Torgny Lindgren

Herinneringen

Vertaald uit het Zweeds door Lia van Strien

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Deze uitgave is mede mogelijk gemaakt dankzij een bijdrage van de Zweedse Cultuurraad te Stockholm

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Minnen, verschenen bij Norstedts, Zweden

Oorspronkelijke tekst © Torgny Lindgren, 2010

Published by agreement with Norstedts Agency

Nederlandse vertaling © Lia van Strien en De Geus bv, Breda 2012

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Omslagillustratie © Tim O’Leary/Millennium Images, hh

isbn 978 90 445 2312 6

nur 320

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Je zou je Herinneringen moeten schrijven, zei de uitgever.

Dat kan ik niet, zei ik. Ik heb geen herinneringen.

Wie van mijn zes uitgevers het was, kan ik me niet herinneren. Vermoedelijk waren ze het alle zes, op uiteenlopende momenten. Uitgevers zijn gebruiksartikelen. Ze hebben allemaal hetzelfde soort wensen.

Iedereen heeft herinneringen, zei de uitgever, hij of zij glimlachte naar me, denkend dat ik uit interessantigheid beweerde dat ik geen herinneringen bezat.

Ik verbeeld me niet dat ik me iets herinner, zei ik. Bijna een halve eeuw heb ik me met mijn verbeelding onderhouden. Die was bepaald veelomvattend. Het zou pijnlijk zijn die nu herinneringen te gaan noemen.

Herinneringen van schrijvers zijn nogal gewild, zei de uitgever en tekende met zijn of haar wijsvinger de overzichtsgrafiek van de verkoopafdeling in de lucht. Ik zou je de verkoopcijfers kunnen laten zien.

Je weet heel goed, merkte ik op, dat ik niks van cijfers begrijp. Ik onthoud ze niet. Als ik cijfers had kunnen onthouden, dan was ik geen schrijver geworden.

Ik begrijp je gedachte, zei de uitgever. De dagen en jaren vliegen schielijk voorbij. Niets kunnen we behouden. Maar evengoed ligt alles diep van binnen opgeslagen.

Aan de overkant van het water buiten de ramen van de uitgeverij schitterden de voornaamste gebouwen van Stockholm in de middagzon. In al die statige panden was ik bij uiteenlopende gelegenheden te gast geweest. Wanneer en waarom herinner ik me niet.

Natuurlijk, zei ik, alles wordt in ons binnenste opgeslagen en gecomposteerd, op welke plekken in ons lichaam weet ik niet. Maar herinneringen zijn dat niet.

Als het geen herinneringen zijn, wat dan wel? zei de uitgever.

Ik weet het niet.

Je wilt toch niet beweren dat je aan geheugenverlies lijdt? zei de uitgever. Dat je iets is overkomen? Dat je door het een of ander getroffen bent?

Bijna alles is me overkomen, zei ik. Ziektes en sterfgevallen en verraad en huldeblijken. En onweer in een roeibootje midden op het meer. Ik ben een flink eind over de zeventig. Maar mijn geheugen ben ik niet verloren, ik heb nooit gemeend dat ik er een had. Mijn denkvermogen, onderstreepte ik, is nog altijd een van de betere van Zweden.

Wat het verleden betreft is het geheugen het enige waarop we ons kunnen verlaten, zei de uitgever daarop.

Ja, zei ik. Dat is wel ergerlijk.

Ergerlijk? zei hij.

We lijken behoefte te hebben aan geschiedenis, zei ik. Aan geschiedenis en aan verhalen. Daarom hebben we het geheugen uitgevonden.

Nee, vervolgde hij, daarom moeten we in het geheugen geloven. Dankzij het geheugen kunnen we trouw blijven aan wat is geweest. Zonder geheugen zouden we onophoudelijk al onze beloften breken en plichten verzaken, we zouden alles wat ons zojuist nog heilig was afvallen, we zouden nooit reden hebben om een medemens te omarmen. We zouden niet weten dat die plant geranium heet. Het geheugen is het bindmiddel in ons binnenste, zonder geheugen barsten we open als droge zaadhulsels.

En wat zou er uit ons kunnen groeien? vroeg ik.

Niets, zei de uitgever.

In de kantoortuin buiten de bescheiden kamer van de uitgever werd een vergadering voorbereid, de titels voor het volgende jaar zouden worden vastgesteld. Er werd met stoelen en tafels gesjouwd, de redactiesecretaresse droeg met gestrekte armen een rijkelijk versierde sandwichtaart voor zich uit. Vermoedelijk zou de uitgeverij besluiten om mijn Herinneringen uit te geven.

