Karl Ove Knausgård

LIEFDE

Mijn strijd 2

Uit het Noors vertaald door Marianne Molenaar

Uitgeverij De Geus

breda 2015

Deze uitgave is mede tot stand gekomen dankzij een bijdrage van norla (Oslo)

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Min kamp. Andre bok, verschenen bij Forlaget Oktober

Oorspronkelijke tekst © Forlaget Oktober a/s 2009

Nederlandse vertaling © Marianne Molenaar en De Geus bv, Breda 2012

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Omslagillustratie © Christina Ottosson

isbn 978 90 445 2309 6

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de vierde druk, 2013.

#

29 juli 2008

Het is een lange zomer geweest en hij is nog steeds niet voorbij. Op 26 juni had ik het eerste deel van mijn romancyclus af en sindsdien, al meer dan een maand, zijn Vanja en Heidi thuis van de crèche met alles wat dat aan dagelijkse drukte met zich meebrengt. Ik heb de zin van vakantie nooit begrepen, er nooit behoefte toe gevoeld, altijd alleen het verlangen gehad om door te blijven werken. Maar als het moet, dan moet het. De eerste week zouden we eigenlijk in het huisje bij onze volkstuin doorbrengen, die we vorig jaar herfst op initiatief van Linda hadden gekocht, enerzijds bedoeld als plek om te kunnen schrijven, anderzijds als weekendhuisje, maar na drie dagen gaven we het op en vertrokken weer naar de stad. Drie kleine kinderen en twee volwassenen samen op een klein areaal met overal vreemde mensen om je heen zonder verder iets te doen te hebben dan onkruid wieden en grasmaaien, is niet per se een goed idee, vooral niet als de sfeer toch al niet zo harmonieus is. We hadden daar een paar keer luidkeels ruzie, vermoedelijk tot vermaak van de buren, en het gevoel dat die honderden keurig onderhouden tuintjes met al die oude, halfnaakte mensen bij mij opriepen, maakte me chagrijnig van claustrofobie. De kinderen vangen dergelijke stemmingen snel op en spelen ze uit, vooral Vanja: ze reageert bijna onmiddellijk op veranderingen in klank en intensiteit en als het dreigt te ontsporen, doet ze precies datgene waarvan ze weet dat het ons het meest irriteert en waarbij we, als het maar lang genoeg duurt, onze zelfbeheersing verliezen. Als je dan toch al stijf staat van de frustratie, heb je nauwelijks verweer en dan hebben we de poppen aan het dansen: geschreeuw, gekrijs en ellende. De week daarna huurden we een auto en reden naar Tjörn, iets buiten Göteborg, waar Linda’s vriendin Mikaela, Vanja’s peettante, ons had uitgenodigd om bij hen te komen logeren in het zomerhuisje van haar vriend. We vroegen of ze besefte wat dat inhield met drie kinderen en of ze echt zeker wist dat ze ons op bezoek wilde hebben, maar dat wist ze, zei ze, zij kon koekjes bakken met het grut, had ze bedacht, en ze meenemen naar buiten om te zwemmen en krabben te vangen, zodat wij een beetje tijd voor onszelf hadden. Daarop hapten we toe. Op naar Tjörn dus, we parkeerden voor het zomerhuisje, helemaal aan het uiterste puntje van dit wonderlijke, op de Noorse zuidkust lijkende landschap, en met alle kinderen en ons hele hebben en houden vielen we binnen. Het was de bedoeling dat we de hele week zouden blijven, maar al na drie dagen pakten we onze spullen in de auto en zetten we weer koers naar het zuiden, zichtbaar tot opluchting van Mikaela en Erik.

Mensen die geen kinderen hebben, begrijpen zelden wat dat inhoudt, hoe ontwikkeld en intelligent ze verder ook zijn – dat gold in elk geval voor mij voordat ik ze zelf had. Mikaela en Erik zijn carrièremensen, zolang ik haar ken heeft Mikaela al een leidinggevende functie in de culturele sector en Erik is directeur van een of andere wereldomvattende stichting met Zweden als standplaats. Na Tjörn moest hij naar een vergadering in Panama, waarna ze hun vakantie in de Provence zouden voortzetten, want zo ziet hun leven eruit: de plaatsen waar ik alleen over heb gelezen, staan voor hen open. Bij deze mensen vielen wij dus binnen met onze vochtige doekjes en luiers, met John die overal rondkruipt, met Heidi en Vanja, die ruziemaken en schreeuwen, lachen en huilen, die nooit aan tafel eten, die nooit doen wat wij zeggen, in elk geval niet als we bij andere mensen zijn en graag wíllen dat ze zich gedragen, want dat merken ze natuurlijk; hoe meer er voor ons op het spel staat, hoe onhandelbaarder ze worden, en hoewel het een groot en ruim zomerhuis was, was het niet zo groot en ruim dat je ze over het hoofd kon zien. Erik deed alsof hij niet bang was voor de spullen in het huis, hij wilde graag een ruimhartige en kindvriendelijke indruk maken, maar zijn lichaamstaal sprak hem voortdurend tegen: de armen dicht tegen zijn zij gedrukt, de manier waarop hij de hele tijd dingen op hun plaats zette en de grote afstandelijkheid in zijn blik. Zijn hart ging uit naar de spullen en het huis, die hij zijn hele leven had gekend, en niet naar hen die daar toevallig een paar dagen vertoefden, hij keek naar ze zoals je naar mollen of egels kijkt. Ik begreep hem en ik mocht hem. Aan de andere kant, ik bracht dit allemaal mee, en een echte ontmoeting tussen ons was onmogelijk. Hij had in Cambridge en Oxford gestudeerd en enige jaren als aandelenhandelaar in de Londense financiële wereld gewerkt, maar tijdens een wandelingetje met Vanja naar een rots aan zee liet hij haar een paar meter voor zich vrij rondklauteren terwijl hij roerloos het uitzicht stond te bewonderen zonder erbij stil te staan dat zij nog maar vier was en het risico zelf niet kon inschatten, dus moest ik er met Heidi op mijn arm op een holletje achteraan om het over te nemen. Toen we een half uur later een café binnengingen, ik stijf in de benen na die steile klim, en ik hem vroeg of hij John hapjes van een kadetje wilde geven dat ik naast hem neerzette, aangezien ik op Heidi én Vanja moest letten, plus dat ik eten voor hen moest halen, knikte hij, dat zou hij doen, maar hij vouwde de krant waarin hij zat te lezen niet dicht, hij keek niet eens op en merkte niet dat John, een halve meter van hem vandaan, steeds opgewondener raakte en het ten slotte zo uitgilde dat hij rood aanliep van frustratie omdat het hapje dat hij zo graag wilde hebben, vlak voor hem lag, maar buiten reikwijdte. Linda, die aan het andere uiteinde van de tafel zat, werd woedend over het voorval, dat zag ik aan haar, maar ze hield zich in, zei niets, wachtte tot we buiten waren, onder ons, en zei toen dat we naar huis gingen. Nu meteen. Gewend aan haar buien zei ik dat ze haar mond moest houden en dergelijke beslissingen niet moest nemen als ze zo boos was. Daar werd ze natuurlijk nog bozer van en zo gingen we door tot we de volgende ochtend in de auto zaten, op weg naar huis.

Door de weidse blauwe hemel en het licht gecoupeerde, winderige maar mooie landschap in combinatie met de uitgelatenheid van de kinderen en het feit dat we in een auto zaten, en niet in een treincoupé of aan boord van een vliegtuig, zoals we de laatste jaren altijd op reis waren geweest, verbeterde de stemming, maar het duurde niet lang of het was weer zover, want we moesten iets eten en het restaurant dat we vonden en waar we stopten, bleek bij een jachthaven te horen, maar, zei de kelner tegen mij, we hoefden alleen de brug over te lopen, dan kwamen we in de stad en daar, misschien vijfhonderd meter verderop, was nog een restaurant, zodat we ons twintig minuten later op een hoge, smalle maar drukke brug bevonden, zeulend met twee buggy’s, hongerig en met alleen een industriegebied in zicht. Linda werd razend, haar ogen waren zwart, wij belandden altijd in dergelijke situaties, siste ze, zoiets overkwam niemand anders, ons lukte nooit iets, nu zouden we eens ergens gaan eten, met het hele gezin, dat had gezellig kunnen worden, en in plaats daarvan liepen we hier in de wind midden tussen de langssuizende auto’s en de uitlaatgassen op een of andere klerebrug. Had ik andere gezinnen met drie kinderen ooit zo’n uitstapje zien maken? De weg die we daarna volgden, liep dood bij een ijzeren poort met het logo van een beveiligingsdienst. Om naar de stad te komen, die er tot overmaat van ramp ook nog armoedig en triest uitzag, moesten we een omweg door een industriegebied maken van minstens vijftien minuten. Nu ging ik bij haar weg, ze was altijd alleen maar aan het jammeren, ze wilde altijd net iets anders, maar deed er zelf nooit iets voor, klaagde aan één stuk door, accepteerde de situatie nooit zoals hij was en als de werkelijkheid niet met haar voorstellingen overeenkwam, kreeg ik de schuld, of het nu om iets belangrijks ging of om een onbenulligheid. Oké, we waren dus uit elkaar, maar de logistiek bracht ons zoals altijd weer samen: we hadden één auto en twee buggy’s en er zat niets anders op dan te doen alsof wat er was gezegd niet was gezegd, de smoezelige, rammelende buggy’s terug over de brug naar die chique jachthaven te duwen, ze in de auto te leggen en de kinderen vast te maken om naar de eerstvolgende McDonald’s te rijden; het werd een benzinestation vlak buiten het centrum van Göteborg, waar ik mijn worstje buiten op een bankje zat te verorberen terwijl Vanja en Linda het hunne in de auto opaten. John en Heidi sliepen. Het plan om onderweg naar het pretpark Liseberg te gaan lieten we varen, dat zou alles alleen nog maar erger maken zoals de sfeer nu tussen ons was, en in plaats daarvan stopten we een paar uur later spontaan bij een goedkoop zogenaamd sprookjesland, een samengeraapt zootje waar alles van de allerslechtste kwaliteit was, en gingen eerst met de kinderen naar een klein ‘circus’, wat erop neerkwam dat een hond op kniehoogte door een paar ringen sprong, een stevig gebouwde, mannelijk uitziende dame, waarschijnlijk ergens uit Oost-Europa, in bikini gekleed diezelfde ringen de lucht in wierp en rond haar heupen liet slingeren – kunstjes die op de lagere school alle meisjes uit mijn klas konden – en een blonde man van mijn leeftijd met puntschoenen, een tulband en vetrollen die over zijn harembroek puilden, een mondvol benzine nam en vier keer vuur spuwde naar het lage plafond. John en Heidi staarden naar hem met ogen als schoteltjes. Vanja dacht alleen aan de lootjeskraam waar we langsgekomen waren en waar je een knuffel kon winnen, ze trok voortdurend aan me om te vragen wanneer de voorstelling was afgelopen. Af en toe keek ik even naar Linda. Ze zat met Heidi op schoot en had tranen in haar ogen. Toen we buitenkwamen en elk achter onze buggy langs een groot zwembad met een lange waterglijbaan naar de kleine kermis liepen, waarachter een enorme, misschien wel dertig meter hoge trol troonde, vroeg ik haar waarom.

