Davide Longo

De verticale man

Vertaald uit het Italiaans door Pieter van der Drift

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Deze vertaling is mede mogelijk gemaakt dankzij een bijdrage van het Italiaanse ministerie van Buitenlandse Zaken in samenwerking met het Italiaans Cultureel Instituut te Amsterdam

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel L’uomo verticale, verschenen bij Fandango Libri

Oorspronkelijke tekst © Davide Longo, 2010

Nederlandse vertaling © Pieter van der Drift en De Geus bv, Breda 2013

Omslagontwerp en -illustratie Studio Jan de Boer

isbn 978 90 445 2314 0

nur 302/332

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Leonardo schoof het gordijn opzij en liet zijn blik over de binnenplaats gaan, waar drie auto’s geparkeerd stonden met inbegrip van de zijne. De plaats was omheind door een drie meter hoog hekwerk met prikkeldraad. De avond ervoor had hij, verblind door de lamp waarmee de bewaker in zijn gezicht had geschenen wel iets van een uitkijktorentje waargenomen, maar nu zag hij pas dat dit kundig was samengesteld uit oude reclameborden, golfplaten, stukken leuning, een douchecabine en een brandtrap. Van de twee bouwlampen in de nok van de toren was er een op de binnenplaats gericht, de andere was naar de desolate leegte achter het hek gedraaid.

Hij keek naar de vlakke akkers en het lage struikgewas langs de weg, die hier en daar een bocht nam ook al leek geen enkel obstakel hem daartoe te noodzaken. Zo ver het oog reikte was de hemel eentonig grijs, geen enkel gat in het wolkendek, net als de afgelopen dagen.

Er verscheen een man op de binnenplaats.

Leonardo zag hoe hij op zijn gemak op de auto afstapte en eromheen begon te lopen, met zijn neus tegen de raampjes. Hij was een jaar of dertig, had de gedrongen bouw van een rugbyspeler en droeg een leren jack en een broek met grote zakken links en rechts.

Waarom niet vannacht? dacht hij, toen hij zag dat de man voor de achterkant van zijn Volvo Polar bleef stilstaan.

De man haalde een schroevendraaier of een mes uit zijn zak en maakte de kofferbak met een eenvoudige beweging open.

Na de jerrycans onderzoekend te hebben bekeken, draaide hij een van de doppen los en rook eraan. Toen hij begreep wat de inhoud was, draaide hij de dop er weer op en tilde hij een van de jerrycans uit de auto. Hij deed de achterklep weer dicht en liep even kalm terug als hij gekomen was.

Leonardo liet het gordijn zakken en liep naar het nachtkastje waar hij het flesje water op had gezet. Hij nam een slok en ging op het bed zitten. Vanuit de gang klonken voetstappen, en het geluid van iets met wieltjes dat in de richting van de trap werd geduwd.

’s Avonds had hij zich nog lang afgevraagd of hij de jerrycans niet beter mee naar zijn kamer had kunnen nemen, maar uiteindelijk was hij tot de conclusie gekomen dat hij de juiste beslissing had genomen, of in ieder geval de minst slechte, en dat het erger was geweest als ze op zijn kamer hadden gestaan.

Hij ging naar de badkamer, pakte de toilettas van het plankje en deed hem in de rugzak die hij op het bed had klaargelegd. In een zijvak propte hij het hemd en de onderbroek die hij voor het douchen had uitgetrokken. Toen trok hij zijn jack aan en verliet de kamer, met de sleutel in de deur, zoals hem was opgedragen.

In de gang wierp hij een blik op de schilderijen aan de wand: dode fazanten op grote houten tafels, fruitmanden en tinnen bestek. Het rook er naar de gekookte groenten van de vorige avond, maar de regen die in de nacht was gevallen liet een vochtige mosgeur uit het tapijt opstijgen.

Bij de eerste trap trof hij een oude vrouw die zich aan de leuning vastklampte. Toen hij vroeg of hij haar kon helpen, keek de vrouw, die een wollen mantelpakje droeg dat niet bij de tijd van het jaar paste, hem totaal onverschillig aan, alsof het een dichtslaande deur was geweest, die haar aandacht had getrokken, en zij draaide haar hoofd weer naar het behang. Leonardo excuseerde zich, stapte langs haar heen en daalde af naar de hal.

Het was ondanks een gipsen standbeeld, een plastic plant en een vloerbedekking met brandplekken duidelijk dat de ruimte er nog niet zo lang geleden heel anders moest hebben uitgezien. De muren toonden sporen van boekenkasten die met weinig zorg waren verwijderd, en langs het plafond liepen grote loden pijpen. De deur naar de binnenplaats was beveiligd met zware tralies. Je kon de auto’s en de toegangspoort erdoorheen zien. In de modderplassen breidden zich hier en daar wat kringen uit, en toch voelde het nu al zwoel en broeierig aan.

‘Hebt u last van de honden gehad?’ vroeg de man van de receptie zonder op te kijken van een paar briefjes die voor hem lagen uitgespreid. Hij had niet meer de groene trui aan van de avond ervoor, toen hij hem gevraagd had het bedrag vooraf te betalen en had laten zien hoe het muntje werkte voor het warme water in de gemeenschappelijke douche.

‘Het is een troep die ’s nachts op het hek afkomt. We hebben ze proberen te vergiftigen, maar dat heeft niet geholpen.’

