te geven, worden ze razend. Ze eisen van hem dat hij zelfmoord pleegt in plaats van zich aan de vijand over te leveren. De situatie wordt steeds dreigender, en op dat moment neemt Josef een besluit (hij beschrijft zichzelf in de derde persoon):

‘En nu,’ zei hij, ‘jullie hebben besloten om te sterven, laten we onze dood dan door het lot laten bepalen. Degene die het eerste lot trekt zal worden gedood door degene die het tweede lot trekt, en zo beslist het lot voor ons allemaal; niemand van ons pleegt zo zelfmoord, want het zou onrechtvaardig zijn als iemand, als de anderen dood zijn, spijt zou krijgen en zichzelf zou redden.[36]

De anderen accepteren Josefs besluit, ze zijn zelfs opgetogen, ‘want ze dachten dat de dood, als Josef met hen stierf, zoeter dan het leven zou zijn’. Ze beginnen lootjes te trekken, Josef ook, en de collectieve zelfmoord begint – degene die het zwaard het laatst heeft vastgehouden, is als volgende aan de beurt. Uiteindelijk is iedereen dood, op twee na. En Josef is, zoals hij schrijft – ‘we kunnen niet zeggen dat het toeval was of dat het gebeurde door Gods voorzienigheid’— een van de twee die het overleven. Op dat moment richt hij zich tot de andere man (hij beschrijft zichzelf opnieuw in de derde persoon):

Omdat hij er absoluut geen behoefte aan had om te worden veroordeeld door het lot, of om zijn handen met het bloed van zijn landgenoot te moeten bezoedelen, overreedde hij zijn lotgenoot om zijn vertrouwen in hem te stellen en samen met hem te blijven leven.[37]

Josef ben Matitiahu komt levend uit de grot en geeft zich over aan de Romeinen. Dat, volgens velen, monumentale verraad heeft Josef ben Matitiahu niet alleen tot het ultieme symbool van opportunisme gemaakt, maar heeft ook geleid tot een wiskundig probleem, het Josephus-probleem, dat neerkomt op het uitrekenen hoe je na een collectieve zelfmoord alleen overblijft.

Josef wordt naar zijn overwinnaars gebracht, de Romeinse generaal Vespasianus en zijn zoon Titus. Zijn leven hangt, ondanks de sympathie die Titus voor hem voelt, aan een zijden draadje. Maar Josef ben Matitiahu verloochent zichzelf niet. Hij is in de eerste plaats een overlever. Hij voorspelt de verblufte Vespasianus dat hij al snel de Romeinse keizer zal zijn!

Josef heeft geleerd met de hoogste Romeinse autoriteiten te communiceren, en Vespasianus laat zich beïnvloeden door de ontwikkelde, wereldwijze man, die hem ook nog zo’n mooie voorspelling doet. En waarom zou deze niet uitkomen? In Europa is een opstand uitgebroken tegen keizer Nero, de heerser van het Romeinse Rijk. En bovendien is er gedurende een aantal maanden een komeet aan de hemel zichtbaar geweest, die op een zwaard leek. Vespasianus kan de man die voor hem staat en voorspelt dat hij al snel een groot heerser zal zijn, niet negeren.

Josef mag blijven leven, maar hij wordt gearresteerd en naar de gevangenis van Jeruzalem gebracht. Daar is hij getuige van de Romeinse belegering. Het jaar daarop pleegt keizer Nero zelfmoord, en nog een jaar later wordt Vespasianus tot keizer uitgeroepen. Josefs voorspelling is uitgekomen.

