Yaşar Kemal

Kleine Memed

Uit het Turks vertaald door Margreet Dorleijn

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Deze vertaling is mede mogelijk gemaakt dankzij een bijdrage van het Turkse ministerie van Cultuur en Toerisme

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel İnce Memed, verschenen bij Remzi Kitabevi, Istanbul

Oorspronkelijke tekst © Yaşar Kemal, 1958

Nederlandse vertaling © Margreet Dorleijn en De Geus BV, Breda 2014

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Flickr/Oyun Enkhbold

isbn 978 90 445 2308 9

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

De uitlopers van het Taurusgebergte beginnen direct aan de kust van de Middellandse Zee. Waar de golven wit schuimend tegen de wal slaan, verheffen ze zich al en geleidelijk aan worden ze hoger. Boven de Middellandse Zee drijven altijd groepjes witte wolken. De waterkant bestaat uit kleigrond, zo glad dat die wel gepolijst lijkt. De grond glimt als vlees. De zoute zeelucht is tot diep in het binnenland te ruiken. Het is een doordringende geur. Na de egale, kleiachtige, beploegde grond aan de kust komt de ruige begroeiing van de vlakte: de Çukurova. Het is een donkergroen gebied zonder begin of einde, vol innig met elkaar vervlochten heesters, rietkragen, braamstruiken, wilde druiven, lisdodde. Het is er woester dan in een duister woud. Het is er duisterder dan in een duister woud!

Wie verder landinwaarts gaat, Anavarzaya en Osmaniye links en rechts laat liggen en koers zet naar İslahiyye, stuit op uitgestrekte moerassen. ’s Zomers borrelt en bruist het daar. Het is er vies en vuil. Je vergaat er van de stank. Het stinkt er naar rottend riet, rottend gras, rottende bomen en biezen, rottende aarde. ’s Winters is het een grote doorschijnende, schitterende, spiegelgladde waterplas. ’s Zomers kun je het water niet zien door al het riet, maar ’s winters ligt het water daar als een laken uitgespreid. Wie de moerassen passeert, komt daarna weer bewerkte landerijen tegen. De grond daar is vet en glanzend, en brengt met gemak het veertig- of vijftigvoudige van het zaaigoed op. Het is warme, zachte grond.

De met geurige mirtestruiken begroeide heuvels die daarna komen, gaan abrupt over in rotspartijen – zo plotseling dat je er haast van schrikt. Tussen de rotspartijen groeien naaldbomen. De kristalachtig glanzende hars van de naaldbomen druppelt er op de grond. Na de eerste naaldbomen volgen de hoogvlaktes met grijze aarde. Onvruchtbaar, steriel. Hiervandaan lijken de besneeuwde toppen van het Taurusgebergte dichtbij, het is of je ze kunt aanraken.

En van die hoogvlaktes is de Distelvlakte er één. Op de Distelvlakte liggen zo’n vijf dorpen. Geen enkele inwoner van die dorpen bezit land. Alle land behoort aan Abdi Agha, de landheer. De Distelvlakte is een wereld apart, met eigen wetten en gebruiken. De meeste inwoners van de Distelvlakte kennen geen andere plek dan hun eigen dorpen. Slechts weinigen hebben ooit de vlakte verlaten. Niemand kent de Distelvlakte, de dorpen en de mensen daar, niemand weet hoe het leven daar is. Zelfs de belastingambtenaar komt hooguit een keer per twee, drie jaar langs en bemoeit zich niet met de dorpelingen, praat nooit met ze. Hij spreekt Abdi Agha en vertrekt weer. Het dorp Değirmenoluk is het grootste van de vijf dorpen op de Distelvlakte. Daar woont Abdi Agha. Het ligt aan de oostzijde van de hoogvlakte, onder de rotspartijen. De rotsen zijn paars, en bedekt met melkwitte, groenige, zilverachtige vlekken, vlekken in allerlei kleuren.

Meteen onder de rotsen staat een schitterende plataan. Hij is zo oud dat zijn kronkelende takken de grond raken. Als je op hem afloopt, hem nadert op honderd, op vijftig meter, kun je een speld horen vallen. Rondom de boom is het doodstil. Angstaanjagend stil. Op vijfentwintig meter afstand is het nog steeds zo stil … Op tien meter ook. Maar als je om de boom heen loopt, naar de kant van de rotsen, is het opeens anders. Een donderend geraas barst los. Je schrikt ervan … Eerst is het oorverdovend. Verder naar beneden wordt het minder, rustiger.

Het kabaal is afkomstig van de bron van de Değirmenoluk-rivier. Eigenlijk is het geen bron, maar toch noemt iedereen hem zo. Het water spuit er schuimend en kolkend onder een rots vandaan. Als je er een takje in het water gooit, blijft het daar een dag of twee, of zelfs een week, op het water dansen. Het draait en draait maar. Ze beweren dat zelfs een steen op het wateroppervlak blijft dansen en niet zinkt. Maar dit hier is niet de echte bron. Het water komt van ver weg, uit Akçadağ, hierheen gestroomd, en voert op zijn weg tussen de naaldbomen door de geuren mee van tijm en kruizemunt. Hier stroomt het water onder een rots door, en spuit er schuimend, borrelend en woest grommend aan de andere kant weer uit.

De Taurus is vanaf hier tot aan Akçadağ rotsachtig en steil, meer dan kleine, vlakke lapjes grond ter grootte van een huis vind je er niet. Reusachtige dennenbomen en steenbeuken reiken hier naar de hemel. Dieren zijn er vrijwel niet, daar tussen de rotsen. Alleen heel af en toe komt er ’s avonds op een scherpe rotspunt een edelhert staan, met de poten gestrekt en de kop achterover zodat zijn machtige gewei op zijn rug rust, en blijft daar in de verte staren.

2

De blauwdistel gedijt op slechte, dorre grond als de beste. Grond zo wit als witte kaas. Grond waarop geen gras wil groeien, geen boom, zelfs geen wilde vijg. Op zulke grond tiert de blauwdistel welig en woekert lustig door. Op goede grond zul je nooit blauwdistel tegenkomen. Want goede grond blijft niet braak liggen maar wordt bewerkt en ingezaaid. Het lijkt wel of blauwdistel een hekel heeft aan goede grond. Op braakliggende grond van gemiddelde kwaliteit, niet goed en niet slecht, wil de blauwdistel nog wel groeien, maar daar halen ze hem weg en zaaien er tarwe voor in de plaats. Op de lapjes land op de helling van de Taurus, vlak bij de toppen, gaat het ook zo.

De blauwdistel kan tot één meter hoog worden. Hij heeft een dikke steel met veel vertakkingen. Aan die vertakkingen zitten stekelige bloemen, elk omringd door vijf scherpe naalden als de punten van een ster. Aan elke distel zitten honderden van die bloemen.

Als er ergens blauwdistel groeit, dan blijft het niet bij twee of drie planten. Dan groeien ze zo dicht opeen, zo in elkaar verstrengeld, dat er nog geen slang doorheen kan. Een naald zou niet eens op de grond vallen als je hem in de blauwdistel gooide.

In de lente is de plant nog zwak en lichtgroen van kleur. Het kleinste briesje waait hem al plat. Tegen de zomer verschijnen er blauwe aderen op de stelen. Langzaam maar zeker worden de takken en de stronk blauw. Lichtblauw … Geleidelijk aan wordt het blauw dieper. Een schitterende kleur. Hele velden, eindeloze vlakten worden dan blauw gekleurd. Als tegen zonsondergang de wind opsteekt, golft en ruist het blauw als een zee. En zoals de zee rood kleurt bij zonsondergang, zo kleuren ook de distelvelden rood.

Tegen de herfst drogen de distels in. Het blauw wordt wit. De planten brengen een krakend geluid voort.

Je kent toch wel van die melkwitte slakjes, niet groter dan een knoop? Daarvan komen er honderden, duizenden op de distelstronken zitten. Het zijn er zo veel dat de stelen van de distels helemaal wit worden.

Rond het dorp Değirmenoluk is het een en al distelveld … Akkers zijn er niet, wijngaarden en moestuinen evenmin. Alleen distels.