Leonardo zag hoe de man schuin zijn handtekening onder een van de briefjes zette. Zijn hoofd glom, alsof hij het met vet insmeerde en elke ochtend met een wollen doek oppoetste. Tegen de muur achter hem stond een metalen bedspiraal waaraan met wasknijpers ansichtkaarten uit inmiddels onbereikbare oorden waren bevestigd. Op de balie waren afdrukken zichtbaar van voorwerpen die er ooit hadden gestaan. Een ervan leek die van een computer. De telefoon stond er nog wel, maar er kwam geen snoer uit het toestel.

‘Ik vrees dat er iets uit mijn auto is gehaald’, zei Leonardo.

De man draaide zich om naar de spiraal, trok er een paar benzinebonnen vanaf en begon de codes in het register over te schrijven. Toen hij klaar was, haalde hij een pakje sigaretten uit het borstzakje van zijn overhemd en stak er een op.

‘Weet u het zeker?’ vroeg hij, terwijl hij Leonardo door de rook van zijn eerste hijs aankeek.

‘Ja.’

‘Hoe zeker?’

‘Honderd procent.’

De man liet de as op een schaaltje vallen waarop een heilige stond afgebeeld. Om zijn pols droeg hij een leren armband en het leek of er iemand in zijn rechteroor had gebeten. Leonardo voelde aan dat er ergens een verband was tussen die twee, maar zo ondoorzichtig dat hij er niet een-twee-drie de vinger op wist te leggen.

‘De bewaker heeft de hele nacht op de uitkijk gezeten,’ zei de man, ‘dus het is uitgesloten dat er iemand door het hek is gekomen.’

‘Dat lijkt me inderdaad onmogelijk’, zei Leonardo.

De man staarde even naar het magere gezicht van Leonardo met zijn lange, overwegend grijze haren. Waarschijnlijk ging door zijn hoofd dat de man tegenover hem iemand was die niet met zijn handen werkte of in ieder geval weinig fysieke arbeid verrichtte.

‘Dat betekent dat u de andere gasten beschuldigt’, zei hij.

Leonardo schudde zijn hoofd.

‘Dat is absoluut niet mijn bedoeling.’

De man wendde zijn blik af van Leonardo’s oprechte gezicht en blies zijn wangen bol alsof dat hem hielp bij het nadenken. Zijn ogen hadden de kleur van glazen flessen die jaren in een donkere kelder liggen.

‘Denis!’ riep hij met luide stem, waarna hij zijn sigaret van het schaaltje oppakte en zijn kale hoofd weer over de briefjes boog.

Een paar tellen later ging er een deur achter hem open en kwam de jongeman tevoorschijn die Leonardo op de binnenplaats had gezien.

‘Dit is mijn broer,’ zei de man van de receptie zonder een van beiden aan te kijken, ‘hij houdt zich bezig met de bewaking.’

Van dichtbij leek hij minstens een jaar of dertig. Hij had dikke wollen sokken aan en de zijzakken van zijn broek stonden bol van vingerlange, cilindervormige voorwerpen.

‘De meneer zegt dat er iets uit zijn auto is gehaald’, zei de kale man.

De jongere man bekeek Leonardo met zijn lange lichaam en zijn tengere schouders in het linnen colbertje, zoals je een voorwerp bekijkt dat ooit op een of andere manier nut moet hebben gehad, maar inmiddels door betere technieken is vervangen.

‘Ik heb de hele nacht in het wachthok gezeten,’ zei hij, ‘en het hek is vanochtend nog niet open geweest.’

Er viel geen enkel teken van spanning op het gezicht af te lezen, slechts de verveling van iemand die voor de zoveelste keer hetzelfde formulier moet invullen.

‘Daar twijfel ik ook niet aan,’ zei Leonardo, ‘maar ik weet zeker dat iemand het slot van mijn achterbak heeft geforceerd.’

‘Wat bent u kwijt dan?’ vroeg de jongere man.

‘Een jerrycan olie.’

‘Motorolie?’

‘Nee, olijfolie.’

‘Had u nog meer achterin?’

‘In totaal had ik er vier.’

De jongere man zweeg alsof de kous daarmee af was. Zijn broer stopte met schrijven.

‘Als u wilt, kunnen we de politie bellen.’

Leonardo dacht even na.

‘Hoelang duurt het voordat ze hier zijn?’

‘We werken met een particuliere organisatie, ze komen niet graag. We hebben een keer twee dagen moeten wachten.’

Leonardo bekeek zijn handen, die op de balie rustten: ze waren lang en sterk vermagerd. De man bleef hem maar aanstaren.

‘Misschien had u maar drie jerrycans bij zich en vergist u zich gewoon’, zei hij.

Leonardo keek op en zag de rug van de jongere man verdwijnen achter de deur waardoor hij naar binnen was gekomen.

‘Ik ben blij dat we dit misverstand hebben opgelost,’ zei de man die zijn kale hoofd weer over de balie boog, ‘voor het ontbijt kunt u in de zaal terecht.’

De eetzaal die Leonardo betrad was afgescheiden door een gipsen wand, waarachter het gerinkel van bordjes en kopjes klonk.