Misschien wilde Josef ben Matitiahu alleen zijn eigen leven redden. Misschien had hij hogere ambities. Wat de reden ook was, hij wordt nu rijkelijk beloond voor zijn voorspelling. Keizer Vespasianus laat meedelen dat Josef een vrij man is en dat hij de naam van zijn weldoener, Flavius, krijgt, in elk geval voor het nageslacht. Josef ben Matitiahu wordt Flavius Josephus. De oorlog tegen de rebelse joden wordt nu overgenomen door Vespasianus’ zoon Titus, en Josephus wordt zijn tolk en vriend. Hij blijft in Jeruzalem en zal er getuige van zijn hoe de stad waar hij is geboren en getogen, met daarin de tempel die het hart van het joodse bestaan vormt, niet alleen wordt ingenomen maar met de grond gelijkgemaakt wordt. Josephus probeert tijdens het zes maanden lange beleg te bemiddelen tussen de Romeinen en de joden, en hij doet pogingen om zijn vroegere bondgenoten te laten capituleren voordat alles is verwoest. Maar er luistert nauwelijks iemand naar hem. In 70 n.Chr. gaat het joodse rijk ten onder (hoewel kleine groepjes zeloten nog drie jaar standhouden). Josephus volgt zijn vriend Titus naar Rome om aanwezig te zijn bij zijn triomfantelijke thuiskomst, die is vereeuwigd door de Boog van Titus in Rome.

Flavius Josephus wordt Romeins burger, hij krijgt een jaarlijkse toelage, hij krijgt land in Judea en hij wordt een belangrijk man aan het Romeinse hof. Maar Josephus zal zijn oorsprong niet vergeten. Sommigen beweren dat hij alleen zijn daden wilde rechtvaardigen, maar die verklaring is niet voldoende voor de weg die Josephus nu kiest. Hij besteedt de rest van zijn leven namelijk aan verdedigen en verklaren, en beschrijft niet alleen zijn eigen leven en daden, maar die van het hele joodse volk. In zijn eigen ogen blijft Flavius Josephus namelijk een loyale en gezagsgetrouwe jood.

Josephus schrijft vier grote werken: Over de joodse oorlog, geschreven 75-79 n.Chr., De oude geschiedenis van de joden (een werk over de joodse geschiedenis van de oudste tijd tot de opstand tegen de Romeinen), gepubliceerd ca. 93 n.Chr., Tegen Apion (een werk over de vijanden van de joden) en het autobiografische Vita, geschreven ca. 94-99 n.Chr., dat mogelijk een aanvulling is op De oude geschiedenis van de joden. Josephus wilde duidelijk niet alleen zichzelf redden van de kwaadaardigheid of vergeetachtigheid van de geschiedenis, maar hij wilde hetzelfde doen voor het verslagen joodse volk.

Vooral Over de joodse oorlog, maar ook De oude geschiedenis van de joden, is een enorm rijke bron van kennis over het leven in de Romeinse provincie Iudaea en omgeving. In deze boeken vertelt Josephus over het leven en de personen in zijn vaderland. Hij vertelt over procuratoren en opstandelingen, over hogepriesters en messiasaspiranten.

Maar vertelt hij ook over Jezus van Nazaret?

‘Het enige grote wapen dat de verdedigers van het christendom gedurende de afgelopen 1800 jaar op de sceptici hebben afgevuurd is het beroemde Testimonium Flavianum.’ Dat schrijft Don Havis in het tijdschrift American Atheist Magazine, voorjaar 2004.[38]

Jezus van Nazaret wordt twee keer genoemd in de boeken van Flavius Josephus, beide keren in De oude geschiedenis van de joden. De eerste verwijzing, in deel 20 van zijn werk, is ingekort en gaat over de moord op Jezus’ broer Jakobus: ‘[Hogepriester Ananus] riep het Sanhedrin bij elkaar, en leidde Jakobus voor, de broer van Jezus die Christus werd genoemd, samen met een aantal anderen, en nadat ze waren aangeklaagd omdat hij de wet had overtreden, liet hij ze stenigen.’[39]

De tweede verwijzing naar Jezus is beduidend langer. Deze staat in deel 18 van hetzelfde werk, en luidt:

Ongeveer in die tijd verscheen Jezus, een wijze man, als het tenminste juist is om hem een man te noemen. Want hij volbracht ongelooflijke daden en hij was een leraar voor de mensen, die de waarheid met blijdschap aannamen. Veel mensen, zowel joden als Grieken, voelden zich tot hem aangetrokken. Hij was de messias (Christus). En toen Pilatus hem op verzoek van onze leiders tot kruisiging veroordeelde, stopten degenen die van hem hadden gehouden daar niet mee. Want op de derde dag verscheen hij levend voor hen, wat samen met tienduizend andere dingen was voorspeld door de goddelijke profeten. En tot op heden is de stam van de christenen, die naar hem is genoemd, nog niet uitgestorven.’[40]