Tussen die distels rende een jongen voort, hij was buiten adem. Hij rende al heel lang zo, zonder ook maar even te stoppen. Opeens stond hij stil en keek naar zijn benen. Het bloed stroomde langs zijn benen, die vol diepe schrammen van de distels zaten. Hij kon bijna niet meer overeind blijven staan. Maar hij was bang. Nog even en ze zouden hem inhalen. Angstig keek hij achterom. Niemand te bekennen. Hij zuchtte van opluchting. Hij ging naar rechts. Rende verder tot hij niet meer kon. Uitgeput liet hij zich tussen de distels achteroverzakken. Naast zich zag hij een mierenhoop. Enorme mieren waren het, die voor de opening van de mierenhoop krioelden. Even was hij zo verdiept in de mieren dat hij alles vergat. Maar plotseling dacht hij er weer aan en sprong overeind. Sloeg weer af naar rechts. Na een tijdje liet hij het distelveld achter zich. Aan de rand van het veld ging hij op zijn hurken zitten, besefte toen dat zijn hoofd boven de distels te zien zou zijn en liet zich op zijn billen zakken. Het bloed stroomde uit zijn benen. Hij strooide aarde over de schrammen. Het prikte.

Iets verderop lagen de rotsen. Hij begon weer te rennen zo hard hij kon, naar de rotsen toe. Hij kwam bij de plataan die onder de allerhoogste rots stond. Aan de voet van de boom was het diep als een kuil. Rond de boom hadden zich knalgele en goudkleurige, rood geaderde bladeren opgehoopt tot halverwege de stam. De droge bladeren ritselden. Hij ging erbovenop liggen. Op de punt van een kale tak zat een vogel, die meteen wegvloog toen hij het geritsel hoorde. De jongen was moe. Uitgeput. Hij overwoog even om hier op deze bladeren de nacht door te brengen. Het was zo lekker zacht. Misschien zou hij niet eens overeind kunnen komen. ‘Nee, dat gaat niet’, besloot hij toen. ‘Je wordt hier opgevreten door de wilde dieren.’ Een paar bladeren die net nog aan de boom zaten zweefden in kringetjes omlaag, eerst een of twee tegelijk, daarna vielen ze gestaag naar beneden.

De jongen praatte in zichzelf. Hij praatte hardop, alsof er iemand bij hem was: ‘Nee, ik ga verder’, zei hij. ‘Ik moet dat dorp vinden. Niemand weet dat ik daarheen ga. Ik moet het vinden. Hoe dan ook. Ik kan er de schapen hoeden, het land bewerken. Laat mijn moeder me maar gaan zoeken. Voor mijn part tot ze erbij neervalt. Die geitensik zal me niet te pakken krijgen. Hij krijgt me niet te pakken. En als ik het dorp nou niet kan vinden? Ik kan het vast niet vinden! Dan ga ik dood van de honger. Dan ga ik dus dood.’

Een milde herfstzon gleed over de rotsen en over de plataan en de bladeren. De aarde was fris en lichtte op in de zonnestralen. Enkele herfstbloemen waren opgekomen en konden ieder moment gaan bloeien. Er hing een scherpe geur van affodil. Overal bloeide affodil. In de herfst ruikt het in de bergen altijd naar affodil.

De jongen bleef een uur of wat liggen, hoelang wist hij niet precies. Maar de zon verdween nu achter de bergtoppen. Hij hield op met in zichzelf te praten en vermande zich. Plotseling schoot hem weer te binnen dat ze hem achtervolgden. Hij werd opeens zenuwachtig. Hij besefte dat hij naar de stand van de zon moest kijken, maar die was al weg. Waar moest hij nu heen? Welke kant op? Hij had geen idee. Tussen de rotsen zag hij een smal paadje, hij besloot daarover verder te rennen. Hij rende en rende en trok zich niets aan van puntige rotsen, stenen, doornige struiken. Door de pauze van daarnet was hij weer op krachten gekomen. Hij stond stil, keek achterom en rende weer verder.

Hij struikelde steeds over zijn eigen benen. Terwijl hij zo strompelend voortrende, viel zijn oog op een hagedisje dat op een boomstronk zat. Om een of andere reden deed hem dat goed. Maar het hagedisje vluchtte onder de stronk zodra het hem zag …

Hij wankelde, stond stil. Zijn hoofd tolde. Het werd zwart voor zijn ogen. Alles draaide. Hij zag sterretjes. Hij stond te trillen op zijn benen, zijn armen beefden. Weer keek hij om en rende verder. Een koppel patrijzen vloog op. Het gefladder van de dieren maakte hem aan het schrikken. Hij schrok trouwens bij elk geritsel. Zijn hart bonsde in zijn keel. Wanhopig keek hij weer achter zich. Hij was kletsnat van het zweet. Zijn knieën knikten. Hij liet zich op de grond vallen. Het bleek een kleine, stenige helling te zijn waarop hij terechtkwam. Hij rook een zure zweetlucht. Er hing ook een zware bloemengeur. Hij kon zijn ogen nauwelijks openhouden. Moeizaam, angstig, tilde hij zijn hoofd op. De zon was nu bijna helemaal onder. De schaduwen waren langgerekt. Daar beneden ontwaarde hij heel vaag een lemen dak. Zijn hart sprong op van blijdschap. Er kwam rook uit de schoorsteen. Geen zwarte rook. De rook was paarsig. Hij hoorde een geluid achter zich – iets als voetstappen. Snel keek hij om. Het woud links van hem leek op een pikzwart regengordijn dat uit de hemel neerdaalde. Het leek dreigend op hem af te komen. Weer begon hij te praten. Maar nu luidkeels. Hij vluchtte van het woud weg, liep precies de andere kant op en schreeuwde: ‘Ik ga tegen ze zeggen … Ik zeg gewoon tegen ze … Ik zal de schapen en de geiten voor jullie hoeden … Ploegen kan ik ook … Zaaien ook. Ik heet Mıstık, zal ik zeggen, Zwarte Mıstık … Ik heb geen vader en geen moeder … En ik heb geen Abdi Agha zal ik ze zeggen … Ik kan jullie vee hoeden … Jullie land bewerken. Ik zal als een zoon voor jullie zijn … Echt waar. Ik heet geen Kleine Memed. Iedereen noemt me Zwarte Mıstık. Mijn moeder kan huilen wat ze wil. Ik zal jullie zoon worden. Laat Abdi Agha zich maar een ongeluk zoeken. Ik ga hun zoon worden.’

Toen barstte hij in huilen uit. Het duistere woud begon voor zijn ogen te dansen. Hij huilde hoe langer hoe harder. Maar hij genoot van dat huilen, heerlijk vond hij het, dat huilen zo hard hij kon.

Hij liep de helling af en staakte zijn gehuil onmiddellijk. Hij veegde zijn snotneus af aan zijn rechtermouw. De mouw werd kletsnat.

Toen hij het erf op liep was het al donker. Verderop zag hij nog wat silhouetten van andere huizen. Hij aarzelde even. Dacht na. Zou dit dat dorp wel zijn? Voor de deur was een man met een lange, golvende baard bezig met een pakzadel. Toen de bebaarde man zijn hoofd ophief zag hij midden op het erf een gestalte staan. De gestalte zette een paar passen in zijn richting. De man sloeg er geen acht op. Ging door met zijn werk. Maar toen werd het te donker om te zien wat hij deed en hij hield op met zijn werk. Hij stond op. Hij keek naar links en merkte dat de gestalte van daarnet er nog steeds stond, op dezelfde plek: ‘Hé!’ riep hij. ‘Hé daar! Wat moet je hier?’

‘Ik …’ antwoordde de gestalte, ‘ik zal je vee hoeden, oompje. En ik zal op het land werken. Ik pak al het werk aan, oompje.’

De bebaarde man greep de gestalte bij zijn arm en trok hem het huis in: ‘Kom eerst maar eens binnen, daar hebben we het later wel over …’

Er waaide een lichte bries uit het noordoosten. Memed rilde van top tot teen. Het leek of hij elk ogenblik zou opfladderen, zo erg bibberde hij.

‘Gooi nog wat hout op het vuur!’ riep de oude man naar de vrouw in het huis. ‘Die jongen heeft het koud!’

‘Wie is dat?’ vroeg de vrouw verbaasd.

‘Een onverwachte gast’, antwoordde de oude man.

‘Zo’n soort gast heb ik nog nooit gezien’, glimlachte de vrouw besmuikt.

‘Nou, kijk dan maar eens goed!’