Diep in mij weggestopt staat een aftandse, verwaarloosde filmprojector. Tandwielen zijn losgeraakt, het vliegwiel hapert, de motor slipt, de grote filmspoel is kromgetrokken, het celluloid is gebarsten. Maar een vluchtig ogenblik werkt alles naar behoren en er verschijnt een filmbeeld, één enkel beeld. Daarna ratelt de kapotte projector verder.

Zonder geheugen, zei de uitgever – waarschijnlijk een van mijn andere uitgevers, mogelijk Thomas von Vegesack, de meest academische en pessimistische van alle zes – zonder geheugen, zei hij dus, bestaat er geen tijd. De tijd is een product van het geheugen. Er sijpelen de hele tijd druppeltjes en stroompjes tijd uit het geheugen.

Welke tijd? vroeg ik, eigenlijk tegen beter weten in. Die van de wereld? Of die van de ziel?

Hoe kun je dat nou vragen, zei hij. Die twee kunnen niet zonder en ontstaan uit elkaar. Jij die vertrouwd bent met Aristoteles en Bergson en Ricœur en Kant. Jij moet toch weten dat je die vraag zo niet kunt stellen.

Het spijt me, zei ik.

Het geheugen zoekt de waarheid, zei hij. Als de waarheid niet bestond, dan zou het geheugen niet nodig zijn. Of als ze belachelijk vanzelfsprekend zou zijn.

Heb ik werkelijk gezegd, zei ik, dat ik geen geheugen heb?

Ja, zei de uitgever, dat beweer je keer op keer.

En de uitgeverij, zei ik, denkt dat ik me er daarmee vanaf wil maken? Dat ik me in werkelijkheid vrijwel mijn gehele leven herinner en dat ik mijn Herinneringen zou kunnen schrijven?

Alle schrijvers kunnen hun herinneringen schrijven, zei de uitgever. Het is hoogmoedig van je als je denkt dat jij daarop een uitzondering vormt. In de literaire wereld zijn Herinneringen niet gelijk aan herinneringen. Als de anderen het kunnen, dan kun jij het ook.

De anderen verzinnen maar wat, zei ik. Dat ligt mij niet.

Ik begrijp niets van je, zei de uitgever. We hebben nooit iets van je begrepen. De uitgeverij heeft er weliswaar baat bij gehad je boeken uit te geven, maar je bent altijd een raadsel voor ons geweest. Jij en die lezers van je.

Maar ik wilde voet bij stuk houden.

We hebben niet één geheugen, zei ik, we hebben er miljarden. Mijn lezers en ik hebben nooit in het geheugen geloofd.

Miljarden? zei de uitgever.

Elk lichaamsdeel, zei ik, heeft herinneringen. Onze kleine teen, onze knieschijven en onze oorlelletjes. Om van onze organen nog maar te zwijgen. Alle klieren en poliepen. Elke cel heeft zijn eigen herinneringen. Het zou leugenachtig en onfatsoenlijk zijn om die samen te voegen tot Herinneringen. Dan is het eerlijker en godvruchtiger om te zeggen: Ik kan me niets herinneren.

Het geheugen is ook een lichaamsdeel, zei de uitgever. Geef me eens één zinnige reden, ging hij verder, waarom je niet eindelijk een boek zou schrijven waar we je daadwerkelijk om gevraagd hebben? In plaats van al die krankzinnige vertellingen waarop we helemaal niet zaten te wachten.

Ik heb nooit een onwaar woord geschreven, verklaarde ik, misschien wel voor de honderdste keer. Waarom zou ik daar dan nu mee beginnen?

Literatuur is literatuur, zei de uitgever. En anders niet.

Voor mij is literatuur altijd iets groots, ja, heiligs geweest, zei ik. De literatuur brengt ons in aanraking met het eeuwige en het goddelijke.

Nu lachte de uitgever breed en hartverwarmend, dat deed hij niet vaak. Zal ik een stukje sandwichtaart voor je gappen? zei hij.

Ik had dit aangaande een hele rits argumenten bedacht, zei ik. Ik zou willen dat ik ze me kon herinneren. Schrijvers zijn de enigen die de wereld van de ondergang kunnen redden.

We leven in een apocalyptische tijd, vervolgde hij. Dat zou je moeten kunnen uitbuiten.

De sandwichtaart was klef en smaakte naar tonijn, mayonaise, leverpastei en dille. Ik at met een plastic vorkje.