‘Ik weet het niet’, zei ze. ‘Maar het circus heeft me altijd al ontroerd.’

‘Waarom dat?’

‘Nou ja, het is zo triest, zo klein en goedkoop. En aan de andere kant zo mooi.’

‘Ook dit hier?’

‘Ja. Heb je Heidi en John niet gezien? Ze waren helemaal gehypnotiseerd.’

‘Maar Vanja niet’, zei ik glimlachend. Ook Linda glimlachte.

‘Wat?’ vroeg Vanja en ze draaide zich om. ‘Wat zei je, papa?’

‘Ik zei dat toen we in het circus waren, jij alleen maar aan die knuffel dacht die je daar verderop hebt gezien.’

Vanja glimlachte zoals ze altijd deed als we het over iets hadden wat zij had gedaan. Tevreden, maar ook ijverig, klaar voor meer.

‘Wat deed ik dan?’ vroeg ze.

‘Je trok aan mijn arm’, zei ik. ‘En je zei dat je nu meteen lootjes wilde kopen.’

‘Waarom?’ vroeg ze.

‘Hoe moet ik dat nou weten?’ zei ik. ‘Omdat je die knuffel graag wilt hebben, neem ik aan.’

‘Gaan we dat nu doen?’ vroeg ze.

‘Ja’, zei ik. ‘Daar verderop is het.’

Ik wees langs het geasfalteerde pad naar de kermisattracties, die we tussen de bomen door vaag konden zien.

‘Mag Heidi ook?’ vroeg ze.

‘Als ze wil’, zei Linda.

‘Dat wil ze’, zei Vanja en ze boog zich naar Heidi, die in de buggy zat: ‘Wil je dat, Heidi?’

‘Ja’, zei Heidi.

We moesten voor negentig kronen lootjes kopen tot ze elk met een kleine knuffelmuis in de hand stonden. Boven ons aan de hemel brandde de zon, de lucht in het bos stond stil, een kakofonie aan rinkelende en tinkelende geluiden van de apparaten mengde zich met de jarentachtigdisco uit de kraampjes om ons heen. Vanja wilde een suikerspin, dus tien minuten later zaten we aan een tafeltje bij een kiosk, omzoemd door driftige, opdringerige wespen en in de volle zon zodat de suiker overal aan bleef kleven waar het maar bij in de buurt kwam, dat wil zeggen: het tafelblad, de achterkant van de buggy, armen en handen, tot luide irritatie van de kinderen, zo hadden ze zich dat niet voorgesteld toen ze de pan met de ronddraaiende suiker hadden gezien. Mijn koffie smaakte bitter en was bijna niet te drinken. Een klein, vuil joch kwam met zijn driewieler op ons af gefietst, botste in volle vaart tegen Heidi’s buggy op en keek ons verwachtingsvol aan. Hij had donker haar en donkere ogen, Roemeens of Albanees zo te zien, of Grieks misschien. Nadat hij nog een paar keer met zijn wiel tegen de buggy op was gereden, zette hij zijn fietsje zo dat we er niet uit konden en bleef daar staan, nu met zijn blik op de grond gericht.

‘Zullen we gaan?’ vroeg ik.

‘Heidi wilde toch nog paardrijden’, zei Linda. ‘Zullen we dat eerst maar doen?’

Er kwam een stevig gebouwde man met flaporen aanlopen, ook donker, hij tilde het jongetje met fietsje en al op en droeg hem naar het pleintje voor de kiosk, aaide hem een paar keer over zijn bol en liep naar de mechanische spin, die hij bediende. Aan de poten hingen kleine manden waarin je kon zitten en die omhoog- en omlaaggingen terwijl ze langzaam in het rond cirkelden. Het jongetje begon het pleintje over te fietsen, waar zomers geklede mensen in een onafgebroken stroom kwamen en gingen.

‘Ja, natuurlijk’, zei ik en ik stond op, pakte de suikerspinnen van Vanja en Heidi, wierp ze in een vuilnisbak en duwde de buggy met John, die zijn hoofd van de ene kant naar de andere liet tollen om maar niets te missen van al dat interessants wat hier gebeurde, het pleintje over naar het pad dat naar de ‘Cowboystad’ voerde. Maar in de ‘Cowboystad’ – een zandheuvel met drie pasgebouwde schuurtjes waarop respectievelijk mijn, sheriff en prison stond, de twee laatste vol ‘wanted dead or alive’-affiches, aan de ene kant omzoomd door berkenbomen en aan de andere grenzend aan een platform waarop een paar jongeren op plankjes met wieltjes eronder reden – bleek het paardrijden gesloten. Achter het hek vlak bij de ‘mijn’ zat de Oost-Europese vrouw uit het circus op een steen te roken.

‘Paardrijden!’ zei Heidi en ze keek om zich heen.

‘Dan moeten we maar naar de ezels bij de ingang’, zei Linda.

John wierp zijn zuigfles met water op de grond. Vanja kroop onder het hek door en holde naar de mijn. Toen Heidi dat zag, klauterde ze uit haar buggy en ging haar achterna. Aan de achterkant van het sheriffkantoortje ontdekte ik een rood-witte cola-automaat, ik diepte de inhoud uit de zak van mijn korte broek op en bekeek het resultaat: twee haarbandjes, een haarspeldje met een lieveheersbeestje erop, een aansteker, drie stenen en twee witte schelpjes die Vanja in Tjörn had gevonden, een briefje van twintig kronen, twee munten van vijf en negen van een kroon.

‘Ik rook even een sigaretje’, zei ik. ‘Ik ga daar zitten.’

Ik knikte naar een boomstam die aan het eind van het terrein lag. John hief zijn armen in de lucht.

‘Doe dat’, zei Linda en ze tilde hem op. ‘Heb je honger, John?’ vroeg ze. ‘O, wat is het warm. Is er nergens wat schaduw? Waar ik even met hem kan gaan zitten?’

‘Daarboven’, zei ik en ik wees naar het restaurant op de top van de heuvel, dat de vorm had van een trein met het buffet in de locomotief en de tafeltjes in de wagon. Er was geen mens te zien. De stoelen stonden met de leuningen tegen de tafelbladen geleund.

‘Dan ga ik daar even naartoe’, zei Linda. ‘Om hem te voeden. Hou jij de meisjes in de gaten?’

Ik knikte, liep naar de cola-automaat en kocht een blikje, ging op de boomstam zitten, stak een sigaret op en keek naar het haastig in elkaar getimmerde schuurtje, waar Vanja en Heidi in en uit holden.

‘Het is helemaal donker hierbinnen!’ riep Vanja. ‘Kom maar kijken!’

Ik hief mijn hand op en zwaaide naar haar, wat ze gelukkig accepteerde. De muis hield ze de hele tijd met haar ene hand tegen haar borst geklemd.

Waar was die van Heidi trouwens?

Ik liet mijn blik langs de helling glijden. Daar lag hij, met zijn kop in het zand, vlak bij het kantoortje van de sheriff. Boven op de heuvel bij het restaurant trok Linda een stoel tegen de muur, ging zitten en begon John de borst te geven, die eerst met zijn benen lag te schoppen, maar toen doodstil bleef liggen. De vrouw uit het circus kwam de heuvel op. Een paardenvlieg stak me in mijn been. Ik sloeg met zo’n klap toe dat hij over mijn huid werd uitgesmeerd. De sigaret smaakte afschuwelijk in de warmte, maar ik zoog de rook standvastig diep in mijn longen terwijl ik omhoogstaarde naar de toppen van de sparren, zo intens groen waar de zon erop scheen. Er kwam nog een paardenvlieg op mijn been zitten. Ik sloeg er geïrriteerd naar, kwam overeind, wierp mijn sigaret op de grond en liep met het halfvolle, nog steeds koude blikje cola in mijn hand naar de meisjes.

‘Papa, jij gaat naar de achterkant terwijl wij hierbinnen zijn en dan kijk je of je ons door de kieren heen kunt zien, oké?’ zei Vanja terwijl ze met half dichtgeknepen ogen naar me opkeek.

‘Dat kan ik wel doen’, zei ik en ik liep om het schuurtje heen. Hoorde ze daarbinnen stommelen en giebelen. Boog mijn hoofd naar een van de kieren en gluurde erdoorheen. Maar het verschil tussen het licht buiten en het donker binnen was te groot om iets te kunnen zien.

‘Papa, ben je daar?’ riep Vanja.

‘Ja’, zei ik.

‘Zie je ons?’

‘Nee. Zijn jullie onzichtbaar geworden?’

‘Ja!’

Toen ze buitenkwamen, deed ik net of ik hen niet zag. Hield mijn blik strak op Vanja gericht terwijl ik haar riep.