Aan de tafel bij de deur zat de oude vrouw die Leonardo op de trap was tegengekomen, terwijl bij het raam een dikke man van in de veertig zat te ontbijten, waarschijnlijk een vertegenwoordiger, met twee grote zwarte koffers aan weerskanten van de stoel. Op de ovale tafel in het midden van de zaal bevonden zich twee thermoskannen, een paar kopjes, een kannetje, brood, een klont margarine en een schoteltje jam met een onaanlokkelijk kleurtje. Op de klok aan de muur was het tien over acht. Er was geen personeel in de eetzaal.

Leonardo schonk een kop koffie in en liep naar een van de drie nog vrije tafels. Hij zette zijn rugzak op een van de stoelen, ging zitten en nam een slok: het was surrogaatkoffie vermengd met koffiedik.

Het deed hem denken aan een conferentie over de circulariteit in het werk van Tolstoj, jaren geleden in Madrid, en het aansluitende diner in een restaurant in het centrum, dat met zijn kale entree op een willekeurig huizenblok had geleken.

De rector had de hele avond de scheldtirades van zijn echtgenote tegen de criticasters van het stierenvechten moeten sussen. De aanwezigen waren kennelijk gewend aan het feit dat de vrouw zo stevig dronk en het schouwspel dat de regering sinds een paar maanden had verboden, te vuur en te zwaard verdedigde, want niemand leek zich er druk over te maken. Aan het einde van de avond, in het inmiddels lege restaurant, had een jonge vrouw, waarschijnlijk een studente die was meegekomen met een docent van wie zij min of meer officieel de minnares was, een door haarzelf geschreven lied gezongen, waarin ze staande hield dat de liefde louter een middel was om hogerop te komen. Geen van de aanwezigen had de moed gehad of over de nodige positieve bagage beschikt om er iets tegen in te kunnen brengen. De koffie die ze daarna hadden gedronken, ieder voor zich gehuld in een schuldbewust stilzwijgen, smaakte exact als het brouwsel dat hij nu voor zich had, ofschoon het in die tijd nog mogelijk was in elke winkel goede koffie te vinden.

Terwijl hij het kopje nog eens naar zijn mond bracht, merkte Leonardo dat de oudere vrouw hem zat aan te staren. Hij knikte bij wijze van groet, maar zij bleef hem zonder te reageren onderzoekend aankijken. Ze had dunne haren, opgekamd tot een ijl bouwsel waar het licht van het dakraam zwak doorheen filterde. Haar vingers waren met ringen beladen en alles aan haar leek verzorgd en gericht op een doel waaraan hij met goed fatsoen niet denken moest.

Leonardo pakte het boek uit een van de zijvakken van de rugzak en vond na enig bladeren het verhaal dat hij zocht.

Het was een verhaal dat hij talloze malen had gelezen, voor het eerst toen hij tweeëntwintig was, en waar hij altijd onvoorwaardelijk van had gehouden. Op momenten van diepe vertwijfeling en onstuimig verlangen had het verhaal zich naar zijn gemoedstoestand gevoegd en steeds weer betoond wat het was: een perfecte compositie. Het was stof die hij altijd aan zijn studenten had aanbevolen, aan mensen met literaire ambities en aan de personen die zich tot hem hadden gewend in de veronderstelling dat zijn vak een of andere wijsheid in pacht had die hun tot richtsnoer zou dienen. Het was jaren geleden dat iemand met iets dergelijks op hem was afgestapt, maar als de vraag zich op dat moment zou aandienen, of over tien jaar, dan was hij ervan overtuigd dat het antwoord niet anders zou zijn: Een eenvoudig hart, zou hij dan gezegd hebben.

Na de beschrijving te hebben gelezen van het huis van mevrouw Aubain, waar Felicita zich zo voorbeeldig van haar taak kweet, nam hij nog een slok en nu leek de koffie beter te smaken. Buiten op de binnenplaats was een flauw zonnetje verschenen dat hij door het raam op de autoruiten zag reflecteren. Het voorval met de jerrycan leek hem ineens ver weg en daarmee onbeduidend.

Vanavond ben ik thuis, dacht hij.

Hij wilde weer verder lezen, maar zijn ogen troffen die van de oude vrouw die stilletjes naar hem toe was geslopen.

‘Neemt u plaats’, zei hij tegen haar, terwijl hij zijn bagage van de stoel haalde.

De vrouw liep langs de korte kant van de tafel en ging zitten. Haar gezicht was getekend door slechts een aantal diepe rimpels waartussen de huid merkwaardig genoeg jong en strak leek. Haar lippen had ze heel secuur kardinaalrood gestift.

‘Ik wed dat niemand u herkend heeft’, zei de vrouw.

Leonardo klapte het boek dicht. De vrouw knikte streng.

‘Ik kon niet anders. U was een van de grote teleurstellingen uit mijn leven.’

‘Dat spijt me.’

‘Het was mijn eigen naïviteit: ik heb het kunstenaarswereldje jarenlang van binnenuit meegemaakt en had als eerste moeten weten dat er tussen de artiest en de man een diepe kloof ligt die wordt gekenmerkt door bekrompenheid.’

Leonardo nam een slokje van zijn koffie.

‘Op welk terrein was u actief?’

De vrouw controleerde met haar linkerhand of haar haar in model zat.

‘De opera, ik was contra-alt.’

Leonardo complimenteerde haar. De man aan het andere tafeltje keek naar hen: zijn lichaam was statisch, maar de plompe handen bewogen zich snel. Leonardo kreeg bijna de indruk dat hij aan iets oneerbaars dacht.