De jongen zat links van het vuur ineengedoken tegen de muur. Hij had een enorm hoofd. Zijn steile, zwarte haar, roodachtig gebleekt door de zon, viel in een rechte kuif over zijn gezicht. Zijn gezicht was klein en mager. Hij had grote bruine ogen. Hij was bruinverbrand door de zon. Zo ongeveer elf jaar oud leek hij. Zijn sjalwar, zijn wijde broek, was tot aan de knieën kapotgescheurd door de doornstruiken. Daarom had hij nu blote benen. En ook blote voeten. Zijn benen zaten onder het geronnen bloed. Hij bibberde nog steeds, al laaide het vuur inmiddels hoog op.

‘Mijn jongen,’ zei de vrouw, ‘jij hebt honger. Ik zal je eens een bordje soep opscheppen.’

‘Graag’, zei de jongen.

‘Daar warm je vast van op.’

‘Ik kan niet ophouden met bibberen.’

De vrouw schepte een tinnen bord vol yoghurtsoep uit een koperen pan die op het vuur stond. De jongen keek strak naar de dampende pan soep.

De vrouw zette het bord voor hem neer. Gaf hem een houten lepel.

‘Hier, eet maar gauw op!’

‘Dat zal ik doen!’

‘Maar niet té gauw, want anders brand je je mond’, zei de man.

‘Ik zal uitkijken’, zei de jongen en hij glimlachte. De oude man glimlachte eveneens. De vrouw snapte niet waarom die twee naar elkaar glimlachten.

‘Zodra die stoere knaap van je zijn eerste hap nam, hield het bibberen op’, legde de man uit.

‘Ja, nu bibber ik niet meer’, zei de jongen.

De vrouw glimlachte nu ook.

De haard was keurig met klei bepleisterd. Het huis had een lemen dak. Het plafond was bekleed met takken. In de loop der jaren waren het plafond en de muren pikzwart geworden van het roet. Het huis bestond uit twee delen. Dit vertrek en de stal. Door de deur naar de stal kwam een warme, vochtige geur de kamer binnen. Een heerlijk mengsel van koeienpoep, stro en vers hout.

Op dat moment kwamen de zoon, de schoondochter en de dochter van de oude man uit de stal tevoorschijn.

De jongen staarde hen onnozel aan.

‘Begroet onze gast eens!’ zei de oude man tegen zijn zoon.

‘Welkom, broeder’, zei de zoon op ernstige toon. ‘Hoe maak je het?’

‘Dank je’, antwoordde de jongen even ernstig. ‘Het gaat goed.’

Daarna begroetten de dochter en schoondochter de jongen.

Het blok hout in de haard had nu vlamgevat en laaide op. De jongen zat in elkaar gedoken met zijn handen tussen zijn benen geklemd. De oude man ging naast hem zitten. De vlammen in de haard maakten grillige schaduwen op de muur achter hen. Door naar die schaduwen te kijken zou de man misschien wel kunnen begrijpen wat er in de jongen omging. Hij hield zijn blik gericht op die schaduwen, die steeds van vorm veranderden, afhankelijk van de vlammen. Toen hij zijn ogen er weer van afwendde, speelde er een glimlach om zijn mond. De oude man had een lang, smal gezicht. Zijn baard was spierwit en vol. Zijn gezicht was dieproodbruin verbrand door de zon. En door de weerkaatsing van de vlammen op zijn gezicht leken zijn voorhoofd, wangen en nek wel op glimmend roodkoper.

Plotseling ging de man overeind zitten, alsof hem iets te binnen schoot.

‘Zeg, geachte gast’, zei hij. ‘Hoe heet je eigenlijk? Je hebt ons je naam nog niet onthuld.’

‘Iedereen noemt me Kleine Memed …’

Meteen beet hij van spijt op zijn onderlip. Beschaamd keek hij voor zich. Hij realiseerde zich dat hij onderweg had besloten om te zeggen dat hij Zwarte Mıstık heette. Nou ja, dacht hij toen, hoezo eigenlijk Mıstık? Ik heb toch een eigen naam? Wat schiet ik ermee op om die verborgen te houden? Ze vinden me toch nooit hier.

‘Dien het eten maar op, dan kunnen we aanvallen’, zei de man tegen zijn schoondochter. ‘Vooruit, aan de slag!’

In het midden van het vertrek werd een kleed uitgespreid. De hele familie en Kleine Memed gingen rond het kleed zitten. Niemand sprak onder het eten. Na in stilte gegeten te hebben werd er nog een armvol hout in de haard gegooid. Midden in het vuur legde de man een groot blok. De vlammen likten aan het grote blok. Dat vond de oude man het mooiste wat er was. Telkens weer deed hij het zo. De vlammen omsingelden het blok hout. Prachtig vond hij het. De vrouw boog zich over de man heen. Op gedempte toon vroeg ze: ‘Waar moet ik het bed voor de jongen opmaken, Süleyman?’

Süleyman glimlachte de warme glimlach die hem zo eigen was: ‘Doe maar in de voederbak van onze grote hengst … Wat denk je zelf? Gewoon waar wij ook slapen! Je weet toch niet waarom en waarvandaan onze geachte gast juist naar ons is gekomen?’

Hij wendde zich naar Memed. Door de warmte was de jongen loom geworden en nu zat hij haast te knikkebollen.

‘Zeg, geachte gast, heb je slaap?’

Memed schrok op: ‘Nee hoor, helemaal niet.’

Süleyman keek hem doordringend aan: ‘Zeg, Kleine Memed, je hebt nog niet gezegd waar je vandaan komt en waarheen je op weg bent.’

Memed wreef in zijn ogen, die prikten van de rook.

‘Ik kom uit Değirmenoluk en ik ga naar dat andere dorp.’

‘Değirmenoluk kennen we wel, maar dat andere dorp, waar mag dat wel zijn?’ vroeg Süleyman op plagerig nieuwsgierige toon.

‘Het dorp van Dursun’, antwoordde Memed ernstig.

‘Welke Dursun?’ vroeg Süleyman.

‘Nou ja, er is iemand die heet Abdi Agha …’ begon Memed en toen zweeg hij. Hij staarde strak naar één punt.

‘Nou?’ drong Süleyman aan.

‘Abdi Agha is onze landheer. Dursun is zijn knecht. Hij is landarbeider, hij werkt op het land van Abdi Agha. Die Dursun bedoel ik.’

Zijn ogen gingen glanzen. Hij zweeg even en vervolgde toen: ‘Hij had laatst een valkenjong gevangen! … Die Dursun dus! Weet je nu wie ik bedoel, oompje?’

‘Ja, nu weet ik het inderdaad’, zei Süleyman. ‘En verder?’

‘Nou, ik wil naar zijn dorp. Dursun heeft me verteld dat ze in zijn dorp geen kinderen slaan. Ze laten daar de kinderen niet op het land werken. En er groeit geen blauwdistel bij hen op de akkers, zegt hij. Daarom wil ik erheen.’

‘Maar hoe heet dat dorp dan? Heeft Dursun dat niet gezegd?’

Memed zweeg en dacht na. Hij dacht heel lang na, met zijn vinger in zijn mond. Toen zei hij opeens: ‘Nee. Hij heeft niet gezegd hoe dat dorp heet.’

‘Merkwaardig’, zei Süleyman.

‘Merkwaardig ja’, echode Memed. ‘Ik en Dursun ploegden vaak samen. Dan ging hij op een steen zitten en dan zei hij: “O, je zou mijn dorp eens moeten zien! Alles is er zo schitterend! De aarde, de stenen. Er is zee, er groeien ceders.” De mensen gaan daar de zee op en dan varen ze waarheen ze maar willen. Dursun is er weggevlucht. Ik mocht van hem aan niemand vertellen dat hij daar was weggegaan. Ik heb het ook aan niemand verteld, zelfs niet aan mijn moeder.’

Hij boog zich naar Süleymans oor en fluisterde: ‘Jij mag het ook aan niemand vertellen. Goed, oompje?’

‘Maak je geen zorgen. Ik vertel het aan niemand.’

De schoondochter stond op en kwam even later terug met een grote zak op haar rug. Midden in de kamer zette ze de zak op de grond. Toen ze hem openmaakte stroomden er katoenbollen uit. De gewassen bollen waren spierwit. Ze leken op witte schapenwolkjes. Ze verspreidden een scherpe katoenlucht.

Nou, Kleine Memed, ga jij maar eens katoen kaarden, zei Süleyman vrolijk bij zichzelf, laat maar eens zien wat je kunt.

Kleine Memed legde een armvol katoenbollen voor zich neer.

‘Katoen kaarden, daar is geen kunst aan.’

Zijn geroutineerde vingers begonnen te werken als een machine.