‘Hier bén ik!’ zei ze met haar armen zwaaiend.

‘Vanja?’ riep ik. ‘Waar ben je? Kom tevoorschijn, het is nu niet leuk meer.’

‘Ik ben hier! Hier!’

‘Vanja …?’

‘Zie je me echt niet? Ben ik echt onzichtbaar?’

Ze klonk intens tevreden, maar aan de andere kant hoorde ik ook een lichte ongerustheid in haar stem. Op dat moment begon John te schreeuwen. Ik keek omhoog. Linda kwam overeind en hield hem dicht tegen zich aan. Het was niets voor hem om zo tekeer te gaan.

‘O, daar ben je!’ zei ik. ‘Was je hier al die tijd al?’

‘Jaha’, zei ze.

‘Hoor je John huilen?’

Ze knikte en keek naar boven.

‘Dan moeten we gaan’, zei ik. ‘Kom.’

Ik wilde Heidi bij de hand pakken.

‘Wil niet’, zei ze. ‘Wil niet hand houden.’

‘Nou goed’, zei ik. ‘Maar ga in elk geval in de buggy zitten.’

‘Wil niet buggy’, zei ze.

‘Zal ik je dragen, dan?’

‘Wil niet dragen’, zei ze.

Ik liep weg om de buggy te halen. Toen ik terugkwam, was ze op het hek geklommen. Vanja was op de grond gaan zitten. Boven bij het restaurant was Linda een stukje heuvelafwaarts gelopen, ze stond vanaf de weg naar ons te kijken, zwaaiend met één hand. John schreeuwde nog steeds.

‘Ik wil niet lopen’, zei Vanja. ‘Ik heb moeie benen.’

‘Je hebt de hele dag nauwelijks een meter gelopen’, zei ik. ‘Hoe kun je dan moeie benen hebben?’

‘Ik heb geen benen. Je moet me dragen.’

‘Nee, Vanja, wat een onzin. Ik kan je toch niet dragen.’

‘Jawel.’

‘Ga in de buggy zitten, Heidi’, zei ik. ‘Dan gaan we paardrijden.’

‘Wil niet buggy’, zei ze.

‘Ik heb geen benèèèh!’ zei Vanja. Dat laatste gilde ze uit.

De woede vlamde in me op. Mijn eerste impuls was om ze op te tillen en hard vastgeklemd elk onder een arm te dragen. Het was meer dan eens gebeurd dat ik op die manier met hen spartelend en krijsend onder mijn armen was weggebeend zonder op of om te zien naar de voorbijgangers, die altijd zo geïnteresseerd toekeken als we onze scènes hadden, alsof ik een apenmasker droeg of iets dergelijks.

Maar nu lukte het me me te beheersen.

‘Kun jij dan in de buggy gaan zitten, Vanja?’ vroeg ik.

‘Als jij me optilt’, zei ze.

‘Nee, je moet het zelf doen.’

‘Nee’, zei ze. ‘Ik heb geen benen.’

Als ik niet toegaf, zouden we hier de volgende ochtend nog staan, want ook al ontbrak het Vanja aan geduld en gaf ze bij de minste of geringste weerstand op, als het erom ging haar zin door te drijven, was ze mateloos koppig.

‘Oké’, zei ik en ik tilde haar in de buggy. ‘Jij wint weer.’

‘Hoezo winnen?’ vroeg ze.

‘Niets’, zei ik. ‘Kom, Heidi, dan gaan we.’

Ik tilde haar van het hek en na een paar maal halfhartig ‘nee, wil niet’, waren we op weg de heuvel op met Heidi op mijn arm en Vanja in de wagen. Onderweg raapte ik Heidi’s knuffelmuis op, borstelde het stof eraf en stopte hem in het net.

‘Ik weet niet wat er met hem aan de hand is’, zei Linda toen we boven aankwamen. ‘Hij begon zomaar opeens te huilen. Misschien is hij door een wesp gestoken of zoiets. Moet je zien …’

Ze trok zijn truitje omhoog en liet me een rood puntje op zijn buik zien. Hij spartelde in haar armen, rood aangelopen en met klam haar van alle gehuil.

‘Arm kereltje’, zei ze.

‘Ik ben net door een paardenvlieg gestoken’, zei ik. ‘Misschien was dat het. Maar zet hem in de buggy, dan gaan we. We kunnen er nu toch niets aan doen.’

Toen hij het tuigje om had, draaide hij zich om en boorde gillend zijn hoofd in de buggy.

‘Laten we maar naar de auto gaan’, zei ik.

‘Ja’, zei Linda. ‘Maar ik moet eerst zijn luier verschonen. Daar is een wc met een luiertafel.’

Ik knikte en we liepen die kant op. Er waren al een paar uur verstreken sinds we waren gekomen, de zon stond intussen lager aan de hemel en iets in het licht waarmee hij het bos vulde, deed me denken aan de zomernamiddagen thuis als we met papa of mama naar de uiterste punt van het eiland reden om daar in zee te zwemmen of zelf naar de rots in de zee-engte bij de nieuwbouwwijk gingen. Een paar seconden lang was ik vol van die herinneringen, niet in de vorm van concrete gebeurtenissen, meer van stemmingen, geuren, gewaarwordingen. Hoe het licht, dat midden op de dag witter en neutraler was, in de loop van de namiddag voller werd en alle tinten donkerder kleurde. O, in een zomer in de jaren zeventig over het pad door het schaduwrijke bos hollen! In het bremzoute water duiken en naar Gjerstadholm aan de overkant zwemmen! De zon die op de scheren scheen en ze bijna verguldde. Het stijve, droge gras dat in de kuilen tussen de rotsen groeide. Het gevoel van diepte onder de waterspiegel, zo donker waar die in de schaduw van de rotsen lag. De vissen die langsgleden. En de boomkruinen boven ons met hun ranke, in het zonnebriesje bevende takken! De dunne schors en het gladde, op gebeente lijkende hout eronder. Het groene gebladerte …

‘Daar is het’, zei Linda en ze knikte naar een achthoekig houten gebouwtje. ‘Wacht je even?’

‘Wij lopen langzaam door’, zei ik.

In het bos achter het hek stonden twee uit hout gesneden kabouters. Daarmee werd de status als ‘sprookjesland’ gerechtvaardigd.

‘Kijk, tompen!’ riep Heidi. Tompen was de tomten, oftewel de kerstkabouter die in Zweden de kerstcadeautjes bracht. Ze was al een hele tijd door hem geobsedeerd. Tot diep in de lente had ze naar het balkon gewezen, waar hij op Kerstavond vandaan was gekomen, en gezegd: ‘Tompen komt’, en als ze met een van de cadeautjes speelde die ze van hem had gekregen, constateerde ze altijd eerst waar het vandaan kwam. Wat de kerstkabouter zelf precies voor haar betekende, viel niet zo gemakkelijk te zeggen, want toen ze na de Kerst per ongeluk het kabouterpak in mijn kast zag, was ze helemaal niet verbaasd of uit haar evenwicht, er was niets verraden, ze wees er alleen naar en riep ‘tompen’, alsof hij zich daar verkleedde, en als we de oude dakloze met zijn witte baard tegenkwamen die op de markt voor onze flat bivakkeerde, kwam ze soms in haar buggy overeind en riep uit alle macht: ‘Tompen.’

Ik boog voorover en zoende haar op haar mollige wangetje.

‘Niet soen!’ zei ze.

Ik lachte.

‘Mag ik jou dan een zoen geven, Vanja?’

‘Nèh!’ zei Vanja.

Er liep ononderbroken een kleine maar regelmatige stroom mensen langs, de meesten in lichte zomerkleding, korte broek, T-shirt en sandalen, sommigen in joggingbroek en joggingschoenen, opvallend veel dikkerds, bijna niemand goedgekleed.

‘Mijn papa in gevangenis!’ riep Heidi vergenoegd.

Vanja draaide zich om in de buggy.

‘Nee, papa zit niet in de gevangenis!’ zei ze.

Ik lachte weer en bleef staan.

‘We moeten hier maar even op mama wachten’, zei ik.

Je vader zit in de gevangenis, dat zeiden de kinderen in de crèche tegen elkaar. Heidi had dat als iets buitengewoon positiefs opgevat en zei het altijd als ze over me wilde opscheppen. Toen we laatst van ons huisje in de volkstuin naar huis vertrokken, had ze het volgens Linda aan een oudere mevrouw achter hen in de bus verteld. Mijn papa in gevangenis. Aangezien ik er niet bij was, maar nog met John bij de halte stond, bleef de bewering onweersproken in de lucht hangen.

Ik boog mijn hoofd en veegde met de mouw van mijn T-shirt het zweet van mijn voorhoofd.

‘Mag ik nog een lootje kopen, papa?’ vroeg Vanja.

‘O, nee’, zei ik. ‘Je hebt toch al een knuffel gewonnen!’

‘Lieve papa, nog ééntje?’ vroeg ze.

Ik draaide me om en zag Linda aankomen. John zat rechtop in zijn buggy en maakte een tevreden indruk onder zijn zonnehoed.

‘Alles goed gegaan?’ vroeg ik.

‘Hm. Ik heb die steek met koud water gedept. Maar hij is moe.’

‘Dan slaapt hij in de auto’, zei ik.

‘Hoe laat is het, denk je?’

‘Half vier, misschien?’

‘Acht uur thuis, dus?’

‘Zoiets.’

Weer liepen we over het kleine kermisterrein, langs het piratenschip – een armoedige houten façade met een paar bruggen erachter, waar hier en daar een man met één been of één arm stond, compleet met zwaard en hoofddoek – langs de afzetting met de lama’s en die met de struisvogels, over het kleine plateau, waar een paar kinderen op vierwielers rondfietsten, en ten slotte kwamen we in de buurt van de ingang, waar een hindernisparcours lag, dat wil zeggen, een paar boomstammen en wat houten wanden met netten ertussen, een statief voor bungeejumpen en een manege met ezels, waarbij we bleven staan. Linda pakte Heidi, liep met haar naar de rij en zette haar een helm op, terwijl Vanja en ik samen met John bij het hek bleven staan toekijken.