‘Mag ik u een vraag stellen?’ vroeg de vrouw.

‘Ga uw gang.’

‘Hebt u na die hele toestand nog iets geschreven?’

‘Nee, niets meer.’

De vrouw kneep haar ogen samen, alsof ze iets herbeleefde wat uit een enorme hoop moest worden opgediept.

‘Toen mijn dochter was geboren heb ik vanwege haar gezondheidsproblemen twee jaar niet gezongen. Ik werd zowat gek. Dat zeg ik echter zonder dat ik medelijden voor u voel. Mijn situatie was totaal anders dan de uwe. Mij trof geen enkele blaam.’

Leonardo dronk het kopje leeg.

‘Hebt u het daarna weer opgepakt?’

‘Nou en of,’ barstte de vrouw los, ‘het ene stuk na het andere. Er zijn weinig contra-altzangeressen die erop kunnen bogen dat ze tot hun tweeënvijftigste hebben gezongen, maar ik had een doorzettingsvermogen waar de andere slechts van konden dromen. Ik heb gezongen, twee dagen nadat ik mijn zoon verloren heb. Weet u wat dat wil zeggen, een zoon verliezen en twee dagen later Rigoletto voor duizenden mensen zingen?’

De dikke man stond op van zijn tafel en liep met zijn koffers langs hen heen naar de uitgang.

‘Tot ziens’, zei de vrouw.

‘Tot ziens’, zei de man.

Leonardo volgde hem met zijn blik tot aan de deur. Rembrandt zonder baard, dacht hij.

‘Een wapenhandelaar,’ zei de vrouw, ‘hij overnacht hier twee keer in de maand.’

Leonardo had zin in nog een kopje.

‘Komt u hier vaak?’ vroeg hij.

‘Ik woon hier nu een jaar. Als dat niet vaak is, weet ik het ook niet meer.’

Het geluid van de auto van de handelaar trok hun aandacht naar het raam. De luxe fourwheeldrive manoeuvreerde over de binnenplaats naar het hek dat de man van de receptie openhield. Ze begroetten elkaar met een knikje, waarna de kale man het grote hangslot weer dichtklikte en op zijn dooie akkertje terug naar het gebouw liep met het geweer over zijn schouder.

‘De auto is gepantserd,’ zei de vrouw, ‘hij rijdt overal naartoe waar hij wil.’

Leonardo knikte en veegde met een onopvallend gebaar iets van zijn schouders wat er misschien helemaal niet zat.

‘Waar woonde u hiervoor?’ vroeg hij.

‘In P*,’ zei de vrouw, ‘toen dat gedoe met die externen begon haalde mijn dochter me over bij haar in te trekken. Na een paar maanden werd mijn schoonzoon door de Nationale Garde opgeroepen en besloot mijn dochter dat het veiliger was om naar Zwitserland te verhuizen. Ik zei dat ze mij maar moest komen ophalen als ze daar een huis had gevonden. Zij kende deze plek en heeft me hierheen gebracht zodat ik in de tussentijd veilig zou zitten.’

De oude vrouw zweeg alsof het verhaal daarmee af was. Er speelde een flauwe glimlach rond Leonardo’s mond.

‘Blijft u hier nog lang?’

De vrouw keek hem zonder enige clementie aan.

‘Waar moet ik anders naartoe?’

‘Ik had begrepen dat uw dochter op u wachtte in Zwitserland.’

‘Mijn dochter is niet meer in Zwitserland,’ zei de vrouw terwijl ze een kruimeltje van tafel pakte, ‘na de dood van haar man is ze met een Duitser hertrouwd. Ze woont nu in Duitsland. Het is niet gemakkelijk voor haar geweest, maar het is beter zo: bij haar eerste man wist ze nooit waar ze aan toe was. Hij is gestorven in V*, tenminste, voorzover je zo’n brievenschrijver kunt vertrouwen. Bij de man die ze nu heeft, lijkt ze stukken beter af, die is uit heel ander hout gesneden.’

‘Waarom gaat u niet naar haar toe?’

De vrouw keek hem aan alsof hij zichzelf had onder geplast.

‘Kijkt u geen televisie? Weet u wel wat er aan de hand is? Toen de lijn nog werkte, belde mijn dochter elke dag op en smeekte ze me, zonder te overdrijven, sméékte ze me of ze me mocht komen ophalen. Maar ik heb steeds gezegd dat ik het niet wilde hebben. Dat het het risico niet waard is. Ik ben tweeënnegentig, hier ontbreekt het me aan niets en zij is de enige dochter die ik nog heb. Ik meen me te herinneren dat u ook een dochter hebt, nietwaar?’

Leonardo bracht het kopje naar zijn mond, ook al zat er geen koffie meer in.

‘Dat klopt.’

‘Mag u haar zien van uw vrouw?’

‘Nee. Ik heb haar al zeven jaar niet gezien.’

‘Dat vermoedde ik al.’

Ze bleven even stil naar een andere hoek van de kamer staren.

‘Zo, ik moet er weer vandoor’, zei Leonardo.

‘Waar woont u nu?’

‘In M*.’

‘Is dat het plaatsje waar Het liedje van het hondje Tobias zich afspeelt?’

‘Ja.’

‘Dus u bent naar uw ouderlijk huis teruggekeerd?’