‘Zeg, Kleine Memed,’ zei de zoon, ‘hoe denk je dat dorp te gaan vinden?’

Kleine Memed liet merken dat hij het geen leuke vraag vond. Hij zuchtte.

‘Ik zoek gewoon door’, zei hij. ‘Het dorp ligt aan zee. Ik zoek gewoon door.’

‘Maar Kleine Memed,’ zei de zoon, ‘de zee is hier vijftien dagen lopen vandaan.’

‘Ik zoek gewoon door’, herhaalde Kleine Memed. ‘Ik ga nooit meer terug naar Değirmenoluk. Ik ga nog liever dood. Ik ga nooit meer terug.’

Süleyman mengde zich in het gesprek.

‘Zeg, Kleine Memed, er is iets aan de hand met jou. Vertel eens wat meer. Waarom ben je zo opeens weggelopen?’

Kleine Memed hield op met kaarden.

‘Ik zal je alles vertellen, ome Süleyman. Mijn vader is dood. Ik heb alleen mijn moeder nog maar. Verder heb ik niemand. Ik werk op het land van Abdi Agha.’

Zijn ogen vulden zich met tranen. Er kwam een brok in zijn keel. Maar hij beheerste zich. Want anders zou hij in huilen uitbarsten.

‘Ik werk nu twee jaar op het land. Ik word gek van die blauwdistel. Ze boren zich helemaal in je huid … Ze bijten zich in je vast als een stel hondenkaken. Op zo’n veld werk ik dus. Abdi Agha maakt me langzaam dood, hij slaat me elke dag. Gisterochtend sloeg hij me ook weer. Ik was bont en blauw. Ik kon niet meer staan van de pijn. Toen ben ik weggelopen. Ik wil naar dat dorp. Daar kan Abdi Agha me niet vinden. Ik help ze daar wel met ploegen. Ik kan hun vee voor ze hoeden. Ik kan als hun zoon worden, als ze dat willen.’

Bij die laatste woorden keek hij Süleyman strak aan.

De tranen stonden weer in zijn ogen. Als hij nog iets zou zeggen, zou hij een onstuitbare huilbui krijgen. Daarom veranderde Süleyman van onderwerp: ‘Moet je horen, Kleine Memed, als het er zo voor staat, kun je net zo goed hier bij ons blijven.’

Memeds gezicht klaarde op. Een golf van vreugde bezorgde hem kippevel van top tot teen.

‘De zee is nog ver, Kleine Memed. Dat dorp zal niet zo makkelijk te vinden zijn.’

Alle katoen was gekaard. Op de vloer krioelde het van de torretjes die uit de katoen waren gevallen en alle kanten op renden. Piepkleine, zwarte katoentorretjes …

De vrouwen maakten een bed aan de ene kant van de haard. Memeds oogleden werden zwaar. Verlangend, huiverend keek hij naar het bed. Süleyman had allang in de gaten hoe Memed eraan toe was.

Hij gebaarde naar het bed: ‘Ga liggen!’

Zonder nog iets te zeggen kroop Memed in het bed. Hij trok zijn knieën op. Hij had overal pijn, alsof hij met de dorsvlegel bewerkt was.

‘Ik word hun zoon. Ik word gewoon een zoon voor ze. Laat mijn moeder zich maar een ongeluk zoeken. En Abdi Agha ook. Ze zoeken maar een eind weg. Ze kunnen zoeken tot ze erbij neervallen. Maar ik ga mooi niet terug.’

Twee uur voor zonsopgang, het tijdstip waarop hij elke dag naar het land ging, schoot hij overeind in bed. Hij stond op en ging naar buiten. Slaapdronken deed hij een plas en werd toen pas goed wakker. Hij dacht aan de vorige avond en Süleyman met de witte baard. ‘Dit is Süleymans huis’, zei hij bij zichzelf. ‘Wat moet ik met dat andere dorp? Ik word gewoon de zoon van ome Süleyman. Ik blijf gewoon hier. Ik ga mooi niet terug.’

De ochtendkou deed hem rillen. Hij ging weer in bed liggen en trok zijn knieën op. Het bed was warm. Vandaag kon hij tot zonsopgang doorslapen, wist hij. Hij was meteen vertrokken.

De zon verdreef de nachtvorst. De moeder haalde de pan met soep van het vuur. Damp kringelde omhoog van de warme soep op de rand van de haard. De zoon was allang naar het land. Süleyman had het zadel weer ter hand genomen en ging verder met het werk van gisteravond.

‘Süleyman, de soep wordt koud! Kom eten!’ riep de vrouw van binnen.

‘Is onze gast al wakker?’ vroeg Süleyman.

‘Dat arme joch, hij moet uitgeput zijn geweest. Hij ligt de hele tijd in zijn slaap te praten.’

‘Laat die arme donder maar liggen. Hij heeft de hele dag gerend gisteren. Op de vlucht, dat kon je van zijn gezicht aflezen.’

‘Waarom zou hij toch gevlucht zijn?’ vroeg de vrouw.

‘Ze hebben hem mishandeld daar.’

‘Dat is toch triest. Zo’n leuk kind. Waarom moeten die lui zo’n klein knulletje toch hebben?’

‘Hij kan hier blijven zolang hij wil’, zei Süleyman.

Op dat moment rekte Memed zich uit en werd wakker. Hij wreef zich eens uitgebreid in de ogen en keek daarna naar de kachel. De open pan met soep stond zachtjes te pruttelen. Toen keek hij naar buiten. Een strook zonlicht sneed zich zo scherp als een mes door de deur naar binnen. Meteen vloog hij overeind.

Süleyman zag zijn haast.

‘Rustig maar, jongen. Niets aan de hand. Slaap nog maar even.’

Memed draaide zich om, greep de koperen lampetkan en ging naar buiten. Hij waste zijn gezicht, ging toen bij Süleyman staan en keek toe hoe die het zadel repareerde.

‘Kom eten! De soep wordt koud!’ riep de vrouw weer.

Süleyman kwam overeind en klopte zich af. Hij knipoogde naar Memed en glimlachte. ‘Vooruit, we gaan soep eten.’

Het was bulgursoep met melk. De geur van melk vermengd met bulgurgeur was verrukkelijk. Ze aten met houten lepels. Heerlijk was die soep, vond Memed. ‘Ik word gewoon lekker hun zoon.’

Süleyman vulde het zadel met hooi. Hij liet het hooi door zijn lange, oude vingers glijden.

De herfstzon zette de hele wereld in glans. Steeds als Süleyman door het hooi woelde, kwam er een fijn, gouden stof vrij. In de zon ging het stof uiteen en zweefde alle kanten op.

‘Heeft Abdi Agha je te hard aangepakt?’ vroeg Süleyman.

Op zo’n vraag had Memed niet gerekend. Hij vermande zich.

‘Hij sloeg me zowat dood. Ik moest op mijn blote voeten tussen de distels ploegen. Ook als het vroor. En hij sloeg me de hele tijd bijna dood. Op een keer heeft hij me zo erg geslagen dat ik een maand lang op bed moest liggen. Hij slaat iedereen, maar mij het meest. Mijn moeder zegt dat als ik het amulet van Gele Hoca niet had gedragen, ik allang dood geweest zou zijn …’

‘Dus je blijft bij ons?’ vroeg Süleyman.

‘In dat andere dorp heb ik niets te zoeken’, antwoordde Memed. ‘Vijftien dagen lopen! Het ligt aan zee, nou, fijn. Er zijn geen distels, maar die zijn hier ook niet. Ik blijf hier. Niemand kan me hier toch vinden? Değirmenoluk is toch heel ver hiervandaan? Niemand gaat me hier toch zoeken?’

‘Moet jij eens horen, sufkop, dat Değirmenoluk van jou ligt vlak achter die berg daar. Weet je dan niet meer hoe je gelopen bent?’

Memed verstijfde. Hij sperde zijn ogen wijd open. Toen begon hij te zweten. Het zweet droop tappelings van hem af. Al zijn hoop was vervlogen. Hij wilde iets zeggen, moest slikken. In de lucht cirkelden arenden. Hij staarde naar de vogels. Ging dichter bij Süleyman staan.

‘Dan kan ik toch maar beter naar dat dorp gaan en zoon worden van die mensen daar. Als Abdi Agha me hier vindt, slaat hij me dood.’

‘Nou, ga je gang, ga maar naar dat dorp en wordt maar hun zoon’, zei Süleyman verongelijkt.