Ik heb de Openbaring van Johannes, zei ik, altijd het zwakste bijbelboek gevonden. Engelen, wezens die ogen zowel van voren als van achteren hebben, zeven zegels, water dat bloed wordt, beesten, boekrollen, het gaat alle kanten op. Het mist logica en vorm.

Alle herinneringen, zei hij, richten zich op de toekomst, eigenlijk gaan ze over wat in het verschiet ligt. Daarom wijzen ze naar de ondergang. In de Apocalyps versmelten de herinneringen van de wereld met die van de ziel. De ondergang van de wereld bestaat er simpelweg uit dat het geheugen definitief wordt uitgewist. Dat alle herinneringen instorten. Dat zou je toch moeten aanspreken.

In dat geval is het een voordeel, zei ik, om nooit een geheugen te hebben gehad. Dan raak je ook niets kwijt.

Heb je nooit een dagboek bijgehouden? vroeg de uitgever.

Mijn leven lang, zei ik. De temperatuur en bewolking ’s ochtends en ’s avonds. Namen van mensen, de meeste zijn dood. Vaak zeg ik: Waar hangt hij uit? en dan zegt iemand anders: Maar hij is immers een paar jaar geleden in een verzorgingstehuis in Örebro overleden. Treinstations, vliegvelden. Auto’s die ik kocht en weer verkocht heb. Adressen in Wenen en München en Parijs en Berlijn. Verstopping en buikloop. Slapeloze nachten.

Nou, kijk eens aan!

Nee, zei ik. Herinneringen vind je er niet.

Nu had ik mijn enige vrouwelijke uitgever tegenover me. Ze onthaalde me op een kop koffie uit de automaat van de uitgeverij. En een slok benedictine uit een plastic bekertje.

Je moet heel wat gebeurtenissen als ooggetuige hebben meegemaakt. En je hebt ontelbare beroemdheden ontmoet. Dat zijn dingen die je kunt opschrijven.

Ooit heb ik met Allen Ginsberg op de mondharmonica iets gezongen, zei ik. Hij speelde goed. En met zijn rechtervoet stampte hij de maat.

Kijk eens aan! zei ze. Je moet er alleen even voor gaan zitten!

Wat ik zong is me ontschoten, zei ik. Misschien was het wel een zeemanslied.

Wat ontbreekt kan door een van onze redacteuren worden aangevuld, troostte de uitgever me. Dat zijn we wel gewend.

Het publiek was uitzinnig, zei ik.

En je kindertijd? ging de uitgever verder. Je jonge jaren? De tijd dat je geen thuis had? De jaren dat je zoekende was?

Ik had twee broers, zei ik. Mijn oudere broer hoef ik me niet te herinneren, die leeft nog. De oudste is dood.

Ja? zei de uitgever.

De laatste keer dat we elkaar zagen lag hij in het ziekenhuis, zei ik. De artsen hadden zijn beide benen geamputeerd.

Ik herinner me zelfs mijn nagels nog, zei hij tegen me. Maar die hoef ik nu natuurlijk niet meer te knippen.

Je nagels? zei ik.

Mijn teennagels, zei hij. Ze bloedden vaak, mijn tenen, vooral mijn linker grote teen.

Daarna deden we ons best om wat herinneringen op te halen.

Kun je je herinneren, zei ik, hoe we langs de weg even buiten Kvarnåsen met een boogzaag berkenhout kleinzaagden? De muggen hingen als mist boven het Raggmeer.

Nee, zei hij, dat kan ik me niet herinneren.

Er stopte een rijksambtenaar in de nieuwste Mercedes, dat moet die van negentienvijfenvijftig geweest zijn, herinnerde ik me vervolgens, en hij, de rijksambtenaar, zei dat we moesten ophoepelen met dat stompzinnige zaagwerk van ons. We maakten inbreuk op de schoonheid van het landschap.

Ja, zei mijn broer, dat model kan ik me herinneren, dat van vijfenvijftig. De spatborden bij de achterwielen waren licht gerond. Maar ik zou willen dat ik me die dag kon heugen. Waren we blokken aan het zagen?

Ja, zei ik. Blokken. En de rijksambtenaar liet ons weten dat de hertogin van Västerbotten, Hare Koninklijke Hoogheid prinses Sybilla, dadelijk zou passeren. De aanblik van onze sjofele, besmeurde overalls en onze bezwete, alledaagse gezichten moest haar bespaard blijven.

Wat deden we? vroeg mijn broer. Hoepelden we op?

We vroegen het aan papa, zei ik, hij was in zekere zin toch onze leidinggevende.

Plaatsmaken om de doodenkele reden dat je daartoe gesommeerd wordt is je eer te na, zei papa. Dat heb ik nooit gedaan.