Deze passage heet Testimonium Flavianum, of de getuigenis van Flavius. Het probleem is dat er iets niet helemaal klopt aan het Testimonium Flavianum. Ten eerste lijkt de tekst gevoegd tussen twee andere stukken, die gaan over de opstandige sfeer onder de joden; tekst die veel vloeiender zou lopen als het Testimonium Flavianum er niet tussen stond. Ten tweede is er, behalve in deze passage, geen enkel teken in het hele oeuvre van Josephus dat hij tot het christendom bekeerd zou zijn. In bovenstaand fragment beschrijft Josephus Jezus als een messias die men bijna geen man kan noemen, en hij vertelt dat Jezus uit de dood is opgestaan. Het is een bijna confessionele tekst, die moeilijk te verklaren is als we Josephus’ overige werken in ogenschouw nemen.

Hoewel het debat over de authenticiteit van het Testimonium Flavianum al honderden jaren wordt gevoerd, zijn er tegenwoordig niet veel bijbelonderzoekers die geloven dat de tekst, in de vorm waarin deze is geschreven, authentiek is. Aangenomen wordt dat het, in elk geval gedeeltelijk, een zogenaamde interpolatie is, een stuk dat door een latere bewerker aan Josephus’ tekst is toegevoegd. Deze conclusie wordt ondersteund door de manier waarop Josephus door de vroege kerkvaders werd geciteerd.

Zoals eerder vermeld werd het werk van Josephus niet geaccepteerd door de joden uit de oudheid. Ze beschouwden Josephus als een verrader en zijn werk kreeg pas aandacht buiten Romeinse kringen toen het christendom zich begon te verspreiden. De vroegst bewaarde kopieën van De oude geschiedenis van de joden in het Grieks dateren ongeveer van de tiende eeuw, en hoewel het werk al beduidend eerder is geciteerd, zijn de vroegst bekende citaten afkomstig van christelijke kerkvaders. Twee van hen waren Eusebius, bisschop van Caesarea, die ca. 263-339 n.Chr. leefde, en Origenes, een van de belangrijkste vroege kerkvaders, die ca. 182-251 n.Chr. leefde.

Eusebius schreef in het jaar 324 een tekst waarin hij de werken van Josephus beschrijft. Hierin citeert hij het Testimonium Flavianum zoals dat tegenwoordig bekend is bijna woord voor woord.[41] Maar Origenes, die bijna honderd jaar eerder schrijft, in 240 n.Chr., noemt de eerste aanzienlijk kortere verwijzing – die over Jezus’ broer Jakobus – maar vermeldt het Testimonium Flavianum niet. En alsof dat nog niet genoeg is schrijft Origenes in een tekst dat Josephus ‘niet geloofde in Jezus als Christus’, en in een andere dat hij ‘Jezus niet als Christus accepteerde’.[42] Men neemt daarom aan dat de versie van De oude geschiedenis van de joden die Origenes las het Testimonium Flavianum niet bevatte.

Origenes’ tekst was echter ook niet vrij van argwaan. Volgens Origenes zou Josephus de verwoesting van Jeruzalem en de tempel namelijk hebben geïnterpreteerd als Gods straf omdat de joden Jakobus, de broer van Jezus, terechtstelden.[43] Met de gedachte aan Jakobus’ erg bescheiden aanwezigheid in Josephus’ werk – vergeleken met de enorme hoeveelheid woorden die Josephus besteedt aan de belegering en verwoesting van Jeruzalem – lijkt het verband tussen deze twee gebeurtenissen moeilijk te verklaren (en we zien die dan ook niet terug in de huidige versie van De oude geschiedenis van de joden).

Toch heeft de korte verwijzing naar de ‘broer van Jezus de zogenaamde Christus’ beduidend meer aanhangers gekregen dan het Testimonium Flavianum.