‘Wat zou het fijn zijn om jouw zoon te worden,’ vleide Memed, ‘o, wat zou dat fijn zijn, maar …’

‘Wat “maar”?’ vroeg Süleyman.

‘Maar als hij me vindt, hakt hij me in mootjes. Daar zit hij niet mee.’

Süleyman keek van zijn werk op. ‘Tja, wat kunnen we eraan doen?’ Hij keek Memed aan. Memeds gezicht was verschrompeld als een verdroogd boomblaadje. Zijn grote ogen stonden dof. Alsof alle licht eruit verdwenen was.

Toen Memed in de gaten kreeg dat Süleyman naar hem keek, kwam hij nog dichter bij hem staan en pakte zijn hand.

‘Toe …’ Hij keek zo smekend als hij kon.

‘Wees maar niet bang’, zei Süleyman.

Memed lachte moeizaam, met een mengeling van blijdschap en angst.

Süleyman maakte zijn werk af en stond op.

‘Zeg, Memed, ik heb dingen te doen in dat huis daartegenover. Ik moet er nu heen. Doe jij gewoon waar je zin in hebt. Ga het dorp maar verkennen.’

Memed liep bij hem vandaan het dorp in. Het bestond uit zo’n twintig huizen. Ze waren gebouwd met ruwe leem. De muren bestonden uit kriskras op elkaar gestapelde, grillig gevormde stenen. En leem. Ze staken niet hoger dan één meter boven de grond uit …

Hij liep het dorp helemaal uit en terug. Een paar kinderen speelden landjepik bij een mesthoop. Hij zag vrouwen garen spinnen in de luwte aan de zonkant van het huis. Hij zag maar één hond. Het beest liep angstig langs de muren met zijn staart tussen zijn poten. Overal lag mest. Tot de avond viel ging hij alle huizen langs. Niemand vroeg hem waar hij vandaan kwam en waarheen hij op weg was. Als in zijn eigen dorp een vreemdeling zijn gezicht vertoonde, dromden alle kinderen meteen om hem heen. Maar hier ging dat anders … Dat vond hij vervelend.

Toen hij weer thuiskwam, stond Süleyman hem op te wachten.

‘Zeg, Kleine Memed,’ zei hij, ‘je bent de hele dag niet thuis geweest. Hoe was het?’

‘Prima’, zei Memed.

In de dagen die volgden liep Memed nog een paar keer door het dorp. Hij sloot vriendschap met een paar kinderen, speelde landjepik. Er was niemand die dat zo goed kon als hij. Maar Memed liet zich niet voorstaan op die vaardigheid. Elk ander kind zou in Memeds plaats zo opscheppen dat iedereen er genoeg van zou krijgen. Maar hij haalde alleen maar zijn schouders op, als wilde hij zeggen: ‘Ach, het is toch maar een spelletje.’ Daarom namen de kinderen het Memed niet kwalijk dat hij steeds van hen won.

Na een tijdje barstten de herfstregens los boven de Taurus. Als het in de Taurus regent, zijn de druppels zo groot als herfstbladeren.

Het onweerde. Van de berg bij het dorp rolden grote brokken steen naar beneden. De berg was begroeid met gigantische bomen. Ze stonden vlak bij elkaar. Het was een dicht bos.

Op een dag vroeg Memed aan Süleyman: ‘Ome Süleyman, duurt dit nog lang? Ik begin me te vervelen. Ik eet genadebrood.’

‘Ho, ho. Kalmpjes aan maar. We vinden heus wel iets te doen voor jou hoor, Kleine Memed.’

Een paar dagen later hield het even op met regenen. De natte stenen, rotsen, bomen, akkers schitterden in de zon. Alles dampte. In het dorp steeg met de damp een mestgeur op. Af en toe gleed er een wolkje voor de zon. Een zilverkleurig wolkje …

Kleine Memed zat op een steen naast de deur. Hij trok de mocassins van onbewerkt leer aan die Süleyman voor hem had gemaakt. Het leer was nat en er zaten paarsige haartjes op. Daaraan kon je zien dat het leer van een jonge stier afkomstig was.

Kleine Memed was dolblij met de mocassins.

Süleyman kwam bij hem staan. Keek toe hoe hij de mocassins strikte. Dat had hij vaker gedaan, dat kon je zo zien … Hij was er handig in. Hij stak de veters door de gaatjes en bond ze aan de achterkant vast.

‘Zeg, Kleine Memed,’ zei Süleyman, ‘jij kunt geweldig mocassins strikken.’

Kleine Memed keek glimlachend op.

‘Ik kan ze ook maken, ome Süleyman, maar ik moet zeggen, dit paar heb je prachtig in elkaar gezet.’

Kleine Memed kwam overeind. Stampte een paar keer stevig op de grond. Liep een pas of tien heen en weer. Al lopend keek hij naar de mocassins aan zijn voeten. Hij was opgetogen. Hij ging voor Süleyman staan en zei: ‘Ze zitten heerlijk.’

Ze gingen op pad. Onderweg keek Kleine Memed voortdurend naar zijn voeten. Dan liep hij snel vooruit, zodat hij even kon stoppen om zijn mocassins te inspecteren. Af en toe bukte hij om de haartjes op het leer te strelen.

Süleyman was blij omdat Memed zo blij was.

‘Je vindt ze wel mooi, geloof ik, hè?’

‘Ze zitten fantastisch. Ik vind ze prachtig.’

‘Kijk, Kleine Memed,’ zei Süleyman, ‘in dat andere dorp zou niemand zulke mocassins voor je maken.’

‘Hebben ze daar dan geen schoenen aan?’ vroeg Memed, onnozel en plagerig tegelijk.

Süleyman was er niet zeker van dat dit een plagerijtje was: ‘Schoenen wel, maar geen mocassins’, antwoordde hij.

‘Aha, op die manier’, zei Memed.

Al wandelend waren ze buiten het dorp geraakt. Er welde een gevoel van verrukking in Memed op. Velden strekten zich uit tot aan de voet van de berg. Maar op deze velden hoefde niet gewerkt te worden. Er groeide dan wel geen blauwdistel, maar verder viel er ook niet veel mee te beginnen. De velden zaten vol met stenen …

Memed stond stil.

‘Waar gaan we heen, ome Süleyman?’ vroeg hij.

‘Een eindje wandelen’, zei Süleyman.

Memed vroeg niet verder. Ze liepen door.

Er kwam modder op Memeds nieuwe sandalen. Hij vloekte inwendig op de modder die zijn mocassins vies maakte.

Het dorp lag nu ver achter hen. Behalve de rook uit een paar schoorstenen was er niets meer van te zien.

‘Nu moet je goed luisteren, Memed’, zei Süleyman. ‘Dit is de plek waar jij de geiten gaat weiden. Je kunt doorlopen tot daar helemaal. Zorg alleen dat je niet voorbij die rode heuvel daar komt, de heuvel van Kınalıtepe, want daar ligt jouw dorp. Als ze je zien, nemen ze je mee.’

‘Afgesproken. Ik ben blij dat je dat gezegd hebt.’

‘Kom, we gaan weer terug’, zei Süleyman.

Ze keerden om. In de lucht hingen spierwitte wolkjes. Dorsvloeren lagen her en der als donkergroene cirkels tussen de velden. Er zaten overal slakken in de lange grasstengels.

‘Zeg, Kleine Memed, heeft die geitensik van een Abdi jou erg hard aangepakt?’ vroeg Süleyman.

Memed hield zijn pas in. Süleyman ook. Memed keek nog eens naar zijn mocassins.

‘Laten we hier even gaan zitten’, stelde Süleyman voor.

‘Goed’, stemde Memed in. En begon toen te vertellen: ‘Nou, moet je horen, ome Süleyman, toen mijn vader doodging heeft Abdi Agha alles afgepakt, alles wat we hadden. Mijn moeder zou hij doodslaan, als ze er iets van zou zeggen. Mij pakte hij bij mijn arm en smeet me op de grond. Op een keer heeft hij me twee dagen lang aan een boom vastgebonden laten staan. Hij liet me daar gewoon achter, midden in de zomer. Ik stond daar twee dagen en toen kwam mijn moeder en maakte me los. Als zij er niet geweest was, hadden de wolven me verscheurd.’

Süleyman zuchtte.

‘Dus zo ging het bij jullie daar, Memed?’ Hij stond op. En daarna stond Memed ook op.

‘Doe zoals ik je gezegd heb, Kleine Memed. Kom niet voorbij die rode heuvel. Anders ziet iemand je daar, die zegt het tegen Abdi met z’n geitensik en dan nemen ze je mee.’