En dat was maar al te waar.

Kwam ze inderdaad, prinses Sybilla?

Ja, zei ik. Ze zat op de achterbank te slapen. We konden haar heel goed zien.

Dat is waar ook, zei mijn broer. Daar zat ze te slapen.

Tijdens ons gesprek hield Göran zijn rechterhand over zijn ogen, misschien keek hij liever niet naar me omdat hij niet wilde zien hoeveel lelijker en ouder ik was geworden sinds die zomers dat we samen met een boogzaag hout in blokken zaagden. Die warme zomers begin jaren vijftig.

De blokken moesten precies een meter lang zijn, even lang als het zaagblad.

Ja ja, broertje van me, zei hij.

Ja ja, Göran, zei ik.

Maar je leest toch, zei ik toen. Een boek per dag. Dat herinner ik me nog.

Ik kan niet lezen, zei hij. Kleine scheurtjes in mijn bloedvaten. Mijn netvlies.

Wat een narigheid, zei ik.

Ik ben gaan beseffen, zei hij, dat het allemaal leugens waren. En anders niet. Boeken bevatten geen waarheid.

Gelukkig heb je altijd de muziek nog, zei ik en ik wees op de koptelefoon die op het kussen lag.

Tegenwoordig verdraag ik alleen nog maar dansmuziek, zei hij. Mantovani’s orkest en Glenn Miller en het Flamingokwintet en de Vikingen en Thorleifs en de Saxparty-albums.

Daar gaf je vroeger nooit iets om, zei ik.

De echte muziek is veel te pijnlijk, zei hij. Maar dansmuziek kan ik verdragen. Als ik kon opstaan, als ik mijn benen nog had, dan zou ik dansen.

We hebben nooit kunnen dansen, bracht ik hem in herinnering. We hebben nooit leren dansen. Jij en ik. In Raggsjö geloofde men dat dansen een zware zonde was.

Ja, zei Göran. Maar wij vonden dat het leven eigenlijk aanleiding gaf om te dansen.

Waarom hij zo nodig zijn tong af en toe moest uitsteken om zijn lippen omzichtig nat te likken weet ik niet. Ik had het hem moeten vragen.

Maar de eigenlijke muziek? zei ik. Die waarnaar je altijd luisterde?

Die doet verschrikkelijk pijn, zei hij.

Een mens moet met zijn teergevoeligheid leren leven, zei ik. Onze familie heeft in alle tijden tegen de teergevoeligheid gevochten.

Als het om Mozart, Schubert en Mendelssohn gaat willen pijnstillers nog weleens helpen, zei mijn broer. Maar bij Bach en Beethoven moeten ze me een prikje komen geven.

Ja! Ja! zei mijn uitgever en ze hief het fragiele plastic bekertje. Dat kun je opschrijven!

Nee, zei ik. Dat kan ik niet.

Het duidelijkst herinner ik me grootvader. Hij was bijna twee meter lang en hij had mateloos brede schouders, rood haar en een nog rodere baard. Wat ik me in het bijzonder herinner is zijn zangstem, mild en warm en soepel en krachtig, haast doordringend. Hij was voorzanger in de kerk, hij was zogezegd het orgel. De orgels die mijn voorouders in vroeger tijden gebouwd hadden waren door het onweer in de as gelegd. Daarom was er een voorzanger nodig. Hij ging staan, maande de gemeente met knuisten als kolenschoppen tot stilte en zong vervolgens in de juiste toonsoort de eerste regels. Herderlijk, ja, hogepriesterlijk, dat was hij.

Hij was als boedelbeschrijver naar Björkås gekomen. In zijn ransel droeg hij inkt, schrijfgerei en papier. Zijn handschrift was verbazingwekkend sierlijk en kunstig. Na twee dagen kocht hij de boerderij uit de nalatenschap en gaf er zijn naam aan, Björkås was de plek waar hij, Björk van Björkås, woonde.