Er waren vier ezels per keer in actie en de ouders begeleidden ze zelf. Het traject was niet langer dan dertig meter, maar de meesten hadden er een hele tijd voor nodig, want dit waren ezels, geen pony’s, en ezels blijven staan wanneer ze willen. Vertwijfelde vaders en moeders stonden uit alle macht aan de teugels te trekken zonder dat de beesten in beweging kwamen. Gaven de dieren een klap op de flanken zonder dat het hielp, de ezels bleven gewoon stokstijf staan. Een van de kinderen huilde. De vrouw die de kaartjes aannam, riep de hele tijd adviserend: ‘Trek zo hard als u kunt! Harder! Gewoon trekken, dat maakt ze niets uit. Hard! Zo, ja!’

‘Zie je, Vanja?’ vroeg ik. ‘De ezels weigeren te lopen!’

Ze lachte. Ik werd vrolijk omdat zij vrolijk was. Aan de andere kant maakte ik me een beetje zorgen, want wat moest dat worden met Linda: ze had net zo weinig geduld als Vanja. Maar toen ze aan de beurt was, wist ze het er elegant van af te brengen. Iedere keer als de ezel bleef staan, draaide ze zich om zodat ze met haar rug naar het beest toe stond, terwijl ze met haar mond een paar smakkende geluidjes maakte. Ze had paardgereden tijdens haar jeugd, haar leven had lange tijd om paarden gedraaid, daar kwam het waarschijnlijk door.

Heidi zat op de rug van de ezel te stralen. Als het beest zich niet langer door Linda’s trucje om de tuin liet leiden, trok ze zo hard en zo resoluut aan het bit dat het gewoon geen kans kreeg met zijn koppigheid.

‘Wat zit je daar mooi!’ riep ik naar Heidi. Ik keek op Vanja neer: ‘Wil jij ook?’

Vanja schudde verbeten haar hoofd. Zette haar bril recht. Ze had sinds ze anderhalf was pony gereden en de herfst dat we naar Malmö verhuisden, toen ze tweeënhalf was, was ze met paardrijles begonnen. De manege lag midden in Folkets Park, een armoedige, sjofele hal met zaagsel op de vloer, die voor haar iets sprookjesachtigs had, ze zoog alles in zich op en na afloop wilde ze er altijd over praten. Met rechte rug zat ze op haar voddige pony en werd ze in het rond geleid door Linda of, die keren dat ik er alleen met haar naartoe ging, door een van de elf of twaalf jaar oude meisjes die daar hun dagen leken door te brengen, terwijl in het midden een instructeur rondliep die vertelde wat ze moesten doen. Dat Vanja de instructies niet altijd begreep was niet erg, het belangrijkste was de ervaring met paarden en met de sfeer eromheen. De stal, de kat die jongen had in het hooi, de lijst waarop stond wie die middag op welk paard zou rijden, de helm die ze uitkoos, het moment dat het paard naar de hal werd gebracht, het rijden zelf, het kaneelbeschuitje en het appelsap daarna in de cafetaria. Het was het hoogtepunt van de week. Maar in de loop van de volgende herfst kwam daar verandering in. Ze kregen een nieuwe instructeur, en aan Vanja, die er voor haar nauwelijks vier jaar groot uitzag, werden eisen gesteld waar ze niet aan kon voldoen. Hoewel Linda daarop wees, hield het niet op en Vanja begon te protesteren als we erheen gingen, ze wilde niet, absoluut niet, dus uiteindelijk zijn we ermee gestopt. Zelfs toen ze Heidi geheel vrijblijvend dat kleine rondje op de ezel door het park zag maken, wilde ze niet.

Iets anders waarmee we waren begonnen, was een zanguurtje waar de kinderen samen zongen of tekenden en puzzelden. De tweede keer dat Vanja er was, moesten ze een huis tekenen en Vanja had het gras buiten blauw gekleurd. De leidster was op haar afgestapt en had gezegd dat gras niet blauw was, maar groen, of ze een nieuwe tekening kon maken? Vanja had haar tekening in stukken gescheurd en was zo recalcitrant geworden dat de andere ouders hun wenkbrauwen optrokken, blij met hun eigen goed opgevoede kroost. Vanja is heel veel, maar in de eerste plaats gevoelig, en dat het leven nu al harder voor haar wordt, want dat doet het, verontrust me. Haar te zien opgroeien verandert ook het beeld van mijn eigen jeugd, niet zozeer op grond van de kwaliteit, maar van de kwantiteit, zuiver en alleen de tijd die je met je kinderen doorbrengt en die onmeetbaar is. Zo veel uren, zo veel dagen, zo eindeloos veel situaties die ontstaan en beleefd worden. Uit mijn eigen jeugd herinner ik me slechts een handjevol momenten die ik altijd als doorslaggevend en belangrijk had beschouwd, maar die, naar ik nu begrijp, in een zee van andere gebeurtenissen dreven waardoor ze alle betekenis verloren, want hoe kon ik weten dat juist de gebeurtenissen die me zijn bijgebleven, beslissend waren en al die andere, waarvan ik dus niets meer wist, niet?

Als ik het met Geir over dit soort dingen heb, met wie ik elke dag ongeveer een uur aan de telefoon zit, citeert hij altijd Sven Stolpe, die ergens over Bergman schrijft dat hij Bergman zou zijn geweest waar hij ook was opgegroeid, met andere woorden: je bent wie je bent, onafhankelijk van de omstandigheden. De manier waarop je met je gezin omgaat, is er eerder dan je gezin. Tijdens mijn jeugd werd mij geleerd dat alle eigenschappen, handelingen en verschijnselen konden worden verklaard vanuit het milieu waarin ze hun oorsprong vonden. Het biologische en genetische, dat wat gegeven is dus, bestond nauwelijks en deed het dat wel, dan werd het argwanend bekeken. Een dergelijke houding kan op het eerste gezicht humanistisch aandoen, aangezien ze zo nauw is verbonden met het idee dat alle mensen gelijk zijn, maar bij nader inzien kan het net zo goed een uitdrukking zijn van een mechanistische houding ten opzichte van de mens, die, blanco geboren, zijn leven door zijn omgeving vorm laat krijgen. Lange tijd heb ik me puur theoretisch opgesteld ten opzichte van deze probleemstelling, die zo fundamenteel is dat ze in welk verband ook als springplank kan dienen – is bijvoorbeeld het milieu de doorslaggevende factor, dan is de mens in wezen zowel gelijk als vormbaar en kan de goede mens worden gecreëerd door in te grijpen in zijn omgeving, vandaar dat de generatie van mijn ouders in de staat, het onderwijssysteem en de politiek geloofde, vandaar hun verlangen om alles van vroeger van de hand te wijzen, en vandaar hun nieuwe waarheid, die niet in het innerlijk van de mens te vinden was, in het op zichzelf staande en unieke, maar daarentegen in het uiterlijk, in het collectieve en algemene, misschien wel het duidelijkst tot uitdrukking gebracht door de Noorse schrijver Dag Solstad, die altijd al de chronograaf van zijn tijd is geweest, in een tekst uit 1969 waarin zijn beroemde uitspraak ‘we willen de koffieketel geen vleugels geven’ voorkomt: weg met het geestelijke, weg met het innerlijke, vóór een nieuw materialisme – maar dat diezelfde houding voor het slopen van oude wijken, het bouwen van wegen en parkeerplaatsen stond, waar de intellectuele linkervleugel natuurlijk tegen was, viel hun nooit op, en misschien was dat ook onmogelijk tot nu, nu het verband tussen het idee van de gelijkheid en het kapitalisme, de welvaartsstaat en het liberalisme, het marxistisch materialisme en de consumptiemaatschappij immers overduidelijk is, want wat het meeste gelijkheid schept is geld, dat nivelleert alle verschillen en als je karakter en je lot maakbare grootheden zijn, is geld de meest voor de hand liggende vormgever. Op die manier ontstaat het fascinerende fenomeen dat een heleboel mensen hun eigen individualiteit en originaliteit tot uitdrukking brengen door identiek te handelen, terwijl zij die ooit het pad effenden door het idee van gelijkheid aan te hangen, door de nadruk te leggen op het materiële en hun geloof in verandering, nu tegen hun eigen werk tekeergaan en denken dat het door de vijand is geschapen – maar zoals alle simpele argumentaties klopt ook deze niet helemaal, het leven is geen mathematische grootheid, het kent geen theorie, alleen praktijk, en ook al is het verleidelijk om het op zijn kop zetten van een maatschappij door een generatie vanuit haar visie op de verhouding tussen erfelijkheid en milieu te bezien, het is een literaire verleiding en ze bestaat meer uit de behoefte te reflecteren, dat wil zeggen je gedachten over de meest verschillende gebieden van het menselijk doen en laten te laten gaan, dan uit de behoefte de waarheid te zeggen. De hemel in Solstads boeken hangt laag, ze zijn ongelooflijk gevoelig voor de tijdgeest, van het gevoel van vervreemding in de jaren zestig tot het toejuichen van de politiek in het begin van de jaren zeventig en vervolgens, net als de wind begint te draaien, het afstand nemen ervan aan het eind van die jaren. Dat windvaanachtige hoeft noch sterkte noch zwakte in een schrijverschap te betekenen, maar kan gewoon onderdeel uitmaken van het materiaal, van de oriëntering, en in het geval van Solstad was het wezenlijke eigenlijk altijd elders te vinden, namelijk in de taal, die sprankelt in zijn nieuw-ouderwetse elegantie en die een volkomen eigen glans uitstraalt, onnavolgbaar en vol geest. Die taal kan niet worden geleerd, die taal kan niet voor geld worden gekocht en juist daarin ligt alle waarde ervan. Het klopt niet dat we allemaal gelijk worden geboren en dat onze levensvoorwaarden onze levens van elkaar onderscheiden, het is omgekeerd, we worden verschillend geboren en onze levensomstandigheden zorgen ervoor dat onze levens op elkaar gaan lijken.