‘Reken maar!’

De volgende ochtend werd Memed heel vroeg wakker en stond op. Hij haastte zich meteen naar buiten. De dageraad gloorde. Hij ging naar het bed van Süleyman. Die lag snurkend te slapen. Hij porde hem wakker.

‘Wat is er, ben jij het, Kleine Memed?’ fluisterde Süleyman slaperig.

‘Ja, ik ben het’, zei Memed trots. En hij voegde eraan toe: ‘Het is al laat. Ik ga de geiten hoeden.’

Süleyman sprong uit zijn bed. Keek om zich heen, zoekend naar zijn vrouw. Maar die was allang opgestaan en zat de koeien te melken.

‘Maak Memeds proviand klaar!’ riep hij.

De vrouw waste in een grote pan de melk van haar handen. ‘De rest melk ik vanavond wel’, zei ze. In een vloek en een zucht had ze Memeds proviand gemaakt. Ook schepte ze een bord soep voor hem op uit de pan op het vuur. Memed slobberde de soep snel naar binnen. Toen gordde hij haastig de plunjezak met proviand om en dreef de geiten voor zich uit. Hij trok zijn oude, vettig geworden pet van zijn hoofd en zwaaide ermee naar de geiten: ‘Vort! Lopen maar! Joepie!’

‘Veel succes en veel plezier!’ riep Süleyman hem na.

Hij bleef Memed nakijken totdat die met de kudden uit het zicht verdwenen was.

‘Ach,’ mompelde hij toen in zichzelf, ‘ach, die kinderen toch …’

Zijn vrouw kwam naast hem staan.

‘Je kijkt weer niet erg vrolijk’, zei ze. ‘Wat is er aan de hand?’

Süleyman zuchtte.

‘Het is verschrikkelijk wat die geitensik van een Abdi dat jong heeft aangedaan. Je hart breekt ervan. Ik heb zijn vader gekend. Een rustige man, deed geen vlieg kwaad. En moet je nu die jongen eens zien. Het leven was zo zwaar voor hem dat hij gewoon de bergen in gelopen is, dat hij zich zomaar aan de wilde beesten heeft overgeleverd … Dat is toch verschrikkelijk!’

‘Zeg, Süleyman,’ zei zijn vrouw, ‘je trekt je alles altijd veel te veel aan. Kom naar binnen en eet je soep.’

3

De avond viel, de ploegers keerden terug van het land. Kleine Memed was er nog niet. De zon ging onder. Nog steeds geen Kleine Memed. Het was helemaal donker geworden. Geen Kleine Memed.

Vanuit het naastgelegen huis riep vrouw Zeynep naar Memeds moeder: ‘Döne! Is-ie er nou nog niet?’

Döne kermde haast: ‘Nee, nog steeds niet, zuster. Hij is nog niet terug. Wat moet ik nou doen?’

Zeynep had het al minstens tien keer tegen Döne gezegd. Nu zei ze het nog een keer: ‘Je moet het Abdi Agha gaan vragen. Misschien is hij bij hen. Ga het hem vragen, zuster. Ach, wat jij toch niet allemaal moet doorstaan … Arme, arme Döne!’

‘Ach, wat ik toch moet doorstaan …! Wat ik toch moet doorstaan …! Als Memed terug zou zijn, zou hij meteen naar huis komen. Hij zou nog geen seconde bij Abdi Agha blijven. Maar laat ik dan toch maar naar hem toe gaan. Misschien …’

Het was nieuwemaan. Omdat het bewolkt was, waren er ook geen sterren. Het was aardedonker. Je zag geen hand voor ogen. Döne ging op weg naar Abdi’s huis. Ze moest op de tast lopen. Uit een piepklein raampje sijpelde wat licht. Daar liep ze op af. Ze bleef bij het licht staan, haar hart bonsde in haar keel. Ze slikte. Ze beefde over haar hele lichaam. Zette zich schrap. Eindelijk kwam er een klank uit haar keel. Een soort gerochel …

‘Abdi Agha! O, mijn heer, mijn agha. Ik kus je voetzolen. Mijn Memed is nog niet thuis. Is hij misschien bij jullie? Dat wilde ik even vragen.’

Van binnen klonk een zware stem: ‘Wie is daar? Wat moet je op dit uur, vrouw?’

‘O, mijn heer! Mijn Abdi Agha! Memed is nog niet thuis. Is hij misschien bij jullie? Dat wilde ik even vragen’, zei Döne nogmaals.

‘Verdomme’, klonk de zware stem. ‘Ben jij het, Döne?’

‘Ja, ik ben het, heer.’

‘Kom binnen. Wat moet je nou weer?’

Onderdanig schuifelde Döne naar binnen. Abdi Agha zat in kleermakerszit bij het vuur. Zijn fluwelen muts hing op zijn linkeroor. Waar hij ook kwam, overal droeg hij die muts. Daarmee wilde hij laten zien hoe vroom hij was. Hij droeg een met zijde geborduurde wambuis. Hij speelde met zijn bidsnoer van enorme, barnstenen kralen.

Hij had een lang, scherp gezicht, kleine ogen van een merkwaardige groenblauwe kleur en rooddooraderde wangen.

‘Wat moet je nou weer? Zeg op’, herhaalde hij.

Handenwringend, met gebogen hoofd stond Döne voor hem.

‘O Agha,’ zei ze, ‘Memed is nog niet terug van het land. Ik kwam vragen of hij misschien bij jou was.’

‘Zo!’ riep Abdi Agha en hij kwam overeind. ‘Zo, dus hij is er nog niet? Dat hondenjong. Dus meneer is er nog niet. En waar heeft hij mijn ossen dan gelaten, hè?’

Hij vloog naar de deur, zijn wambuis fladderde om hem heen.

Hij stak zijn hoofd buiten de deur en riep: ‘Dursun, Osman, Ali! Waar zijn jullie!’

‘Hier, Agha’, klonk het uit drie richtingen.

‘Komen, en snel!’

Drie mannen kwamen toegesneld in het donker. Een van hen was Dursun, die een jaar of veertig leek. Een grote, grove kerel. De andere twee waren jongens van ongeveer vijftien.

‘Ga naar het land en zoek die hondenzoon. Zorg dat je de ossen te pakken krijgt. En kom niet terug voor jullie ze gevonden hebben. Begrepen?’

Dursun mompelde: ‘We hadden het er net over. Waar hangt die Memed toch uit, hij is er nog niet, zeiden we net tegen elkaar. Maar we gaan meteen zoeken.’

Opeens barstte Döne in snikken uit.

‘Hou op’, zei Abdi Agha vol afkeer. ‘Hou op. Als er iets met mijn ossen is gebeurd, moet jij eens zien wat ik met dat hondenjong van jou doe. Ik breek al zijn botten. Ik maak gehakt van hem.’

Dursun, Ali en Osman verdwenen in het duister. Döne rende achter hen aan.

‘Blijf jij nou maar hier, zuster. Wij vinden hem wel. Misschien heeft hij een blad van de ploeg kapotgemaakt of is er iets met het juk gebeurd. Misschien durft hij niet naar huis te komen. Blijf jij nou maar hier. Wij vinden hem wel. Ga naar huis, Döne.’

‘Ik smeek jullie, zorg dat je hem vindt. Dursun, ik vertrouw op jou. Zorg dat jullie hem vinden. Ik vertrouw op jou. Mijn jongen was altijd zo dol op jou, op zijn ome Dursun.’

Toen ging de arme vrouw naar haar huis.

De drie mannen liepen verder in het donker. Je kon hun stappen horen wegsterven in de nacht. Hun voeten vonden de weg als vanzelf. Eerst kwamen ze bij een klein veld vol stenen. Daarna klommen ze over een rotspartij vol scherpe punten. Achter de rotspartij gingen ze even zitten uitrusten. Ze kropen dicht bij elkaar, zochten beschutting bij elkaar … Ze zwegen een hele tijd. Er hing een verdoemde duisternis. Afgezien van het getsjirp van krekels was het doodstil. Dursun begon als eerste te praten. Tegen niemand in het bijzonder, hij praatte tegen de nacht.

‘Wat is er toch gebeurd met dat joch? Waar hangt hij toch uit?’

‘Wie zal het zeggen?’ zei Osman.

‘Weet je wat hij tegen mij zei? Hij zei: ik ga naar dat ene dorp. Ik blijf hier niet, al slaan ze me hartstikke dood. Dat zei hij.’