Hoewel tegenwoordig maar weinig onderzoekers bereid zijn om het Testimonium Flavianum als authentiek te beschouwen, in elk geval in zijn geheel, is een aantal vooraanstaande bijbelhistorici bereid om een enigszins afgezwakte versie van de tekst te accepteren (ze bedoelen daarmee dat Josephus het Testimonium Flavianum schreef, maar dat de meer confessionele delen later zijn toegevoegd). John P. Meier, katholiek theoloog en auteur van het standaardwerk A Marginal Jew: Rethinking the Historical Jesus, schrijft bijvoorbeeld dat hij van mening is dat het Testimonium Flavianum, maar dan in afgezwakte vorm, van ‘monumentale betekenis’ is.[44] Bijbelhistoricus John Dominic Crossan kan misschien worden beschouwd als een vertegenwoordiger van de heersende stroming als hij schrijft: ‘Het probleem is dat Josephus’ beschrijving te mooi is om waar te zijn, te confessioneel om onpartijdig te zijn en te christelijk om joods te zijn.’[45]

Waarom al die aandacht voor deze twee passages over Jezus? Heel gewoon, omdat het bijna het enige is wat we hebben als we de evangeliën buiten beschouwing laten. En omdat Josephus over Jezus had móéten schrijven. Als we het hard stellen, kunnen we zeggen dat Josephus erover had geschreven als Jezus van Nazaret tijdens de Romeinse aanwezigheid in Judea en Galilea een belangrijk persoon was geweest.

Er zijn nog twee belangrijke joodse historici uit die tijd, hoewel ze niet zo cruciaal voor dit verhaal zijn als Josephus: de eerste is Justus van Tiberias, een joodse historicus die in dezelfde tijd als Josephus in Galilea leefde. Hij is bovendien het meest bekend omdat hij in zijn eigen beschrijving van de joodse opstand sterke beschuldigingen uit aan het adres van Josephus als militaire leider. Justus’ teksten zijn echter niet bewaard gebleven. We hebben er alleen beschrijvingen van, onder andere in een tekst van Fotios, de patriarch van Constantinopel in de negende eeuw. Fotios heeft Justus dus gelezen, en hij rapporteert dat hij ‘geen enkele melding maakte over de komst van Christus, of wat er met Hem gebeurde, of de wonderbaarlijke daden die Hij verrichtte’.[46] Van Justus van Tiberias lijken we dus geen bevestiging te krijgen dat Jezus heeft bestaan.

De andere belangrijke joodse historicus, of eerder filosoof, uit die tijd is Filon van Alexandrië, of zoals hij in het Latijn wordt genoemd: Philo Judaeus. Filon werd ca. 20 v.Chr. geboren en stierf ca. 40 n.Chr. Hij kwam uit de Egyptische stad Alexandrië en zijn familie was een van de belangrijkste joodse families. Een van zijn invloedrijke familieleden was zijn neef Tiberius Julius Alexander, die het joodse geloof de rug toekeerde en van 46-48 n.Chr. de Romeinse procurator van Iudaea was.

Filons filosofie werd met groot enthousiasme door een deel van de vroege christenen geaccepteerd, omdat zijn ideeën tot op zekere hoogte bij die van de christenen aansloten. Nergens noemt Filon echter het bestaan van Jezus of zijn leerlingen, hoewel hij zowel de Essenen als Pontius Pilatus beschrijft.

Van de historici die tijdens of vlak na Jezus’ tijd werkten, lijken we met andere woorden geen informatie te krijgen, als we de twijfelachtige passage in Josephus’ werk buiten beschouwing laten.

Het is natuurlijk mogelijk dat Jezus een van de messiasfiguren is die Josephus heeft genoemd – dat hij bijvoorbeeld Teudas is, of de Egyptenaar – en dat mythevorming, geruchten, vooroordelen of iets anders ertoe hebben geleid dat de evangelistische verhalen over deze persoon zo sterk van Josephus’ werk verschillen.

Hoewel niet-christelijke bronnen weinig informatie lijken te geven over de eerste eeuw na Jezus’ geboorte, vinden er aan het begin van de volgende eeuw enkele gebeurtenissen plaats.