Hij legde een vloer in de keuken, bouwde de tussenkamer en de grote kamer aan, timmerde het bakhuis en drie andere bijgebouwen in elkaar, metselde vier schoorstenen en haarden, voorzag het hele huis van nieuwe, zelfgemaakte houten meubelen (de grote, van drank dooraderde secretaire staat tegenwoordig in mijn werkkamer), bouwde twee boten voor op het Långträskmeer, dat zich blauwzwart en visrijk onder het keukenraam uitstrekte, hij droeg vier van zijn kinderen en zijn eerste vrouw ten grave in kisten van hoge dennen die hij juist met dat doel had omgezaagd en lang had laten drogen, hij kocht violen voor zijn drie zonen zoals hij gitaren voor zijn dochters kocht, hij stak zeventien kilometer greppel en ontgon zes bunder stenige akkergrond, hij stelde een ontelbaar aantal boedelbeschrijvingen op, met mijn moeder aan de hand stond hij aan de oever van de Björknäsbaai en hoorde de kerkklokken het begin van de wereldoorlog verkondigen, hij groef de sloot die afloopt naar het Storvikmoeras, waar de gele bergbramen nog altijd eerder rijpen dan alle andere bergbramen in de gemeente Norsjö, hij hertrouwde met de zus van zijn eerste vrouw, de vrouw die aan kanker gestorven was, dan hoefde hij niet onder vreemd vrouwvolk te zoeken.

En hij deed veel wat ik vergeten ben, ja, wat de hele wereld vergeten is.

Het is opmerkelijk, zei mijn moeder vaak tegen me, hoeveel je op jouw manier op grootvader lijkt.

Ik heb de foto’s nauwlettend bestudeerd. Maar ik zie het niet.

Tijdens zijn zesenzestigste levensjaar, toen de zegge geoogst werd, raakte hij gewond aan zijn rechterpols, daar waar de machtige pees van de middelvinger uitkomt. Hij smeerde er pekolie op, maar het genas niet. Hij liet het vrouwtje uit Finnberg er in Norsjö haar bijzonder helende pekolie uit Sörbyn op smeren, maar vergeefs. Toen ging hij met de wond, die nu zo groot was als een lamsoor en zo was opgezwollen dat hij langs zijn hemdsmouw schuurde en begon te bloeden wanneer hij de zeis vasthield, naar Skellefteå. En de artsen in Skellefteå stuurden hem en zijn wond, die inmiddels geen wond meer was maar een imposant gezwel, naar Stockholm.

In Stockholm kreeg hij te horen dat zijn leven op het nippertje gered kon worden.

Dat zou goed uitkomen, zei hij. Ik heb nog vele werken te verrichten.

Dat is niet onze zaak, zeiden de artsen. Verricht of onverricht, dat is ons om het even.

Wij die in het binnenland van Västerbotten wonen willen al onze plichten nakomen, zei grootvader.

We verplegen ernstig zieken uit het hele land, zeiden de artsen. Voor ons zijn alle provincies gelijk.

We zijn ter wereld gekomen om het een en ander uit te richten, zei grootvader. Vooralsnog heb ik alleen het een gedaan.

Onze patiënten willen gewoon leven, zeiden de artsen. Een speciale reden hebben ze nooit.

Gewoon leven! zei grootvader. Dat stelt toch niets voor!

Wat mensen van hun leven maken, zeiden de artsen, daar bemoeit de wetenschap zich niet mee. Sommigen bouwen, de meesten breken af.

Toen ik met de trein aankwam heb ik naar deze stad gekeken, zei grootvader. Hoe houdt Stockholm stand?

We zullen uw arm dus bij uw oksel en schouder afzetten, zeiden de artsen. Daarna kan raadsoudste Björk weer naar huis.

Toen spuwde hij in zijn handen en haalde die door zijn borstelige haar. Ook zijn baard kamde hij met harkende vingers door. En hij sloot zijn gekromde linkerhand om de imposante spierbal van zijn rechterbovenarm en hij hield zijn handpalm voor zich op alsof hij een psalm wilde aanheffen.

Vervolgens liet hij weten, en zijn stem was even kalm en beheerst als wanneer hij daar thuis voor de gemeente stond:

Een eenarmige vent is niets gedaan.

En hij ging terug naar Björkås.

Toen hij thuiskwam was een van de ooien ervandoor. Richting Nyberg of Björknäs of Anderstjärn.

Ze kan al wel gevild en in stukken gesneden zijn, zei grootmoeder. En haar bloed geklopt voor de worst. En haar ingewanden en wat dies meer zij onder water gezet voor de balkenbrij.

Soms praatte grootmoeder zonder erbij na te denken. Zoiets is erfelijk.

Moeder, die toevallig bij de buffetkast naast de deur van de tussenkamer stond, wees erop dat veel mensen te veel piment door hun schapenbalkenbrij doen. Om van gember maar te zwijgen. Hoewel het kruidnagel moet zijn.

Maar grootvader trok zijn stevige schoenen aan en liep het bos in.

Niemand uit deze streek stroopt mijn schapen, zei hij.