Als ik aan mijn drie kinderen denk, zie ik niet alleen hun karakteristieke gezichten voor me, maar stralen ze ook een heel eigen gevoel uit. Dat gevoel, dat onveranderlijk is, is wat ze voor mij ‘zijn’. En wat ze ‘zijn’ was vanaf de eerste dagen dat ik ze zag in hen aanwezig. Toen konden ze nog niets en het weinige wat ze konden, dat wil zeggen aan de borst zuigen, in een reflex hun armpjes optillen, hun omgeving bekijken, na-apen, konden ze alle drie, wat betekent dat wat ze ‘zijn’ niets met hun eigenschappen te maken heeft, niets met wat ze kunnen of niet kunnen, maar meer een soort licht is dat in hen straalt.

Hun karaktertrekken, die al na een paar weken voorzichtig aan het licht traden, zijn op vergelijkbare wijze onveranderd gebleven en zijn onderling zo verschillend dat het moeilijk is je voor te stellen dat de omstandigheden die wij hun bieden, met ons gedrag en onze manier van doen, van doorslaggevende betekenis zouden zijn. John heeft een zachtaardig en vriendelijk temperament, houdt van zijn zusjes en van vliegtuigen, treinen en bussen. Heidi is extravert en legt met alle mogelijke mensen contact, ze houdt van schoenen en kleren, wil alleen een jurk aan en voelt zich prettig in haar kleine lijf, wat bijvoorbeeld bleek toen ze in het zwembad naakt voor de spiegel stond en tegen Linda, of mama, zei: ‘Kijk eens wat een mooi kontje ik heb!’ Ze kan er niet tegen terecht te worden gewezen, verhef je je stem tegen haar, dan wendt ze zich af en begint te huilen. Vanja op haar beurt, bijt van zich af, ze heeft een enorm temperament, is wilskrachtig, gevoelig en rationeel van aard. Ze heeft een goed geheugen, kent de meeste boeken die we haar voorlezen en de dialogen uit films die we zien, uit haar hoofd. Ze heeft gevoel voor humor, we lachen thuis altijd veel om haar, maar als ze ergens anders is, laat ze zich door de sfeer daar beïnvloeden en is er te veel nieuw of onbekend, dan sluit ze zich af. Die verlegenheid vertoonde ze al toen ze zo’n zeven maanden oud was en uitte zich doordat ze gewoon haar ogen dichtdeed als vreemden haar benaderden, net alsof ze sliep. Dat doet ze een enkele keer nog: als ze bijvoorbeeld in de buggy zit en we onverhoeds een van de ouders van een kind uit de crèche tegenkomen, glijden gewoon haar ogen dicht. In de crèche in Stockholm, die aan de overkant van onze flat lag, hechtte ze zich na een voorzichtig en aarzelend begin sterk aan een jongetje van haar eigen leeftijd, hij heette Alexander en samen met hem vloog ze zo wild in de speeltoestellen rond dat het personeel zei dat ze Alexander af en toe tegen haar in bescherming moesten nemen, hij kon haar intensiteit niet altijd aan. Maar meestal begon hij te stralen als ze kwam en was hij verdrietig als ze wegging, en sinds die tijd geeft ze er altijd de voorkeur aan met jongens te spelen, iets aan dat fysieke en offensieve heeft ze duidelijk nodig, misschien omdat het eenvoudig is en algauw het gevoel geeft dingen onder controle te hebben.

Toen we naar Malmö verhuisden, begon ze in een nieuwe crèche, die vlak bij Västra Hamnen lag, in het nieuwbouwgedeelte van de stad waar de mensen met geld woonden, en aangezien Heidi nog zo klein was, was ik verantwoordelijk voor de gewenningsperiode. Iedere ochtend fietsten we door de stad en langs het oude werfterrein naar de kust, Vanja met haar helmpje op haar hoofd en haar armen om mij heen, ik met mijn knieën tot op mijn buik op die kleine damesfiets, opgewekt en blij, want alles in de stad was nog nieuw voor me en de veranderingen van het licht aan de hemel ’s morgens en ’s middags waren nog niet ingebed in de verzadigde blik van de routine. Dat Vanja ’s ochtends als eerste zei dat ze niet naar de crèche wilde en dat ze af en toe huilde als ze dat zei, beschouwde ik als een overgangsfase, natuurlijk zou ze het naderhand naar haar zin krijgen. Maar als we er dan waren, wilde ze krampachtig bij me op schoot blijven zitten, wat de drie jonge vrouwen van het personeel ook deden om haar te lokken. Ik dacht dat het het beste was haar in het diepe te gooien, gewoon weg te gaan zodat ze zichzelf moest zien te redden, maar van een dergelijk bruut gedrag wilden zij noch Linda weten, dus daar zat ik op een stoel in de hoek van het lokaal met Vanja op schoot te midden van spelende kinderen terwijl de stralende zonneschijn buiten voor de ramen naarmate de dagen verstreken langzamerhand iets herfstachtigs kreeg. Bij het tussendoortje, dat uit stukjes appel en peer bestond en door het personeel werd uitgedeeld, wilde ze alleen op tien meter afstand van de anderen gaan zitten en als we dat dan deden, ik met een verontschuldigende glimlach om mijn lippen, gebeurde dat van mijn kant niet zonder verwondering, want dit was toch de manier waarop ík me ten opzichte van andere mensen gedroeg: hoe had zij, tweeënhalf jaar oud, dat kunnen oppikken? Natuurlijk wist het personeel haar na een tijdje bij me weg te lokken en kon ik naar huis om wat te schrijven terwijl zij hartverscheurend huilend achterbleef, en toen er een maand was verstreken, bracht en haalde ik haar zonder probleem. Toch gebeurde het nog steeds dat ze ’s ochtends zei dat ze niet wilde, huilde ze nog steeds af en toe en toen een andere crèche vlak bij onze flat belde omdat er een plaatsje vrij was, aarzelden we niet. Dat kinderdagverblijf heette de Lynx en was een oudercoöperatie. Dat betekende dat alle ouders twee weken per jaar mee moesten draaien als personeel en bovendien dat ze een van de vele administratieve of praktische posten bekleedden. Hoe diep die crèche in ons leven zou ingrijpen, daar hadden we toen nog geen idee van, integendeel, we hadden het over alle voordelen die het bood: in die twee weken zouden we alle speelkameraadjes van Vanja leren kennen en door de overige werkzaamheden en de vergaderingen die deze met zich meebrachten, hun ouders. Het was gebruikelijk, kregen we te horen, dat de kinderen regelmatig met elkaar meegingen naar huis zodat er algauw van enige verlichting sprake kon zijn als we dat nodig hadden. Bovendien, misschien wel het belangrijkste argument, kenden we niemand in Malmö, geen mens, en was dit een eenvoudige manier om contacten te leggen. Dat bleek te kloppen: na een paar weken werden we uitgenodigd voor een verjaardagsfeestje van een van de kinderen. Vanja verheugde zich er enorm op, niet in de laatste plaats omdat ze een paar goudkleurige schoentjes had gekregen die ze aan mocht, terwijl ze er anderzijds niet naartoe wilde, begrijpelijk genoeg, aangezien ze de andere kinderen niet zo goed kende. De uitnodiging lag op een vrijdagmiddag in ons vakje op de crèche, het feestje was ’s zaterdags de week daarna en elke ochtend gedurende die week vroeg Vanja of het feestje bij Stella vandaag was. Als we nee zeiden, vroeg ze of het overmorgen was, zo ver lag ongeveer de uiterste horizon van de toekomst voor haar. De ochtend dat we eindelijk konden knikken en zeggen: ja, vandaag zouden we naar Stella gaan, sprong ze direct uit bed en holde naar de kast om haar gouden schoentjes aan te trekken. Ze vroeg wel een paar keer per uur of het nog lang duurde, en het had een ondraaglijke ochtend vol gezeur en taferelen kunnen worden, maar gelukkig wisten we hem met andere dingen te vullen. Linda nam haar mee naar een boekwinkel om een cadeautje te kopen, daarna zat ze aan de keukentafel om een verjaardagskaart te tekenen, we stopten de kinderen in bad, deden hun haar en trokken hun witte maillots en mooie jurkjes aan. Toen sloeg plotseling Vanja’s humeur om, plotseling wilde ze geen maillot of jurk aan, geen sprake van dat ze naar een feestje wilde en haar gouden schoentjes slingerde ze tegen de muur, maar na de paar minuten die de uitbarsting duurde geduldig te hebben doorstaan, wisten we alles om en aan te krijgen, zelfs de witgebreide sjaal die ze voor Heidi’s doop had gekregen, en toen ze ten slotte voor ons in de buggy zaten, waren ze weer vol verwachting. Vanja zat stil en ernstig met haar gouden schoentjes in haar ene hand en het cadeautje in de andere, maar als ze zich naar ons omdraaide om iets te zeggen, had ze een glimlach om haar lippen. Naast haar zat Heidi, enthousiast en blij, want ook al begreep ze niet waar we heen gingen, de mooie kleren en de voorbereidingen waren ongetwijfeld een aanwijzing dat het om iets anders ging dan anders. De flat waar het feestje was, lag een paar honderd meter verderop in dezelfde straat als waarin wij woonden. Op straat was het vol van de bedrijvigheid die zo kenmerkend is voor de late zaterdagmiddag in de stad, wanneer de laatste winkelende mensen met hun draagtasjes zich mengen met de jeugd die naar het centrum is gekomen om bij Burger King en McDonald’s rond te hangen, en de stroom auto’s die langsrijdt niet langer puur functioneel is, vol gezinnen op weg van of naar een parkeergarage, maar er steeds meer van die lage, zwart glanzende wagens opduiken met dreunende bas en autochtone mannen van in de twintig achter het stuur. Voor de supermarkt was het zo druk dat we even moesten blijven staan en toen de oude, broodmagere dame met haar verweerde gezicht, die daar om die tijd altijd in haar rolstoel zat, Vanja en Heidi in het oog kreeg, boog ze zich naar hen toe en rinkelde met een bel die ze aan een stok had hangen, met een glimlach die van haar kant beslist kindvriendelijk bedoeld was, maar die voor hen iets angstaanjagends moest hebben. Ze zeiden echter niets, keken haar slechts aan. Aan de andere kant van de ingang zat een junk van mijn leeftijd met een pet in zijn uitgestrekte hand. Naast hem stond een kooi met een kat erin en toen Vanja die zag, draaide ze zich naar ons om.