‘Als hij er maar niet vandoor is. Als hij maar geen gekke dingen uithaalt’, zei Dursun.

‘Voor mij heeft hij gelijk, als hij ervandoor is’, siste Ali tussen zijn tanden door.

‘Zeker weten’, beaamde Osman.

‘Die kerel is erger dan de dood’, vond Ali.

‘Ik wou dat we naar de Çukurova-vlakte konden’, zei Osman.

‘Het is niet ver naar de Çukurova’, zei Dursun. ‘Daar heb je de grond van Yüreğir. Bij ons in het dorp moet je hard werken, maar je bent wel eigen baas. Niemand bemoeit zich met je, niemand moet iets van je. De akkers daar, het is net of er wolken op neergedaald zijn. Zo veel katoen groeit er. Die kun je plukken. Acht kurusj de kilo. Je verdient er in één zomer vijf keer zo veel als bij Abdi Agha in een jaar. En de stad is vlakbij. Adana. Alles is daar van puur glas, het glinstert en schittert er als de zon, dag en nacht. Daar loop je dan middenin. Tussen de huizen heb je straten, zo noemen ze dat. Het is er brandschoon. Je kunt er van de vloer eten. Er komen heel veel treinen. Op zee varen schepen zo groot als een dorp. Ze varen naar het andere eind van de wereld. En ook die glinsteren als de zon. Ze baden in het licht. Je kunt je ogen er niet van afhouden. En als je het over geld hebt: geld als water daar. Als je er maar voor werkt.’

‘Hoe groot zou de wereld zijn?’ onderbrak Osman hem.

‘Heel, heel groot’, zei Dursun.

Terwijl ze weer opstonden vertelde Dursun verder over zijn dorp. Na de rotspartij kwamen ze in een blauwdistelveld terecht. De distels wonden zich om hun benen en staken toe.

Osman riep van een afstandje: ‘Volgens mij was dit de akker die Memed aan het ploegen was.’

‘Ik ken het hier niet. Jullie moeten het maar zeggen’, antwoordde Dursun.

‘Hier is het’, kwam Ali’s stem van rechts.

‘Weet je het zeker?’ vroeg Dursun ongelovig.

‘Heel zeker. Ruik maar. Omgeploegde aarde’, zei Ali.

Dursun stond stil. Hij snoof de lucht diep op.

‘Klopt’, zei hij.

Osmans stem klonk weer van een eindje verder: ‘Ik ben hier in de aarde gezakt met mijn voet! Het is hier omgeploegd!’

‘Ik ben er ook in gezakt!’ riep Ali.

‘Even wachten, ik kom eraan!’ Ze bleven staan en Dursun haalde hen in.

‘Dan nu maar op zoek naar de plek waar hij het laatst aan het ploegen was, hè?’ stelde Dursun voor.

‘O, gemakkelijk zat, die hebben we zo gevonden’, zei Osman.

‘Ik heb het koud’, bibberde Ali.

‘Nog even zoeken, daarna doen we er iets aan’, zei Dursun geruststellend.

Op dat moment schreeuwde Osman: ‘De voren zijn nog hetzelfde als eerst. Hij heeft vandaag niet geploegd!’

‘Er zal hem toch niets overkomen zijn?’ vroeg Dursun zich bezorgd af. Er klonk ook verbazing door in zijn stem.

‘Hem gebeurt niets. Hij is het broertje van de duivel. Hem gebeurt nooit iets’, zei Osman stellig.

‘Dat weet je toch wel, ome Dursun? Hem overkomt echt nooit iets’, viel Ali bij.

‘Ach, als dat toch eens waar was. Memed is zo’n goeie jongen. En zijn vader is ook al dood.’

Ze bleven midden op de beploegde akker staan. Osman verzamelde wat droge takjes en twijgjes. Terwijl Dursun en Ali doorpraatten, stookte hij een vuurtje. Ze gingen rond het vuur zitten. Ze bespraken allerlei mogelijkheden. Misschien was hij bewusteloos geraakt. Of had een dolle wolf hem te pakken gekregen. Een dief had misschien de ossen van hem afgepakt. Nog veel meer mogelijkheden werden stuk voor stuk doorgenomen. Allemaal even waarschijnlijk.

De vlammen beschenen Dursuns gezicht, dat daardoor de kleur van rood koper kreeg. Er lag een vaag, verheugd glimlachje rond zijn mond.

Het vuur brandde snel op. Alleen een paar kooltjes gloeiden na, als kattenogen. Ze begonnen zich te vervelen. Ali begon een liedje te zingen. Een treurig liedje, dat opklonk in de nacht:

Tuig de kar op voor de deur

Ik heb vandaag een slecht humeur

Breng de Koran en ik zweer

Een ander dan jij groet ik niet meer

Ze hadden het koud gekregen. Osman verzamelde weer takjes en twijgjes en maakte een nieuw vuur. Ook Dursun en Ali raapten nu takjes bij elkaar. Ze stapelden een grote hoop dor hout naast het vuur.

‘Oké, wat nu?’ vroeg Osman.

‘Als we nu met lege handen naar het dorp teruggaan, breekt de hel los. Laten we hier maar blijven slapen, dan zoeken we morgenochtend verder’, stelde Dursun voor.

‘We vinden hem nooit meer. Die is naar dat ene dorp gegaan. Waar dat ook mag zijn, dat dorp. Hij had het er de hele tijd over.’

Dursun glimlachte.

Ali hield de wacht bij het vuur en de anderen rolden zich op op de grond. Ali staarde in de vlammen. Opeens hief hij zijn hoofd en wendde zijn blik van het vuur af. Hij staarde de duisternis in. ‘Hij is ’m gesmeerd’, zei hij in zichzelf. ‘Hij is weg. Groot gelijk. Hij is naar die glazen stad toe. Naar de vette grond van Yüreğir. Gelijk dat hij heeft. Groot gelijk. Laat hem maar mooi wegblijven.’

Toen Osman wakker werd, droeg Ali de wacht aan hem over. Ali trok een pol gras onder zijn hoofd en zei: ‘Hij is daarheen, hè, Osman? Memed. Naar waar Dursun het altijd over heeft.’

‘Zeker weten’, beaamde Osman.

Bij het krieken van de dag werden ze alle drie wakker. In het oosten was de lucht roze. De wolken waren rood omrand. Al gauw werden ze steeds witter. Een windje stak op. Wat fris maar toch heel aangenaam. Een ochtendbriesje. Even later konden ze de omgeving goed onderscheiden. Voorbij het stuk beploegde grond strekten de blauwe distelvelden zich uit tot aan de oostelijke horizon.

Tegelijkertijd kwamen ze langzaam overeind van hun plek midden op de akker. Daar stonden ze in het morgenlicht. Hun lange, donkere schaduwen reikten naar het westen. Alle drie rekten ze zich uit. Daarna hurkten ze op de grond om te plassen.

Zich rekkend en strekkend liepen ze rond over het stuk grond dat Memed beploegd had.

‘Kijk die sporen’, wees Osman. ‘De ossen zijn er met de ploeg vandoor gegaan. Met de ploeg achter zich aan … Kom op, laten we ze volgen.’

Ze liepen verder en volgden de sporen. Op een zeker punt bleven ze een tijd stilstaan om te overleggen. Hier had een paar ossen gelegen. De reusachtige sporen daarvan waren nog helemaal intact. Ze waren daar gaan liggen met juk en ploeg en al.

Naarmate de zon verder opkwam werd het warmer. Ze liepen het blauwdistelveld uit en kwamen bij het stroompje. Ali slaakte een kreet. De twee anderen draaiden zich direct naar hem om. Toen zagen ook zij de twee ossen, volledig ingespannen, juk om de nek, ploeg achter zich aan. Een rode en een donkergrijze os. Ze waren allebei broodmager.

Osman trok bleek weg.

‘Er is iets met hem gebeurd. Als hij was weggelopen, zou hij de ossen nooit zo ingespannen hebben achtergelaten. Er is iets ergs met hem gebeurd.’

‘Welnee, helemaal niet. Hij heeft die ossen expres zo achtergelaten, dat is juist slim. Hij is naar dat dorp gegaan’, zei Ali.

‘Ach man, jij met je dorp. Hou toch op. Wat klets je nou de hele tijd over dat dorp? Voel je je wel lekker?’ snauwde Osman.

‘Geen ruzie, jongens’, zei Dursun glimlachend.