Cornelius Tacitus, die ca. 55-117 n.Chr leefde, wordt vaak beschouwd als de belangrijkste geschiedschrijver van het Romeinse Rijk. Aan het eind van zijn leven schreef hij een werk, Annales, waarin hij de Julisch-Claudische keizers beschreef. In boek 15, vers 44 van Annales beschrijft Tacitus de grote brand in Rome in 64 n.Chr, een brand waarvan men dacht dat keizer Nero hem had laten aansteken. Hierin staat bijvoorbeeld de volgende passage:

Om het gerucht de kop in te drukken gaf Nero hun de schuld [van de brand], en gaf de wreedst mogelijke straffen aan de zondaars die het gewone volk de christenen noemt, en die worden gehaat om hun schandelijke gedrag. Christus, naar wie ze zijn vernoemd, werd onder Tiberius’ heerschappij door Pontius Pilatus tot de marteldood veroordeeld, maar hoewel ze tijdelijk onder de duim werden gehouden, begonnen de dodelijke waandenkbeelden weer de kop op te steken, niet alleen in Judea, de oorspronkelijke bron van dit kwaad, maar ook in de hoofdstad [Rome], waar alles wat zondig en walgelijk in de wereld is zich verzamelt en volgelingen krijgt.[47]

Deze tekst is bijna een eeuw nadat Jezus leefde geschreven, en in tegenstelling tot het Testimonium Flavianum is dit nauwelijks een confessionele tekst. Integendeel, Tacitus geeft uitdrukking aan zijn afschuw voor het christendom (iets wat hij overigens ook over het jodendom doet[48]). Dit feit vergroot natuurlijk de waarschijnlijkheid dat de tekst authentiek is, of in elk geval geen christelijke interpretatie is. Tacitus maakt echter een aantal mysterieuze vergissingen: ten eerste noemt hij Pontius Pilatus procurator, de titel die de Romeinse gouverneurs later zouden krijgen. Pilatus was echter een prefect (iets wat wordt bevestigd door een inscriptie die in 1961 in Caesarea is gevonden). Een ander eigenaardig woord is ‘Christus’. Als Tacitus zich had gehouden aan de officiële Romeinse protocollen toen hij de christelijke geschiedenis beschreef had hij Jezus bij zijn naam moeten noemen, Jezus dus. Christus is een theologische toevoeging, en betekent net als messias ‘de gezalfde’. Met andere woorden, er wordt aangenomen dat Tacitus bij zijn geschiedschrijving op dit punt gebruik heeft gemaakt van een verhaal dat de christenen over hun oorsprong hadden gepresenteerd.

De meeste historici gaan ervan uit dat deze passages van Tacitus authentiek zijn, en dat de christelijke groeperingen een belangrijk element vormden in het Romeinse leven in de tijd waarin Annales werd geschreven, ca. 116 n.Chr. Het kan ook een indicatie zijn voor hun aanwezigheid in Rome in de tijd van de grote brand van 64 n.Chr.

Een andere Romeinse historicus, Gaius Suetonius Tranquillus, schrijft in 120 n.Chr.: ‘Omdat de joden, die werden opgehitst door Chrestus, voortdurend problemen veroorzaakten, werden ze door hem [keizer Claudius] uit Rome verbannen.’[49] Het interessante hieraan is dat Suetonius een gebeurtenis beschrijft die al rond 50 n.Chr. had plaatsgevonden, in de tijd van keizer Claudius. De vraag is echter of met ‘Chrestus’ inderdaad Jezus van Nazaret wordt bedoeld. Chrestus schijnt in die tijd een heel gewone naam in Rome te zijn geweest, vooral onder slaven. Om die reden wordt het als heel twijfelachtig beschouwd dat deze zin iets met het christendom of Christus te maken heeft. Maar ook Suetonius verwijst in hetzelfde werk naar de behandeling van de christenen in Nero’s tijd – ‘straf werd uitgedeeld aan de christenen, een groep mannen die zich wijdden aan een nieuw en verderfelijk bijgeloof’ – iets wat hij mogelijk van Tacitus kan hebben, die zijn Annales een paar jaar eerder schreef.[50]

Ten slotte hebben we Plinius de Jongere, een Romeinse rijksambtenaar en auteur, die vooral bekendstaat om zijn briefwisseling. Rond 112 n.Chr. schreef Plinius, die destijds gouverneur was over de provincie Bithynia et Pontus, aan de zuidkust van de Zwarte Zee, een brief naar de toenmalige Romeinse keizer Trajanus. In deze brief vraagt hij om advies omtrent zijn houding tegenover de christenen, die weigeren de keizer te vereren:

De christenen (…) beweerden dat hun dwaling of fout er alleen uit had bestaan dat ze gewend waren om elkaar op een voorbestemde dag voor de dageraad te ontmoeten, om een enthousiaste lofzang te zingen voor Christus, als voor een god, en dat ze zich door een eed verbinden om geen misdaden te begaan, dat ze niet bedriegen, stelen of overspel plegen, iemands vertrouwen beschamen of weigeren eigendommen die door iemand in bewaring zijn gegeven terug te geven.[51]

Als men deze niet-christelijke bronnen samenvoegt is de algemene indruk ontegenzeggelijk dat er in die tijd heel weinig, of niets, over Jezus van Nazaret te melden was. Daarentegen lijkt de beweging die van hem of van zijn opvolgers afstamde, in het begin van de tweede eeuw al zo’n bekendheid te hebben, in elk geval in Rome en Klein-Azië, dat deze werd beschouwd als een bedreiging voor de machthebbers, of in elk geval ergernis wekte.

Dat het christendom zich snel verspreidde lijkt waarschijnlijk. De leider van die beweging, Jezus van Nazaret, blijft degenen die onafhankelijke teksten over zijn leven en daden proberen te vinden echter dwarszitten.

Er is één niet-christelijke bron die we nog moeten raadplegen. Het is geen bron uit die tijd, maar ligt geografisch in de buurt, en is gegarandeerd vrij van christelijke interpolatie (wat echter geen objectiviteit garandeert).

Na de verwoesting van de tempel in 70 n.Chr. verbanden de Romeinen alle joden uit Jeruzalem. Een groot deel van de bevolking van Judea was gedood – er worden cijfers van om en nabij een miljoen genoemd – en meer dan honderdduizend joden werden als slaaf naar Rome gebracht. Dat is het begin van de joodse diaspora. En zonder Jochanan ben Zakkai had dit het einde van de joodse religie kunnen betekenen.

Jochanan ben Zakkai was een van Jeruzalems religieuze leiders. Het schijnt dat hij de jongste en belangrijkste leerling van de grote rabbijn Hillel was, en dat hij zelf les gaf in de schaduw van het tempelgebouw. Ben Zakkai was Farizeeër, en hij raakte tijdens de belegering van Jeruzalem sterk betrokken bij de discussies over de manier waarop ze de Romeinse legers tegemoet moesten treden. Het verzet in de hoofdstad werd geleid door de zeloten, en zij zeiden dat ze liever stierven dan dat ze zich levend overgaven. Jochanan ben Zakkai hield daarentegen vol dat het leven altijd belangrijker was. Hij was een man die vrede wilde creëren ‘tussen volk en volk, tussen machthebber en machthebber, tussen familie en familie’.[52] De zeloten weigerden naar hem te luisteren. Uiteindelijk nam hij een besluit dat, als het klopt, belangrijke overeenkomsten vertoont met dat wat Josephus een jaar eerder had genomen: hij fingeert zijn eigen dood. Jochanan ben Zakkai wordt door zijn leerlingen in een lijkkist Jeruzalem uit gesmokkeld. Als ze buiten de muren van de stad zijn dragen ze de lijkkist naar de tent van generaal Vespasianus. Ze zetten de kist neer, doen het deksel open en ben Zakkai stapt eruit. De rabbijn vraagt om een gesprek met de generaal, wat wordt ingewilligd. Hij stelt zich voor en vertelt dat hij een visioen heeft gehad, waarin hij zag dat Vespasianus al snel tot Romeinse keizer zou worden uitgeroepen. Hij citeert de woorden van de profeet Jesaja, over hoe ‘Libanon met zijn mooie bomen zal vallen, maar een loot ontspruit aan de stronk van Jishaj’.[53] En hij vraagt de generaal of hij een kleine religieuze school in de stad Javne mag beginnen. Vespasianus antwoordt dat hij ben Zakkais wens zal inwilligen als zijn visioen uitkomt.