‘Als we naar het platteland verhuizen, krijg ik een poes’, zei ze.

‘Poes!’ zei Heidi en ze wees naar het beest.

Ik reed de buggy de straat op om drie mensen te passeren die zo godsklere langzaam liepen dat ze leken te denken dat het trottoir van hen was, liep een paar meter zo snel als ik kon en duwde hem weer terug toen ik hen voorbij was.

‘Dat kan nog een hele tijd duren, weet je, Vanja’, zei ik.

‘Op een flat kun je geen poes hebben’, zei ze.

‘Precies’, zei Linda.

Vanja draaide zich weer om. Ze hield de zak met het cadeautje in beide handen geklemd.

Ik keek naar Linda: ‘Hoe heette hij ook alweer, de vader van Stella?’

‘Hm, ik kom er niet op …’ zei ze. ‘O ja, was het niet Erik?’

‘Ja, dat was het’, zei ik. ‘Wat doet hij?’

‘Ik weet het niet zeker,’ zei ze, ‘maar iets met design of zo.’

We liepen langs de snoepwinkel Gottgruvan en zowel Vanja als Heidi boog voorover om door het raam te kijken. Direct daarnaast lag een lommerd. De winkel daar weer naast verkocht kleine beeldjes, sieraden, engelen en boeddha’s plus wierook, thee, zeep en andere new-ageprullaria. Voor de ramen hingen affiches die lieten weten wanneer yogagoeroes en bekende zieners naar de stad zouden komen. Aan de andere kant van de straat zat een kledingzaak met goedkope merken, ricco jeans en clothings, mode voor het hele gezin, daarnaast taboo, een soort ‘erotische’ winkel, die in de etalage bij de deur, verborgen vanaf de straat, met dildo’s en poppen met verschillende negligés en korsetachtig ondergoed lokte. Daarnaast had je achtereenvolgens bergman – tassen en hoeden, dat vanaf het moment waarop het ergens in de jaren veertig was opgericht, zowel qua interieur als qua assortiment onveranderd moest zijn gebleven, en radio city, dat net failliet was gegaan, maar nog steeds kon bogen op een etalage vol oplichtende beeldschermen te midden van de meest uiteenlopende elektrische apparaten met de prijzen op grote, bijna fluorescerende kartonnen bordjes in oranje en groen. Het was immers regel dat hoe verder je een straat in liep hoe goedkoper en twijfelachtiger de winkels werden. Hetzelfde gold voor de mensen die er rondhingen. In tegenstelling tot Stockholm, waar we ook midden in de stad hadden gewoond, waren de armoede en de ellende die hier bestonden, zichtbaar. Dat beviel me.

‘Hier is het’, zei Linda en ze bleef voor een deur staan. Voor een bingohal een stukje verderop stonden drie dames van in de vijftig, met vale huid, te roken. Linda liet haar blik over de rij namen naast de deurtelefoon glijden en toetste een nummer in. Vlak na elkaar denderden twee bussen langs. Kort daarop klonk er gezoem en we liepen de donkere gang in, zetten de buggy tegen de muur en namen de trappen naar de derde verdieping, waar we moesten zijn, ik met Heidi op mijn arm, Linda met Vanja’s hand in de hare. De deur stond open toen we boven kwamen. Ook in de woning daarachter was het donker. Ik voelde een lichtelijk onbehagen bij het idee zomaar naar binnen te lopen, zou het liefst aanbellen, dan zou onze komst duidelijker zijn, want zo stonden we daar maar in de gang zonder dat iemand ons opmerkte.

Ik zette Heidi op de grond en trok haar jas uit. Linda wilde hetzelfde bij Vanja doen, maar ze protesteerde, eerst moesten haar laarsjes uit zodat ze de gouden schoentjes aan kon trekken.

Aan beide kanten van de gang lag een kamer. In een ervan speelden opgewonden wat kinderen, in de andere stonden een paar volwassenen te praten. Verderop in de gang, die doorliep, zag ik Erik, hij stond met zijn rug naar ons toe met een stel ouders van de crèche te praten.

‘Hallo!’ zei ik.

Hij draaide zich niet om. Ik legde Heidi’s jas op een mantel op een stoel, ving Linda’s blik op, die een plek zocht om Vanja’s jas op te hangen.

‘Zullen we dan maar naar binnen gaan?’ vroeg ze.

Heidi sloeg haar armen om mijn been. Ik tilde haar op en deed een paar stappen de gang in. Erik draaide zich om.

‘Hoi’, zei hij.

‘Hoi’, zei ik.

‘Hoi, Vanja!’ zei hij.

Vanja wendde zich af.

‘Wil jij Stella haar cadeautje geven?’ vroeg ik.

‘Stella, Vanja is er!’ riep Erik.

‘Doe jij dat maar’, zei Vanja.

Stella kwam te midden van het groepje kinderen overeind. Ze glimlachte.

‘Gefeliciteerd met je verjaardag, Stella!’ zei ik. ‘Vanja heeft een cadeautje voor je.’

Ik keek op Vanja neer: ‘Wil jij het geven?’

‘Jij’, zei ze zachtjes.

Ik pakte het cadeautje en overhandigde het Stella.

‘Dat is van Vanja en Heidi’, zei ik.

‘Dank je wel’, zei ze en ze scheurde het papier eraf. Toen ze zag dat het een boek was, legde ze het op tafel, bij de rest van haar cadeautjes, en ging terug naar de andere kinderen.

‘En?’ vroeg Erik. ‘Alles goed?’

‘Ja, hoor’, zei ik. Ik voelde hoe mijn overhemd aan mijn borst kleefde. Zou het te zien zijn?

‘Wat een mooie woning heb je’, zei Linda. ‘Twee slaapkamers?’

‘Ja’, zei Erik.

Hij had iets listigs, wekte altijd de indruk dat hij meer afwist van degenen met wie hij praatte en het was moeilijk hoogte van hem te krijgen, die halfslachtige glimlach kon net zo goed ironisch bedoeld zijn als vriendelijk of onzeker. Had hij een uitgesproken of sterk karakter gehad, zou dat me eventueel hebben verontrust, maar hij was op een zwakke of willoze manier vaag, dus om wat hij vond of dacht maakte ik me absoluut niet druk. Mijn aandacht was op Vanja gericht. Ze stond dicht tegen Linda aan met haar blik op de vloer gericht.

‘De anderen zitten in de keuken’, zei Erik. ‘Daar is ook wijn, als jullie zin hebben.’

Heidi was de kamer al in gegaan, ze stond voor een kast met een houten slak in haar hand. Hij had wieltjes en er zat een touwtje aan waarmee je hem achter je aan kon trekken.

Ik knikte naar het stel verderop in de gang.

‘Hoi’, zeiden ze.

Hoe heette hij toch? Johan? Of Jacob? En zij, was het niet Mia? Nee, verdorie, hij heette Robin.

‘Hoi’, zei ik.

‘Alles oké?’ vroeg hij.

‘Ja, hoor’, zei ik. ‘En met jullie?’

‘Goed, dank je.’

Ik glimlachte naar hen. Ze glimlachten terug. Vanja liet Linda los en ging aarzelend de kamer in waar de kinderen aan het spelen waren. Ze bleef even naar hen staan kijken. Toen leek het alsof ze besloot het erop te wagen.

‘Ik heb gouden schoenen!’ zei ze.

Ze bukte en trok haar ene schoen uit, hield hem in de lucht voor het geval iemand hem wilde zien. Maar dat wilde niemand. Toen ze dat doorkreeg, trok ze hem weer aan.

‘Wil je niet gaan zitten en meespelen?’ vroeg ik. ‘Kijk, ze zijn met een groot poppenhuis bezig.’

Ze deed wat ik zei, ging naast hen zitten, maar ondernam verder niets, bleef toe zitten kijken.

Linda tilde Heidi op en nam haar mee naar de keuken. Ik liep achter hen aan. Iedereen groette ons, we groetten terug, gingen aan de lange tafel zitten, ik bij het raam. Het gesprek ging over goedkope vliegtickets: dat de oorspronkelijke spotprijs steeds hoger werd omdat je het ene extra na het andere bij moest bestellen tot je ticket net zo duur was als die van de duurdere vliegmaatschappijen. Toen kregen ze het gaandeweg over het kopen van milieuquota en vervolgens over de nieuwe chartertreinvakanties, die net waren geïntroduceerd. Daar kon ik beslist iets over zeggen, maar dat deed ik niet, over koetjes en kalfjes praten hoort tot de talloze dingen die ik niet beheers, dus ik bleef zoals gewoonlijk zitten knikken bij wat er werd gezegd, glimlachte als de anderen glimlachten terwijl ik eigenlijk alleen maar weg wilde. Bij de aanrecht stond Stella’s moeder, Frida, iets dressingachtigs te maken. Erik en zij waren niet langer bij elkaar en ook al lukte het hun goed de zorg voor Stella te verdelen, tijdens de bestuursvergaderingen van de crèche was de wrok en de irritatie tussen hen van tijd tot tijd te merken. Ze was blond, had hoge jukbeenderen en smalle ogen, een lang, slank lichaam en ze wist zich goed te kleden, maar wat mij betreft was ze veel te veel van zichzelf overtuigd en te veel met zichzelf bezig om aantrekkelijk genoemd te worden. Ik heb geen probleem met oninteressante of onoriginele mensen, ze kunnen andere, belangrijkere eigenschappen bezitten zoals warmte, zorgzaamheid, vriendelijkheid, gevoel voor humor of talenten zoals een gesprek gaande houden, een gevoel van zekerheid om zich heen verspreiden, een gezin draaiende houden, maar van oninteressante mensen die zelf denken dat ze ongelooflijk interessant zijn en daarmee koketteren, word ik bijna lichamelijk beroerd.