Na een halve dag en een nacht en nog een halve dag kwam hij terug. Hij leidde de ooi aan de stevige veter die hij uit zijn schoenen had gehaald. Hij had haar geschoren en van de wol had hij een nieuw omslag gemaakt voor het gezwel, dat nu zijn hele onderarm bedekte. Wat hij bij die gelegenheid zei, zijn we vergeten.

Daarna vrat de kanker zich naar binnen, om te beginnen zijn rugwervels in. En hij kon alleen nog maar lopen met een stok. Vanaf eind oktober was hij bedlegerig. Juist toen het vlas bij het Långträskmeer geroot werd en de zeug geslacht en gezouten en gerookt moest worden, de zeevogels bij de Björknäsbaai geschoten en het turfstrooisel voor de koeien gemalen, de binnenramen van zolder gehaald en de bakoven opgestookt voor de platte winterbroden, juist toen de herfstzitting van het ressort Norsjö zou plaatsvinden en hij naar Risliden zou zijn gegaan om een veulen te kopen. Hij was bovendien van plan geweest om een bod uit te brengen op een bosperceel bij Morken. Het bos, zei hij, dat is de Toekomst.

Er is het een en ander tussen gekomen, broeder, schreef hij aan de kantonrechter. Deze zitting zult u voor mij een plaatsvervanger moeten oproepen.

Toen het bot begon te verbrokkelen waren het mijn moeder en haar zus Emmy die hem verpleegden. Grootmoeder had er de kracht niet voor. Of de wil of de zelfoverwinning niet, dit enorme bot was haar het begeerlijkst geweest, aan dit bot had ze zich van het begin af aan gehecht. Als moeder en Emmy hem omdraaiden om te voorkomen dat hij doorligwonden kreeg, hoorden ze binnen in zijn lijf soms vreemde geluiden, alsof er iemand op knäckebröd aan het kauwen was.

Ben je bang, papa? zei mijn moeder, die bij hem zat.

Nu ja, mijn moeder was ze nog niet, dat zou ze zestien jaar later pas worden.

Iedereen weet wat bang zijn is, zei hij. Erover praten verandert er niets aan.

Hij draaide zijn hoofd naar haar toe zodat hij naar haar kon kijken, deze jonge vrouw met zwart haar en donkere ogen die hij, met zijn rode haar en zijn rode baard, had voortgebracht.

En waarom zou ik bang zijn? vroeg hij.

Je gaat beetje bij beetje kapot, zei ze.

Dat is mijn lichaam maar, zei hij.

Vanuit de keuken hoorden ze de vrouw van middelbare leeftijd die voortijdig krom liep en die mijn grootmoeder zou worden met de pannen op het fornuis schuiven. Er dreven allerlei geuren de kamer in.

Wat staat er op?

Vlees en aardappelen, zei Emmy, die in de deuropening van de keuken stond. Schapenvlees.

De lijsterbessen buiten bij het raam van de kamer hadden hun bladeren verloren.

Hebben jullie het blad bij elkaar geharkt? zei hij.

Ja, zei moeder. En op het landje met zaadkool gelegd.

Ik herinner me, zei hij, wat een genoegen het was om te eten. Vooral schapenvlees.

Als iets een genoegen is, zei moeder, dan is het beter om het te laten. Christus heeft het niet zo op genoegens.

Daarna keerde hij terug naar zijn gedachten, die waar hij nog steeds door geplaagd leek te worden, met name wanneer hij zijn zonen en dochters zag.

Probeer te onthouden dat je nooit kinderen op de wereld zet, ging hij verder.

Maar dat heb je zelf toch zeker elf keer gedaan? hield moeder hem voor.

Soms ben je er even niet bij met je gedachten, zei hij. Dan is het gebeurd voor je er erg in hebt. Geslachtsgemeenschap kan voor even best plezierig zijn. Maar op den duur is het niks gedaan. Ik heb het vaak genoeg bij dieren gezien. Ze hebben er achteraf meteen spijt van.

Maar waarom? zei moeder. Waarom moet nou net ik kinderloos door het leven gaan?

Kijk dan toch! zei hij. Zie mij nou! Ten slotte moet iedereen die geboren wordt iets dergelijks doormaken.

Maar ik geloof in de Genade, zei ze. Het is goed om je op de Genade te mogen verlaten.

Ja, zei hij, misschien dat jij en moeder daarmee wegkomen, jullie zijn bij het Heiligingsverbond. Maar ik ben maar lid van de staatskerk.