Een jaar later wordt Vespasianus keizer, en ben Zakkai mag zijn school openen. Het verhaal lijkt zo op de manier waarop Josephus zijn leven redt dat we ons kunnen afvragen of beide waar zijn. Maar terwijl Josephus werd veracht door zijn joodse tijdgenoten werd ben Zakkai vereerd. De kleine school in Javne ontwikkelde zich tot het nieuwe religieuze centrum van het wereldjodendom. Hier kreeg de Grote Raad, het Sanhedrin, zijn nieuwe residentie. Hier ontwikkelde men de rituelen voor een jodendom zonder tempel. En in dit religieuze centrum (dat later gedwongen naar Galilea moest verhuizen) zou honderd jaar later de belangrijkste tekst na de Bijbel worden opgetekend.

[11] Flavius Josephus: De oude geschiedenis van de joden 12:5:4.

[12] Flavius Josephus: De oude geschiedenis van de joden 18:1:1,6; Over de joodse oorlog 2:8:1; De handelingen van de apostelen 5:37.

[13] Flavius Josephus: Over de joodse oorlog 2:17:8-10.

[14] De handelingen van de apostelen 5:36.

[15] Flavius Josephus: De oude geschiedenis van de joden 20:5:1.

[16] Jozua 3:14-17.

[17] Flavius Josephus: Over de joodse oorlog 2:13:5.

[18] Flavius Josephus: De oude geschiedenis van de joden 20:8:6.

[19] Jozua 6:20.

[20] Zacharia 14:4.

[21] Flavius Josephus: Over de joodse oorlog 2:13:4.

[22] Jeremia 23:5-6.

[23] Matteüsevangelie 1:1-17; Lucasevangelie 3:23-38.

[24] Zacharia 9:9; Matteüsevangelie 21:9; Lucasevangelie 19:38.

[25]1 Sam. 16; Micha 5:1.

[26] Matteüsevangelie 2:16.

[27] Tweede boek Mozes 1:15-2:6.

[28] Matteüsevangelie 2:13-15.

[29] Matteüsevangelie 2:15; Hosea 11:1.

[30] E.P. Sanders: The Historical Figure of Jesus, Penguin 1995 (1993), p. 90.

[31] John E. Remsburg: The Christ: A Critical Review and Analysis of the Evidence of His Existence. The Truth Seeker Company, ny, 1909, p. 18.

[32] Flavius Josephus: De oude geschiedenis van de joden 18:1:6

[33] Flavius Josephus: De oude geschiedenis van de joden 18:1:6.

[34] Flavius Josephus: Het leven van Josephus 2.

[35] E.P. Sanders: The Historical Figure of Jesus, p. 30.

[36] Flavius Josephus: Over de joodse oorlog 3:8:7.

[37] Flavius Josephus: Over de joodse oorlog 3:8:7.

[38] Don Havis: ‘Jesus never was’. American Atheist Magazine, voorjaar 2004.

[39] Flavius Josephus: De oude geschiedenis van de joden 20:9:1.

[40] Flavius Josephus: De oude geschiedenis van de joden 18:3:3.

[41] Eusebius van Caesarea: Demonstratio Evangelica 3:5; Kerkgeschiedenis 1:11; Theophania 5:44.

[42] Origenes: Contra Celsum 1:47; Origenes: Commentaar op het Matteüsevangelie 10:17.

[43] Origenes: Contra Celsum 1:47; Origenes: Commentaar op het Matteüsevangelie 10:17.

[44] John P. Meier: A Marginal Jew: Rethinking the Historical Jesus, i: The Roots of the Problem and the Person, Doubleday, 1991, p. 68.

[45] John Dominic Crossan: The Historical Jesus: The Life of a Mediterranean Peasant, Harper, San Francisco, 1991, p. 373.

[46] Fotios: Bibliotheca, Cod. 33.

[47] Cornelius Tacitus: Annales 15:44:2-3.

[48] Cornelius Tacitus: Historiae 5:5.

[49] Gaius Suetonius: Levens van de keizers, Claudius 25.

[50] Gaius Suetonius: Levens van de keizers, Nero 16.

[51] Plinius de Jongere aan Trajanus: 10:96-97.

[52]Mekh., Ba-Hodesh, 11.

[53] Jesaja 10:34-11:1.