Ze zette het schaaltje met wat ik voor dressing had aangezien, maar wat een dip bleek, op een dienblad, waarop er al een met stukjes wortel en een met komkommer stonden. Op dat moment kwam Vanja binnen. Toen ze ons ontdekte, liep ze naar ons toe en kwam dicht bij ons staan.

‘Ik wil naar huis’, zei ze zachtjes.

‘Maar we zijn er net!’ zei ik.

‘We blijven nog even’, zei Linda. ‘Kijk, nu krijgen jullie wat lekkers!’

Bedoelde ze het dienblad met de groente?

Dat moest wel.

Ze waren gek in dit land.

‘Ik ga met je mee’, zei ik tegen Vanja. ‘Kom.’

‘Neem je Heidi ook mee?’ vroeg Linda.

Ik knikte en met Vanja op mijn hielen droeg ik Heidi naar de kamer waar de kinderen waren. Frida kwam met het dienblad in haar handen achter me aan. Ze zette het op een tafeltje dat midden in de kamer stond.

‘Hier is wat te eten’, zei ze. ‘Tot de taart komt.’

De kinderen, drie meisjes en een jongen, waren nog steeds voor het poppenhuis aan het spelen. In de andere kamer holden twee jongetjes rond. Ook Erik stond er, met een cd in zijn hand voor de stereo-installatie.

‘Ik heb hier wat Noorse jazz’, zei hij. ‘Ben je in jazz geïnteresseerd?’

‘Jawel …’ zei ik.

‘Er is een goede jazzscene in Noorwegen’, zei hij.

‘Wie heb je daar?’ vroeg ik.

Hij liet me het hoesje zien. Het was een band waar ik nog nooit van had gehoord.

‘Wat goed’, zei ik.

Vanja stond achter Heidi en probeerde haar op te tillen. Heidi protesteerde.

‘Ze zegt nee, Vanja’, zei ik. ‘Niet doen.’

Toen ze niet ophield, ging ik naar hen toe.

‘Wil je niet een stukje wortel?’ vroeg ik.

‘Nee’, zei Vanja.

‘Maar er is een dip bij’, zei ik. Ik liep naar de tafel, pakte een stukje wortel, doopte het in de witte dip, waarschijnlijk op roombasis, en stopte het in mijn mond.

‘Hm,’ zei ik, ‘lekker!’

Waarom konden ze niet gewoon worstjes, ijs en fris krijgen? Lolly’s? Chocoladepudding?

Wat een stom kloteland was dit toch. Alle jonge vrouwen dronken in zulke grote hoeveelheden water dat het hun neus uitkwam, ze dachten dat dat ‘verantwoord’ en ‘goed’ was, maar het enige wat er gebeurde was dat de curve met het aantal jonge incontinenten omhoogschoot. Kinderen aten volkorenpasta en volkorenbrood en allerlei merkwaardige, grove rijstsoorten die hun maag niet volledig kon verwerken, maar dat maakte niet uit, want het was ‘verantwoord’, het was ‘goed’, het was ‘gezond’. O, ze haalden eten en geest door elkaar, ze dachten dat ze betere mensen werden door wat ze aten zonder te begrijpen dat eten één ding is, de voorstellingen die eten oproept, iets anders. En als je dat zei, als je iets in die geest beweerde, was je of reactionair, of gewoon een Noor, dat wil zeggen, iemand die tien jaar achterloopt.

‘Ik wil niet’, zei Vanja. ‘Ik heb geen honger.’

‘Oké’, zei ik. ‘Maar moet je eens kijken. Heb je dat gezien? Daar ligt een trein. Zullen we die in elkaar zetten?’

Ze knikte en we gingen zitten, vlak achter de andere kinderen. Ik begon de rails in een halve boog neer te leggen terwijl ik Vanja behoedzaam hielp de hare op zijn plaats te krijgen. Heidi was naar de andere kamer gegaan, waar ze langs de wandkast liep en alles bekeek wat erin stond. Elke keer als de twee jongens daar zich wild gedroegen, draaide ze zich om en keek naar hen.

Erik zette eindelijk een cd op en draaide het volume omhoog. Piano, bas en zo’n warboel aan percussie-instrumenten waar een bepaald type jazzdrummer weg van is, het type dat met stenen tegen elkaar tikt of op een andere manier gebruikmaakt van materiaal uit de natuur. Ik vond dat soms nergens op slaan, soms belachelijk. Ik haatte het als er tijdens jazzconcerten werd geapplaudisseerd.

Erik knikte wat met zijn hoofd, draaide zich om, knipoogde naar me en liep naar de keuken. Op dat moment ging de bel. Het was Linus met zijn zoontje Achilles. Linus, die pruimtabak onder zijn bovenlip had, was gekleed in een zwarte broek en een donkere jas, waaronder hij een wit overhemd droeg. Het blonde haar zat enigszins in de war, de blik waarmee hij de kamer binnenkeek, was eerlijk en naïef.

‘Hé!’ zei hij. ‘Hoe gaat-ie?’

‘Goed’, zei ik. ‘En met jou?’

‘Te gek goed.’

Achilles, die klein was en grote, donkere ogen had, trok zijn jas en zijn schoenen uit terwijl hij naar de kinderen achter mij staarde. Kinderen zijn net honden, ze ontdekken in mensenmenigten altijd hun gelijken. Vanja keek naar hem. Hij was haar favoriet, ze had hem uitverkoren om de rol van Alexander over te nemen. Maar toen hij zijn jas uit had, liep hij regelrecht naar de andere kinderen zonder dat Vanja er iets tegen kon doen. Linus slenterde naar de keuken en de gretigheid die ik in zijn blik meende te bespeuren, kon alleen van voorpret zijn om weer eens lekker te kunnen bomen.

Ik stond op en keek naar Heidi. Ze was naast de yucca voor het raam bezig de aarde uit de pot op kleine hoopjes op de grond te leggen. Ik ging naar haar toe, tilde haar op, schepte met mijn hand zo veel mogelijk aarde terug en liep naar de keuken om een doek of iets dergelijks te halen. Vanja liep achter me aan. Toen we in de keuken kwamen, klom ze bij Linda op schoot. In de kamer begon Heidi te huilen. Linda keek me vragend aan.

‘Ik ga naar haar toe’, zei ik. ‘Moet alleen even iets pakken om wat op te nemen.’

Het was druk bij de aanrecht, zo te zien werd er een maaltijd voorbereid en in plaats van me ertussen te dringen, ging ik naar de wc, rolde een stevige handvol toiletpapier af, bevochtigde die onder de kraan en ging naar de kamer om de vloer schoon te maken. Ik tilde Heidi op, die nog steeds huilde, en ging met haar naar de wc om haar handjes te wassen. Ze probeerde spartelend aan mijn greep te ontkomen.

‘Stil maar, liefje’, zei ik. ‘We zijn zo klaar. Nog even, toe nou. Zo!’

Toen we eruit kwamen hield ze op met huilen, maar ze was niet helemaal tevreden, wilde niet op de grond worden gezet, maar zomaar wat in mijn armen blijven hangen. In de kamer stond Robin met zijn armen over elkaar naar zijn dochter Theresa te kijken, die slechts een paar maanden ouder was dan Heidi, maar al lange zinnen kon zeggen.

‘En?’ vroeg hij. ‘Ben je nog aan het schrijven op het moment?’

‘Een beetje, ja’, zei ik.

‘Schrijf je thuis?’

‘Ja, ik heb daar een kamer.’

‘Is dat niet moeilijk? Ik bedoel, krijg je geen zin om tv te kijken of kleren te wassen of iets dergelijks in plaats van te werken?’

‘Dat gaat wel. Ik heb iets minder tijd dan wanneer ik ergens een kantoor had, maar …’

‘Ja, dat ligt voor de hand’, zei hij.

Hij had blond, halflang haar dat krulde in de nek, heldere, blauwe ogen, een platte neus, brede kaken. Hij was niet gespierd, maar ook niet slap. Hij kleedde zich alsof hij in de twintig was, ook al liep hij al tegen de veertig. Ik had geen idee wat hij dacht, ik kon niet zeggen wat er in hem omging, hoewel hij niets geheimzinnigs had. Integendeel, zijn gezicht en zijn uitstraling wekten de indruk van openhartigheid. Toch was er iets, voelde ik, een schaduw van iets anders. Hij was bij de gemeente, deed vluchtelingenwerk, had hij een keer verteld en na een paar vragen, zoals hoeveel vluchtelingen er hier werden opgenomen en dergelijke, liet ik het erbij omdat mijn standpunten en sympathieën zo ver afweken van de norm die hij, naar ik aannam, vertegenwoordigde dat het vroeg of laat zou doorschemeren, waarop ik al naar gelang als de kwaaie pier of de onnozele hals te boek zou staan, iets waar ik geen reden toe zag.

Vanja, die een stukje van de andere kinderen vandaan op de grond zat, keek naar ons. Ik zette Heidi neer en het was alsof Vanja daarop had gewacht, want op hetzelfde moment stond ze op en kwam ze naar ons toe, pakte Heidi bij de hand en nam haar mee naar de kast met speelgoed, waar ze haar de houten slak gaf met antennes die ronddraaiden als je het ding achter je aan trok.

‘Kijk, Heidi!’ zei ze en ze pakte haar het ding weer af en zette het op de grond. ‘Je moet aan het touwtje trekken, zo. Dan gaan ze draaien. Snap je?’

Heidi greep het touwtje en gaf er een ruk aan. De slak viel om.

‘Nee, zó niet’, zei Vanja. ‘Ik zal het je laten zien.’

Ze zette de slak weer overeind en trok hem voorzichtig een paar meter achter zich aan.