Het water dat ze hem uit een houten mok gaven had hij zogezegd zelf geschapen, hij had de bronader aan deze kant van de houtschuur gevonden en zich veertig voet de diepte in gegraven tot waar de zandader liep. En dat zonder wichelroede of twaalf keer het Onze Vader, louter met het gezond verstand. Nee, verklaarde hij, in boetedoening geloofde hij niet meer. Maar hij was ervan overtuigd dat het water gezegend was. Hij had de put met eigen handen opgebouwd, net als de zwengel, de emmer had hij van blik en duigen in elkaar getimmerd, de ketting had hij gesmeed, de waternap tevoorschijn geslagen uit een van de daalders die hij van Svanheden geërfd had.

Jullie moeten je niet te veel werk op de hals halen! zei hij toen ze hem het water brachten.

Vele jaren later zou mijn vader bij het verzorgen van de graven een stuk bot vinden.

Deze knekel was dan toch maar te groot en te sterk voor de kanker, riep hij naar mijn moeder, die een nabijgelegen graf aanharkte. Hij hield het stuk bot naar haar op.

Dat hadden we toen al door, riep ze terug, dat hij nooit helemaal uit te roeien zou zijn.

Nu liggen ook zij daarboven op de oude begraafplaats van Näset, mijn beide ouders. Naast grootvader en grootmoeder.

Zijn stem had hij mogen behouden. De momenten waarop hij even alleen was, zong hij. Tot buiten op het erf, tot bij de zwerfkei en verder nog, tot aan de putzwengel en de kennel, klonk Geloofd zij God, die ons op deez’ genadedag verheugd weer laat ontwaken! of God in den hoog’ alleen zij eer en dank voor zijn genade Daarom, dat nu en nimmermeer ons deren nood en schade!

Maar als hij daarna met moeder sprak was dat vaak op een andere toon:

Alles is ijdel geweest, het leven heeft geen bedoeling, het heeft niet eens een inhoud. Niets heb ik bereikt.

Dan somde moeder voor hem op wat hij allemaal tot stand had gebracht, met name thuis op Björkås, de boerderij die zijn naam droeg.

Toch is het grootste deel onverricht, zei hij. En niemand anders zet zich ertoe. Er is geen jota volbracht. En dan valt er in de eeuwigheid niets meer aan te doen of te redden.

Je moet je verlaten op wie na je komen, zei moeder.

Van hen weet ik niets, zei hij, zal ik ook nooit iets te weten komen. Ik kan me alleen maar inbeelden dat het fatsoenlijk volk zal zijn.

En we zijn wel ongeveer geworden zoals grootvader zich had voorgesteld.

Wanneer we opstaan uit de dood zul je het toch zien, zei moeder.

Dan moeten ook de bron en de sloot en de steigers bij het Långträskmeer en de poortschuur en het bakhuis en de schaapskooi en de houten hekpaal met het siersnijwerk met mij uit de dood opstaan, zei grootvader. Deze hele hoeve moet samen met mij opstaan uit de dood. Anders is die hele wederopstanding zinloos.

Ten slotte vroeg hij om zijn schrijfplank, de plank die hij gemaakt had voor gebruik op bed. En het documentpapier, het vloeipapier en zijn vulpen, de pen die hij voor zijn zestigste verjaardag van de overige gezworenen had gekregen. Vervolgens stelde hij zijn eigen boedelbeschrijving op, nog altijd met dat voortreffelijke, haast vrouwelijke handschrift dat hem eigen was.

Allereerst tekende hij, zo uitgebreid als zijn geheugen hem toeliet, alle roerende goederen op, zowel binnenshuis als buitenshuis. Serviesgoed, in het bijzonder dat met de geelrode bloempjes en het gouden randje, potten, pannen en bestek, maar ook schoppen, pikhouwelen, voorhamers, breekijzers, bijlen. En de schaafbank met alles erop en eraan.

En de hakselsnijder.

1 hakselsnijder met riemaandrijving, schreef hij.

Op negenentwintig november negentiendertien verhakselden hij en zijn zoon Ivar de turf die ze beneden bij het Storvikmoeras hadden gestoken en die tijdens de zomer op ruiters te drogen had gelegen. Het zou strooisel worden voor de koeien. Oskar Hellsten uit Nyberg was gekomen en had zijn stoommachine meegebracht, er lag al zo veel sneeuw dat de slee gebruikt kon worden.

Na een tijdje, ze hadden net bij grootmoeder vleesbouillon gedronken, raakte Ivars mouw vast in de hakselmachine. Hij was pas zeventien en wist niet wat hij moest. En de mouw trok zijn hand mee en de hand zijn arm. Oskar Hellsten trapte de drijfriem weg, maar toen was Ivars arm al vermalen en vermorzeld tot aan zijn schouder.