‘Ja.’

Ze hoorden een claxon. Voor het hek stond een kleine tankwagen. In de cabine twee mannen.

‘Niet dat ik het u toewens,’ zei de vrouw, ‘maar misschien komt de drang om te schrijven ooit weer terug.’

Leonardo schudde lachend zijn hoofd. Ze keken toe hoe de kale man het hek opende en de chauffeur de binnenplaats opreed. Eenmaal uitgestapt, trok de man zijn werkhandschoenen aan en begon hij een dikke verzinkte buis aan de ton te koppelen, terwijl de kale man een putdeksel opende die met twee sloten vastzat. Beide mannen droegen onder hun jassen een holster. Leonardo tuurde naar het volkomen okergele platteland; de hemel was stremselkleurig.

‘Ik moest maar eens gaan’, zei hij.

Terwijl hij zijn rugzak pakte, bleef de vrouw naar het vergeelde lelietje-van-dalen in het midden van de tafel staren; pas toen Leonardo al bij de deur was, riep ze hem bij zijn voornaam.

‘Hoe u het ook wendt of keert, u hebt een stommiteit begaan,’ zei ze, ‘en dat zal niemand u ooit kunnen vergeven.’

Leonardo liet het hotel achter zich en reed noordwaarts over dezelfde provinciale wegen als de heenweg. Via de autobaan had hij er uren korter over gedaan, maar het gerucht ging dat er nepblokkades waren waarbij reizigers werden bestolen en daarom had hij voor deze rustige route gekozen, ver van de grote steden.

Hij reed met het raam open en de warme, klamme lucht bolde zijn overhemd op. Zo nu en dan nam hij een slokje water uit het flesje naast zich. Sinds zijn vertrek, drie dagen geleden, was hij een tiental auto’s tegengekomen en een paar militaire konvooien. De plaatsjes waar hij doorheen kwam, waren over het algemeen uitgestorven. Hier en daar zat een oudje voor de deur, zag hij een jongen op een fiets of het gezicht van een vrouw door een raam, haar aandacht getrokken door het geluid van zijn auto.

Tegen het middaguur stopte hij om te tanken. Op zijn getoeter kwam er een man uit het hek van het benzinestation lopen, de andere bleef bij de opening staan, met het geweer naar beneden. Leonardo stapte uit de auto, liet zich fouilleren en zei hoeveel benzine hij wilde. De man, die een jaar of vijftig leek en een T-shirt van een rockband droeg, stapte in de Polar en reed de auto binnen de omheining. Leonardo probeerde door het traliehek de man die aan het tanken was, in de gaten te houden, maar de achterkant van de auto stond net achter de prefabwoning van de twee mannen. Uit een van de ramen leunde een jonge vrouw met een donkere huid en een bos krullen. Leonardo bedacht dat ze waarschijnlijk zo bruin was omdat ze de hele zomer in de buitenlucht had gewerkt, of ze moest een externe zijn die binnen was gekomen voor ze de grenzen hadden gesloten.

De man met het T-shirt reed de auto weer naar buiten.

‘Tot ziens’, zei Leonardo.

De man pakte het geld aan.

‘Kijk goed uit’, zei hij terwijl hij Leonardo de rug toekeerde.

Een paar kilometer na het benzinestation zette Leonardo de auto aan de kant van weg. Voordat hij uitstapte keek hij om zich heen. Het land was hier vlak en het gras, dat nog bijna nergens gemaaid was, boog geel onder de warme wind. In de verte: een schuur en wat brokstukken van wat ooit een oven moest zijn geweest. Verder wat moerbeibomen en een rij hoogspanningsmasten die de kant op liepen van een nauwelijks zichtbaar kluitje huizen in de verte.

Na die stilte een poosje te hebben aangehoord, stapte Leonardo uit de auto om te controleren of de jerrycans nog op hun plek stonden. Hij opende ze en rook er even aan om er zeker van te zijn dat ze tijdens het tanken niet waren verwisseld, toen deed hij de achterdeur weer dicht en veegde hij met een zakdoek het zweet van zijn voorhoofd. In de lucht hing een zure geur van ontbinding.

Leonardo zette een paar stappen naar de sloot die de weg van de akkers scheidde. Daar lag een hond op de bodem: de buik opgezwollen, een zwerm vliegen die rond zijn ogen en zijn open bek zoemden. Een zwarte labrador gedood door gif of door een andere hond.

Leonardo wilde zich net omdraaien om terug naar de auto te lopen, toen hij een zacht gejank hoorde.

Een paar meter van de hond verdween de sloot onder een onverharde weg, een kleine tunnel met de diameter van een fietsband. Hij begreep meteen wat daar zat.

Hij stapte weer in de auto, startte de motor en reed weg. Even later zette hij de radio aan, maar de automatische zenderzoeker vond geen enkel station, waarna hij hem weer uitzette en nog een paar kilometer doorreed tot hij bij een kruising kwam.

Terwijl hij keek of hij geen voorrang moest verlenen, viel zijn oog op een groepje mannen aan de rand van een akker niet eens zo heel ver van hem vandaan. Ze waren met zijn zessen en droegen geweren. Ze leken hem niet gezien te hebben: twee van hen waren met een lange staak de bodem van de greppel aan het peilen die aan de akker grensde, terwijl de anderen volgden, met hun blik op het gras gericht.