Ze dreven de ossen voor zich uit.

Toen ze terugkwamen in het dorp was de morgen al ver gevorderd. De nevel was zelfs al aan het optrekken van de bergen aan de overkant.

Zo ongeveer alle kinderen en vrouwen, jong en oud, hadden zich rond Döne verzameld. Toen de ingespannen ossen in zicht kwamen, stond iedereen tegelijk op. Niemand sprak een woord. Iedereen staarde naar de ossen.

Döne slaakte een kreet en rende naar de ossen toe: ‘Wat heb je met mijn jongen gedaan, ome Dursun? Hij was toch zo dol op jou.’

‘We hebben de ossen zo ingespannen gevonden bij de rivier.’

De vrouw begon te weeklagen en zichzelf te slaan: ‘Ach, mijn Memed … Mijn lieve vaderloze kind, zo jong nog …’

‘Zuster’, zei Dursun. ‘Er is niets ergs met hem gebeurd. Ik ga hem zoeken. En ik zal hem vinden ook.’

Maar Döne luisterde niet. Ze huilde en weeklaagde en herhaalde keer op keer: ‘Mijn lieve vaderloze kind, zo jong nog, zo jong …’

Toen viel ze stuiptrekkend op de stoffige grond. Daar bleef ze liggen, gesmoord huilend. Haar haren, haar gezicht, alles zat onder het witte stof. En door de tranen werd het stof op haar gezicht tot modder.

De menigte stond als versteend van de ossen naar Döne te kijken. Toen maakten twee vrouwen zich behoedzaam los uit de groep. Ze gingen naar de vrouw in het stof toe en hielpen haar aan haar armen omhoog. Döne lag half in zwijm. Haar hoofd zakte opzij als het hoofd van een dode. Ze grepen haar onder haar armen en brachten haar naar huis.

Toen Döne weg was, kwam er beweging in de menigte.

Als eerste sprak de oude vrouw Cennet. Cennet met de Paardenkop werd ze genoemd. Haar lange gezicht was een en al rimpels. Ze was lang. Haar dunne vingers waren net takken.

‘Arme Döne,’ zei ze, ‘wat zou er met haar kind gebeurd zijn?’

Elif nam het woord. In het dorp stond ze bekend als een zwartkijkster. Zij was klein van gestalte.

‘Memed is vast dood, anders was hij allang terug.’

Deze woorden verspreidden zich door de menigte.

‘Hij is vast dood, anders was hij allang terug.’

‘Hij is vast dood, anders was hij allang terug.’

‘Hij is vast dood, anders was hij allang terug.’

Opnieuw nam Elif het woord: ‘Misschien hebben zijn vaders vijanden hem vermoord.’

‘Zijn vader had geen vijanden. Ibrahim deed geen vlieg kwaad’, bracht vrouw Cennet daartegen in.

Er trok een deining door de menigte van witte hoofddoeken, kleurige sjaals, purperen fezzen en voorhoofden met koperen muntjes.

‘Ibrahim deed geen vlieg kwaad.’

‘Ibrahim deed geen vlieg …’

‘… geen vlieg kwaad.’

Er ontstond enige verwarring. Iedereen begon door elkaar te schreeuwen.

‘Arme Memed!’

‘Arm vaderloos kind!’

‘Moge die ongelovige met blindheid geslagen worden.’

Iemand in de roerige menigte riep een voorstel. Niemand wist wie.

‘Döne moet gaan kijken waar de arenden cirkelen.’

‘Als ergens een lijk ligt, zweven er altijd arenden boven.’

‘Zie je een arend, dan weet je …’

‘Dan weet je dat daar …’

De hele menigte keerde zich opeens naar de vrouw die dat zei. Er viel een stilte. Even stond de menigte weer als versteend. Toen kwam er opnieuw beweging in.

‘Hij is in het water bij de bron gevallen.’

‘Hij is in de bron gevallen.’

‘Hij is in de bron …’

De hele menigte kwam in beweging. Ze zetten koers naar het oosten. De blootsvoetse kinderen liepen voorop. Daarna kwamen de blootsvoetse vrouwen … De kinderen liepen als eersten de blauwdistels in. Daarna de vrouwen … De benen van de kinderen zaten meteen onder het bloed. Maar ze renden door. De vrouwen mompelden verwensingen naar al die blauwdistels die op hun pad kwamen: ‘Mogen jullie wortels verdelgd worden …’

Toen ze het distelveld uit waren, kwamen de rotsen in zicht. De kinderen, vermoeid en met bloedende voeten, raakten achter. De vrouwen liepen nu voorop.

Toen ze bij de plataan kwamen, waren ze uitgeput. De grote plataan ruiste en ritselde. Toen ze het plotselinge gebulder van water hoorden, verstijfden ze even. Ze haalden allemaal diep adem en renden toen als één man op het water af. Ze fixeerden hun blik op het midden van het kolkende water. Iedereen kwam erbij staan en keek. De vrouwen vormden een kring rond het water. Het water spoot schuimend en kolkend onder de grote rots vandaan. Links van de rots had zich een tamelijk groot waterbassin gevormd. Boven op het kolkende water dansten een paar boomblaadjes. Ze werden niet door de stroom meegesleurd maar bleven boven op het schuim ronddraaien.

Lange tijd stonden ze ernaar te kijken, niemand zei een woord.

Toen sprak vrouw Cennet: ‘Als het kind hierin was gevallen, was hij nu wel een keer bovengekomen.’

De menigte begon weer te deinen. Hoofden gingen op en neer.

‘Dan was hij nu wel een keer bovengekomen.’

‘Bovengekomen.’

Vermoeid, verslagen, moedeloos, vreugdeloos ging de menigte wankelend op de terugweg. De kinderen bleven achter, volgden de vrouwen al spelend. Ze bewogen nu ook niet als één geheel. Iedereen liep maar ergens, met gebogen hoofd.

Na deze dag moest Döne het bed houden. Ze hield niet op met huilen. Ze brandde van de koorts. De jonge meisjes uit het dorp zorgden voor haar. Na een paar dagen kwam ze weer uit bed. Haar ogen waren bloeddoorlopen. Om haar hoofd had ze een witte doek geknoopt.

Op een dag deed een zorgwekkend gerucht de ronde in het dorp: ‘Döne eet niet meer, drinkt niet meer, zit bij de waterbron en staart onafgebroken naar het water, ze wacht tot het lichaam van haar zoon aan de oppervlakte komt.’

Het gerucht klopte. Iedere morgen voor zonsopgang stond Döne op, ging naar de bron, en bleef daar onophoudelijk naar het water zitten staren. Dit duurde ongeveer tien dagen. Toen kwam ze uitgeput terug en sloot zich op in haar huis. Dit keer had ze iets anders bedacht. Weer stond ze iedere morgen in alle vroegte op, ging op het dak van haar huis staan en staarde in de verte, zocht met haar ogen de lucht af. Zodra ze ergens een stel arenden ontwaarde, rende ze halsoverkop die richting op. Ze was intussen zo mager als een naald geworden – nee: als een dun draadje. Soms cirkelden de roofvogels heel erg in de verte in de lucht, bijvoorbeeld boven de heuvel van Yağmurtepe. Het duurde zeker een dag om daar te komen. Maar Döne ging erheen.

Op een avond werd er op Dönes deur geklopt.

‘Zuster Döne, doe open! Ik ben het: Dursun!’

Döne opende de deur, angstig, hoopvol.

‘Kom binnen, broeder Dursun. Memed was altijd zo dol op je.’

Dursun nam plechtig en omstandig plaats op het kussen dat Döne voor hem neerlegde.

‘Moet je horen, zuster, iets zegt me dat jouw zoon nog leeft. Ik heb het idee dat hij er vandoor is gegaan. Ik zal hem voor je vinden.’

Döne knielde bij Dursun neer.

‘Zeg op, weet jij iets wat ik niet weet?’

‘Nee zuster, het is gewoon iets in mij wat dat zegt.’

‘Zeg het me, alsjeblieft’, smeekte Döne.

‘Ik ga hem zoeken. Het enige wat ik kan zeggen is dat je zoon nog leeft. Memed leeft nog.’

Toen ze hem uitliet zei Döne: ‘Jij bent mijn enige hoop, broeder. Als ik alleen maar te horen krijg dat mijn kind nog leeft … Meer verlang ik niet. Dat weet je toch wel, Dursun, mijn heer? Jij weet toch wel hoe dankbaar ik je zal zijn?’