En grootvader legde Ivar in de slee en ging met hem naar Norsjö. Maar de verpleegster op de ziekenpost wist het niet en was de wanhoop nabij. Je moet naar Skellefteå, zei ze.

Toen grootvader vijf uur later in Skellefteå aankwam, had Ivar al zijn bloed verloren, grootvaders schoenen kleefden vast in de roodzwarte drab onder in de slee.

Vlak voor zonsopgang was hij weer terug op Björkås. Grootmoeder had de paardenbel zowat vanaf Träskliden kunnen horen, ze stond buiten bij de deur in haar nachthemd met een vossenpels om haar schouders.

Ik heb Ivar op de bodem van de slee liggen, zei hij. Maar ik ben vergeten om bij Bergström in Norsjö om de suiker te gaan.

Ivars viool hangt bij mij aan de muur. We hebben er nooit op gespeeld, het kwam er nooit van.

En grootvader tekende de brik, de sleden, de boten en de schapenvachten op, ja zelfs het schrijfgerei waarvan hij zich op dat moment bediende.

Grootmoeder kwam bij hem kijken en zei:

Het is niet gebruikelijk dat een boedelbeschrijving door de dode zelf is opgesteld.

Wie anders zou het moeten doen? zei grootvader.

Tegen het einde schreef hij ook zijn daagse goed en zijn schoeisel op. En toen, misschien bij het zwarte pak van cheviot of bij het zakhorloge met zilveren ketting, liet zijn wijsvinger het afweten. Toen verplaatste hij de pen, die het even zonder steun had moeten doen, en liet hem tegen zijn middelvinger rusten, die was nog intact.

Dat hebben wij, de nabestaanden, in ons geheugen bewaard: hoe de wijsvinger van de schrijvende knakte. En dat het schrijven hoe dan ook volbracht moest worden.

Misschien dat zijn handschrift wat groter en grover was. De middelvinger is als gereedschap minder geschikt dan de wijsvinger.

Als allerlaatste schreef hij:

1 hondenpels.

Hij had twee drachtige lappenhonden gekocht, een in Rökå, een in Siksele. De dertien pups zette hij, samen met de teefjes, in de kennel die hij aan deze kant van de houtschuur had gebouwd.

Misschien kocht hij nog een paar pups in Kattisberg, dat hebben we niet onthouden.

En hij voerde ze gedroogde vis en aardappelen en slachtafval en schapentalk en gekookte parelduikers en de kliekjes van het avondeten, en nu en dan uiteraard een flinke lepel gerstepap. Binnen een jaar waren ze volgroeid. Ze kregen een stevige speklaag onder hun huid. Moeten we huid zeggen of vel of pels? Geen van hen had een naam, namen zouden ze nooit nodig hebben.

Behalve Schwarten.

Mijn moeder, die toen twaalf was, had de gewoonte de kennel in te gaan, hem op te tillen, dicht tegen zich aan te houden en dat ene woord, ‘Schwarten’, in zijn gespitste oor te fluisteren. Daardoor begonnen ze zich allebei te verbeelden dat hij echt zo heette.

Een paar keer sloop ze ’s nachts naar buiten en droeg ze hem in haar armen naar de meisjeskamer op de bovenverdieping zodat hij bij haar in bed kon slapen.

Je moet Schwarten sparen! zei ze tegen grootvader.

Geen van deze hondenjongen heeft een naam, zei hij.

Roep hem bij zijn naam! zei ze. Je zult zien dat hij luistert.

Je hebt hem erin geluisd, zei grootvader. Je hebt hem wijsgemaakt dat hij Schwarten heet. Hij heeft net zomin een naam als de rest. Als welk der schepselen ook.

Ik zal voor hem zorgen alsof hij een klein kind was, zei moeder. Net zoals ik voor Emmy en Karl-Erik en Åke zorg.

Ik had een stokje voor deze bedriegerij moeten steken, zei grootvader. Die arme hond heeft je op je woord geloofd.

Hij is de slimste pup die ik ooit ben tegengekomen, zei moeder.

Toch heeft hij zich laten misleiden en is hij erin getuind, zei grootvader. Ik heb hem al uitverkozen voor de kraag.

Hij zou me volgen waar ik ook heen ging, zei mijn twaalfjarige moeder terwijl ze aan haar zwarte vlechten trok.

Wees toch niet zo hopeloos weekhartig, zei grootvader. Je weekhartigheid zou je nog in het verderf storten.

Kortom: 1 hondenpels. Met zwarte kraag.