Leonardo schakelde en op het moment dat hij de koppeling liet opkomen, sprongen er zes, tien, misschien wel twintig honden uit de greppel die de mannen aan het onderzoeken waren, ze renden allemaal dezelfde kant op. De mannen leken verrast, aarzelden even en begonnen toen te schreeuwen en te schieten naar die magere vormen die het gras doorkliefden. De honden hadden bijna een aquaduct bereikt dat als dekking had kunnen dienen, maar om een of andere onbegrijpelijke reden bogen ze af, waardoor ze hun flanken, een gemakkelijk doelwit, aan de jagers aanboden. Leonardo zag er eentje door het gras tollen, andere verdwenen alsof ze door een kuil waren opgeslokt, terwijl weer andere explodeerden en een rode wolk in de lucht achterlieten. De geweerschoten stokten, de mannen begonnen het veld uit te kammen. Hier en daar klonk nog een enkel schot, toen was het definitief stil.

Leonardo merkte dat hij de koppeling nog had ingetrapt. Hij zette de auto in zijn vrij en liet de koppeling los. De motor bleef met enige moeite stationair lopen, maar sloeg niet af.

De mannen liepen terug naar het irrigatiekanaal waar de honden uit tevoorschijn waren gekomen. Leonardo zag hoe er een paar de greppel afdaalden en kleine zakjes die vol zachte aarde leken te zitten meenamen of naar boven gooiden. Binnen een paar minuten waren het er zeker een stuk of dertig, boven op elkaar gestapeld.

De mannen verspreidden zich weer over het veld en begonnen de hondenkarkassen naar de puppy’s te slepen. Een van hen haalde een jerrycan uit de rugzak en begon de inhoud over de stapel te gieten.

Leonardo sloot zijn ogen: het zweetnatte overhemd dat aan zijn buik plakte bezorgde hem een koude rilling. Toen hij ze weer opendeed, steeg er een zwarte rookwalm de lucht in.

Verlamd staarde hij voor zich uit, de scherpe geur van verschroeid haar trok door het raampje. Hij gaf gas en keerde de auto. Terwijl hij wegreed, meende hij in zijn achteruitkijkspiegel de mannen met hun armen te zien zwaaien om zijn aandacht te trekken, maar hij bleef doorrijden.

Aan de ingestorte oven herkende hij de plek. Hij parkeerde en liep naar de greppel, terwijl het stof van de berm de auto omhulde. Bij het afdalen gleed hij uit, waardoor hij viel en met zijn hoofd slechts een paar centimeter naast de dode hond terechtkwam. Van walging kraamde hij iets onverstaanbaars uit. Hij betastte zijn blote armen en toen hij merkte dat ze met een gele sliblaag waren besmeurd, veegde hij ze aan zijn overhemd schoon. Toen stond hij op en liep snel naar de rioolbuis onder het zandpad.

Vanuit de buis klonk geen enkel geluid, geen gejank; het enige wat hij hoorde was zijn eigen gejaagde ademhaling en zijn versnelde hartslag.

Hij boog zich voorover en keek naar binnen. De buis lag vol troep, keien en afval dat door het water was meegevoerd. Geen beweging, geen geluid. Hij klakte met zijn tong, maar er gebeurde niets.

Leonardo schoot omhoog en tuurde de weg af: de brandstapel was op zijn hoogst een paar kilometer van hem vandaan en het was niet uitgesloten dat de jagers hem zouden volgen.

Voorzichtig knielde hij en toen hij zijn hoofd in de onderaardse gang stak meende hij iets te zien bewegen. Hij strekte zich uit waarna de geur van de dood hem recht in zijn gezicht trof, alsof hij een vlies had opengebroken. Ineens vond hij het ongelooflijk dat hij zoiets aan het doen was, zoals het hem jaren geleden, voor een exemplaar van zijn net verschenen boek, onvoorstelbaar had geleken dat hij drie jaar van zijn bestaan aan dat complexe, ouderwetse poëem in verzen had gewijd, dat veel van zijn lezers en het grootste deel van zijn critici als een onbelangrijk, aanstellerig werkje hadden bestempeld.

Leonardo ging met zijn buik op de grond liggen om een arm uit te kunnen strekken, maar ook omdat zijn hoofd tolde van de spanning. Zijn hand raakte iets zachts en kouds aan. Hij trok hem terug en zag dat de pup dood was en vol met mieren zat. Hij gooide het diertje over zijn schouder, dicht bij het lijf van de moeder en toen hij de doffe plons hoorde moest hij bijna kokhalzen, alsof dat gebaar een occulte kant van hem bekrachtigde die nu met barensweeën aan het licht kwam.

Deze keer voelde zijn hand iets warms. Hij liet het op de palm van zijn hand schuiven, zoals een bakker een broodje van de ovenplaat haalt.

In het open licht verborg het hondje instinctief zijn snuit tussen zijn vingers. Het was waarschijnlijk de eerste keer dat het de zon zag. De vacht was nat van de urine en rond de oogjes zat gele, droge pus.

Leonardo klom uit de greppel en legde het beestje voorzichtig neer in de schaduw van zijn auto. Hij pakte de fles van de stoel en nam een flinke slok, daarna goot hij wat water op zijn hand en probeerde hij zijn armen en nek te wassen. Hij hield zijn hand voor de pup om hem iets te laten drinken, maar het beestje leek verdoofd van de slaap of de honger en reageerde niet. Ook toen hij de korstjes van de oogjes trok, hield de hond ze dicht. Hij was zwart en de oren hingen slap, waardoor hij iets gelatens over zich had.