‘Ik heb een klein zusje!’ riep ze luid. Robin was naar het raam gelopen, waar hij naar de binnenplaats bleef staan staren. Stella, een energiek persoontje en waarschijnlijk extra druk aangezien het haar feestje was, riep opgewonden iets wat ik niet verstond, wees op een van de twee kleinere meisjes, dat haar de pop gaf die ze in haar arm hield, haalde een kleine poppenwagen, legde hem erin en liep ermee naar de gang. Achilles had Benjamin ontdekt, een jongen die een half jaar ouder was dan Vanja en meestal diep geconcentreerd over iets gebogen zat: een tekening, een berg lego of een piratenschip met poppetjes als piraten. Hij had fantasie, was zelfstandig en vriendelijk en zette nu samen met Achilles de spoorbaan in elkaar waar Vanja en ik aan waren begonnen. De twee kleine meisjes liepen Stella achterna de gang in. Heidi stond te pruilen. Ze moest honger hebben. Ik liep naar de keuken en ging naast Linda zitten.

‘Ga jij even naar ze toe?’ vroeg ik. ‘Ik geloof dat Heidi honger heeft.’

Ze knikte, legde even haar hand op mijn schouder en stond op. Ik had een paar seconden nodig om me te oriënteren wat betreft de twee gesprekken die aan tafel werden gevoerd. Het ene ging over carpoolen, het andere over auto’s en ik begreep dat de conversatie zich net moest hebben gesplitst. Buiten voor het raam hing een dichte duisternis, het licht in de keuken was spaarzaam, in de rimpels in de Zweedse gezichten rond de tafel hingen schaduwen, de ogen glansden in het schijnsel van de kaarsen. Erik en Frida en een vrouw van wie ik me de naam niet herinnerde, stonden met hun rug naar ons toe bij de aanrecht en waren met het eten bezig. Ik was boordevol tederheid voor Vanja. Maar ik kon niets doen. Ik keek naar degene die het woord voerde, glimlachte even als er een grapje werd gemaakt, nipte aan het glas rode wijn, dat iemand voor me had neergezet.

Recht tegenover me zat de enige persoon die uit de toon viel. Hij had een breed gezicht, wangen vol putjes, grove trekken, een intense blik. Zijn handen, die op het tafelblad lagen, waren groot. Hij was gekleed in een jarenvijftigachtig overhemd en een blauwe spijkerbroek waarvan de pijpen tot op de kuiten waren omgeslagen. Ook zijn haar was in jarenvijftigstijl en hij had bakkebaarden. Maar dat was niet wat hem anders maakte, het kwam door zijn uitstraling dat je duidelijk merkte dat hij daar zat, hoewel hij niet veel zei.

In Stockholm was ik een keer op een feestje geweest waar een bokser was. Ook hij zat in de keuken, ook zijn fysieke aanwezigheid was tastbaar en riep een duidelijk, maar onbehaaglijk gevoel van minderwaardigheid in me op, dat ik de mindere was dus. De avond zou me op merkwaardige wijze gelijk geven. Het feestje was bij een van Linda’s vriendinnen, Cora, ze had een klein appartement, dus overal stonden mensen te praten. Uit de installatie in de kamer stroomde muziek. De straten buiten zagen wit van de sneeuw. Linda was hoogzwanger, dit was misschien het laatste feestje waar we bij konden zijn voor het kind kwam en alles zou veranderen, dus hoewel ze moe was, wilde ze proberen nog wat te blijven. Ik dronk wijn en praatte met Thomas, een fotograaf en een vriend van Geir; Cora kende hem via zijn vriendin Marie, die dichteres was en Cora’s begeleidster op Biskops-Arnö was geweest. Linda zat vanwege haar buik een stukje van de tafel vandaan op een stoel, ze lachte en was vrolijk en waarschijnlijk was ik de enige die een idee had van het naar binnen gerichte, zachtjes stralende wat ze de laatste maanden had gekregen. Na een tijdje stond ze op en ging de kamer uit, ik glimlachte naar haar, richtte mijn aandacht weer op Thomas, die iets over de genen van roodharigen zei, die avond in zo’n opvallend aantal aanwezig.

Er werd ergens geklopt.

‘Cora!’ hoorde ik. ‘Cora!’

Was dat Linda?

Ik kwam overeind en liep naar de gang.

Het kloppen klonk aan de binnenkant van de badkamerdeur.

‘Ben jij dat, Linda?’ vroeg ik.

‘Ja’, zei ze. ‘Ik geloof dat het slot van de deur vastzit. Kun jij Cora halen? Er moet een trucje zijn of zoiets.’

Ik ging naar de kamer en tikte Cora, die een bord eten in haar ene hand en een glas rode wijn in haar andere hield, even op haar schouder.

‘Linda zit opgesloten in de badkamer’, zei ik.

‘O, nee!’ zei ze, ze zette haar glas en haar bord weg en haastte zich de kamer uit.

Ze beraadslaagden een tijdje door de dichte deur, Linda probeerde de instructies te volgen die ze kreeg, maar niets hielp, de deur was en bleef gesloten. Intussen was de aandacht van iedereen in de flat op de situatie gericht, de stemming was tegelijkertijd vrolijk en opgewonden, in de gang stond een hele groep bij elkaar die Linda van advies diende terwijl Cora, bezorgd en in de war, steeds weer zei dat Linda hoogzwanger was: nu moesten we iets ondernemen. Ten slotte werd er besloten een slotenmaker te bellen. Terwijl we op hem stonden te wachten, stond ik voor de deur met Linda te praten, me onbehaaglijk bewust van het feit dat iedereen hoorde wat ik zei en van mijn eigen gebrek aan daadkracht. Kon ik die deur niet gewoon intrappen om haar te bevrijden? Simpel en direct?

Ik had nog nooit eerder een deur ingetrapt, ik wist niet hoe solide hij was, stel dat er door de trap geen beweging in kwam, wat voor een domme indruk zou dat niet maken?

De slotenmaker kwam een half uur later. Hij sloeg een stoffen hoes met zijn gereedschap open op de grond en begon aan het slot te morrelen. Hij was klein, droeg een bril en had diepe inhammen bij zijn slapen, zei niets tegen de kring mensen die om hem heen stond, probeerde het ene stuk gereedschap na het andere zonder dat het hielp, de deur zat nog net zo godvergeten op slot. Uiteindelijk gaf hij het op en zei tegen Cora dat het niet ging, die deur kreeg hij niet open.

‘Wat moeten we dan doen?’ vroeg Cora. ‘Ze is hoogzwanger!’

Hij haalde zijn schouders op.

‘Jullie moeten hem maar intrappen’, zei hij en hij begon zijn gereedschap in te pakken.

Wie moest hem intrappen?

Dat moest ik doen, ik was Linda’s man, ik was voor haar verantwoordelijk.

Mijn hart ging tekeer.

Zou ik het doen? In het bijzijn van iedereen een stap achteruitgaan en dan uit alle macht een trap geven?

En wat als er geen beweging in die deur kwam? Of wat als hij opensloeg en Linda raakte?

Ze moest beschutting zoeken in de hoek.

Ik haalde een paar keer rustig adem. Maar het hielp niets, inwendig beefde ik nog steeds. Op deze manier de aandacht op me vestigen was het ergste wat er was. En als er een kans bestond dat het niet zou lukken, werd het nog erger.

Cora keek om zich heen.

‘We moeten de deur intrappen’, zei ze. ‘Wie kan dat doen?’

De slotenmaker verdween. Als ik het wilde proberen, moest ik nu naar voren stappen.

Maar ik kon me er niet toe zetten.

‘Micke’, zei Cora. ‘Hij is bokser.’

Ze wilde naar hem toegaan.

‘Ik vraag het hem wel’, zei ik. Dan hield ik het vernederende in de situatie in elk geval niet verborgen, dan zei ik hem open en eerlijk dat ik, als Linda’s man, het niet waagde die deur in te trappen, maar dat ik ‘jou, een reus van een bokser, vraag het voor me te doen’.

Hij stond met een biertje in zijn hand bij het raam met twee meisjes te praten.

‘Hé, Micke’, zei ik.

Hij keek me aan.

‘Ze zit nog steeds opgesloten in de badkamer. De slotenmaker heeft de deur niet open gekregen. Zou jij hem in kunnen trappen, denk je?’

‘Natuurlijk’, zei hij en hij keek even naar me voor hij zijn flesje wegzette en naar de gang liep. Ik ging achter hem aan. De mensen stapten opzij toen hij kwam.

‘Ben je daar?’ vroeg hij.

‘Ja’, zei Linda.

‘Zorg dat je zo ver mogelijk van de deur vandaan blijft. Ik ga hem intrappen.’

‘Oké’, zei Linda.

Hij wachtte even. Toen tilde hij zijn voet op en hij gaf zo’n enorme trap dat het hele slot eruit werd gerukt. De splinters vlogen rond.

Toen Linda verscheen, begonnen een paar mensen te klappen.

‘Arme stakker’, zei Cora. ‘Het spijt me zo. Dat juist jou dat moest overkomen, en net nu …’

Micke draaide zich om en liep weg.

‘Hoe gaat het met je?’ vroeg ik.

‘Goed’, zei Linda. ‘Maar ik geloof dat we maar gauw naar huis moesten gaan.’

‘Natuurlijk’, zei ik.

In de kamer werd de muziek uitgezet, twee vrouwen van begin dertig zouden hun hoogdravende gedichten voordragen, ik gaf Linda haar jas, trok die van mezelf aan en nam afscheid van Cora en Thomas, ik brandde van schaamte, maar er stond me nog één ding te doen, ik moest Micke bedanken voor wat hij had gedaan, baande me een weg door de toehoorders en bleef voor hem bij het raam staan.

‘Dank je wel’, zei ik. ‘Je hebt haar gered.’

‘Ach’, zei hij en hij haalde die enorme schouders van hem op. ‘Kleine moeite.’

In de taxi op weg naar huis keek ik Linda nauwelijks aan. Ik was niet voor haar opgekomen toen het nodig was, ik was zo laf geweest het aan iemand anders over te laten en dat lag allemaal in mijn blik besloten. Ik was een zielepoot.