Hij zette de pup op de grond, trok zijn overhemd uit en spreidde het over de stoel, daarna legde hij het hondje er voorzichtig op. Toen hij in de auto wilde stappen werd hij ineens getroffen door een pijnscheut in zijn onderbuik. Met grote passen rende hij terug de berm in, zijn naakte, magere torso vol met grote moedervlekken. Hij kon nog net zijn broek laten zakken voordat er een lading diarree uit hem spoot.

Na weer op adem te zijn gekomen, kroop hij op handen en voeten naar het portier en pakte hij uit het dashboardkastje een rol wc-papier. Hij veegde zorgvuldig zijn billen af en waste zich nog eens na met wat natgemaakt wc-papier.

Aan het stuur trok hij een blouse aan met horizontale, bruine strepen, die hij uit de rugzak had gehaald, en begon hij op de plattegrond een weg te zoeken, die hem niet langs de kruising zou leiden waar de stapel vast nog aan het branden was. Leonardo vond er een waarbij hij niet ver om zou hoeven rijden: een kilometer of tien terug en dan de rivier over. Hij keek op zijn polshorloge: kwart over drie. In het noorden werd de horizon omsloten door de azuurblauwe bergen. Tegen achten zou het donker worden en dan kon hij maar beter thuis zijn, of in ieder geval op bekend terrein.

De bochten nam Leonardo extra voorzichtig, alsof de nieuwe passagier niet te veel heen en weer mocht schudden. De pup bleef stilliggen en af en toe strekte Leonardo zijn hand uit om zijn buikje op te zoeken en onder zijn vingers de snelle hartslag te voelen. Om vijf uur plaste het hondje een keer en toen de schemering inviel schudde het wat met zijn kopje heen en weer en kermde het zachtjes. Leonardo zette de auto stil en begon de ogen schoon te vegen waar zich weer korstjes op hadden gevormd, daarna hield hij een plakje kaas, dat hij van het ontbijt had meegenomen, voor zijn snoetje, maar de pup leek er niets eetbaars in te herkennen en draaide zijn kop verstoord opzij.

Leonardo liep een pas of twintig van de auto weg, plaste achter wat acaciastruiken en keerde weer terug. Hij deed zijn jas aan omdat het iets was afgekoeld en pakte het hondje op.

Vanaf de top van die eerste heuvels keek hij over de vallei uit. De lucht was met het verstrijken van de dag opgeklaard en nu de zon achter de bergen zonk was het hemelgewelf strak kobaltblauw.

Als hij niet eet is hij morgen dood, dacht Leonardo, terwijl hij het lijfje tegen zich aan drukte.

In de verte glinsterden zwak de lichtjes van A* en nog wat andere plaatsjes. Hier en daar geïsoleerd het schijnsel van een of andere fabriek. Sinds een aantal maanden waren ook de provinciale wegen niet meer verlicht; was de voetbalcompetitie opgeschort; was de televisie van tien uur ’s avonds tot tien uur ’s ochtends uit de lucht.

Het gekrioel van de lichtjes en de schoonheid van een paar vuren op een heuvel in het oosten deden hem glimlachen. Het hondje haalde iets rustiger adem en de warmte van het lijfje trok door zijn blouse naar zijn borst; de geur die het verspreidde was die typische geur van wezentjes die net ter wereld zijn gekomen maar nog geen naam hebben. Een geur die je kunt ruiken in een verloskamer en in kelders waar kazen worden gelegd om te rijpen. In een papierfabriek. De geur van overgang.

‘Ik zal je geen naam geven’, zei hij, terwijl hij met een vinger over zijn snoet ging.

De kerktoren sloeg acht uur toen hij het plein opreed.

Toen hij de deur van de ijzerwinkel opende, keek Elio op van de krant die hij aan het lezen was en die als verpakking moest hebben gediend. De laatste krant was vier maanden daarvoor in het dorp aangekomen. Leonardo liep naar de toonbank, zette er de twee jerrycans op die hij mee naar binnen had gedragen, en veegde met een zakdoek het zweet van zijn voorhoofd.

‘In de auto heb ik er nog maar een staan’, zei hij.

Elio bleef onbeweeglijk voor zich uit staren. Hij en Leonardo waren verre neven, maar hun vriendschap was niet op hun bloedverwantschap gebaseerd, noch op boeken of andere passies die mannen kunnen delen zoals jagen, de bergen en sport. Hoewel hij al weer zeven jaar geleden naar het dorp was teruggekeerd, bleef Leonardo een stadsmens, terwijl Elio als geen ander deel uitmaakte van die bergen. Hij sprak hun dialect, hij kende hun maat, hij had met de vrouwen aangepapt en de voetbalvelden betreden tijdens de zondagse derby’s. In de tijd dat die plaatsjes nog volstroomden met toeristen, had hij dagenlang op het muurtje gezeten, dat het plein aan een kant omsloot, samen met de andere twintigers, om de Duitse en Nederlandse meiden op de terrasjes in de gaten te houden, en ze ’s avonds mee te nemen, de wijngaarden in, naar mooie plekjes langs de snel stromende beekjes en de hoogste toppen, waarvandaan je, daarvan had hij ze overtuigd, de zee zou kunnen zien. Toen hij door de Nationale Garde werd opgeroepen, had hij geheel volgens traditie flink feestgevierd en was hij drie dagen verdwenen zonder dat iemand wist waar hij uithing. Hij had twee jaar aan de grens gezeten tot hij in de winter van ’25 door de kogel werd getroffen waaraan hij nu te danken had dat hij niet meer werd opgeroepen. Direct na zijn afzwaaien had hij de ijzerwinkel van zijn vader overgenomen en was hij getrouwd met de vrouw met wie hij als sinds zijn achttiende was verloofd: een vrouw met stevige dijen en zonder al te veel franjes; zo eentje waarbij de kans dat je je zult vervelen groter is dan dat je aan hartenpijn zult sterven.

‘Wat moet ik van de ontbrekende jerrycan zeggen?’ vroeg Elio.

Leonardo trok zijn schouders op. ‘Zeg maar dat ze hem van me gestolen hebben. Zo is het ook gegaan. Morgenochtend kom ik je het wisselgeld terugbrengen.’

Elio keek hem aan, met zijn rustgevende ogen. Hij was nog geen veertig, van nature contemplatief en de enige vriend die Leonardo had.

‘Is je nog iets opgevallen?’ vroeg hij hem.

Leonardo stopte de zakdoek terug in zijn zak. De modder op zijn broek was opgedroogd en vormde een tekening die aan een draak deed denken.

‘Gisteren hebben de militairen me voor L* aangehouden. Ze zeiden dat ik moest omkeren of in de auto moest slapen omdat de weg tot de volgende dag zou zijn afgesloten om een konvooi te laten passeren.’

‘Militairen van de O.s.r.a.m. of van de Garde?’

‘Van de O.s.r.a.m.’

‘Dan was er helemaal geen konvooi: ze waren met een schoonmaakactie bezig. Op tv zeiden ze dat het merendeel is tegengehouden maar dat er een paar groepjes door de mazen waren gekropen.’

Leonardo keek om zich heen. De meeste rekken waren leeg en ondanks alle inspanningen van Elio om het weinige wat er was in te kopen, maakten ze een desolate indruk. Een voorbijganger die niet van de situatie op de hoogte was, zou aan een winkel hebben gedacht die door een overstroming was getroffen, of aan een eigenaar met liquiditeitsproblemen die op het punt staat zijn tent te sluiten.

‘Ik ben deze dagen eens een kijkje in je wijngaard gaan nemen,’ zei Elio, ‘als het droog blijft, kun je over twee weken oogsten.’

‘Mooi.’

‘Hoe ga je dat doen?’

‘Hoe ga ik wat doen?’

‘De pluk.’

Leonardo veegde zijn haren van zijn voorhoofd met een handbeweging die hem van jongs af aan was bijgebleven.

‘Met Lupu en zijn mannen,’ zei hij, ‘net als altijd.’

‘Denk je dat ze komen?’

‘Natuurlijk.’

Elio schudde met een van de jerrycans en keek toe hoe de inhoud schommelde en weer tot stilstand kwam, toen verplaatste hij zijn blik naar het plein, waar twee schimmen zwijgzaam onder de enige brandende straatlantaarn liepen.

‘Stel dat ze komen, dan is het nog niet handig om ze voor je te laten werken.’

‘Waarom niet?’ vroeg Leonardo met een glimlach.

Elio trok zijn brede schouders op.

‘Al twee jaar is er niemand meer die externen voor de pluk inzet, en zij die in de fabrieken werkten zijn op een of andere manier allemaal weggestuurd.’

‘Lupu en zijn familie vallen binnen het decreet en zijn allemaal voor de sluiting binnengekomen.’

‘Decreet of niet, vorige keer hebben ze het door de vingers gezien, maar dit jaar kan er alleen maar ellende van komen.’

Leonardo liet zijn lange, dunne pianistenhanden op de balie rusten. Hoewel hij nooit piano had gespeeld, was het een aantal keer voorgekomen dat een vrouw tegen hem had gezegd dat zijn handen er zeer geschikt voor waren. Slechts één keer, echter, had iemand zijn handen als ‘schrijvershanden’ omschreven. Het was een meisje geweest dat hij in de trein naar Nice had ontmoet. Voor het station hadden ze elkaar de hand geschud en daarna had hij haar nooit meer teruggezien; dit was hoe dan ook lang voordat hij met Alessandra was getrouwd. Sinds zijn huwelijk was hij met geen vrouw zo vertrouwelijk omgegaan dat ze iets over zijn handen zou zeggen. De enige uitzondering was Clara geweest, bij wie het zeker niet in haar hoofd zou zijn opgekomen.

Hij voelde zich ineens doodmoe. In zijn been stak een oude pijn de kop op: ischias.

‘Laten we het er een andere keer over hebben,’ zei hij, ‘we zijn moe. Kom liever mee om de andere jerrycan aan te pakken, ik wil je iets laten zien.’

Ze stapten de frisse avondlucht in. Het plaatsje lag in diepe rust; als een kind met een flink litteken op de wang, dat met het kussen strak tegen zich aan in slaap is gevallen. De etalage van de ijzerwinkel deed met al het fonkelende metalen gereedschap aan een kerststal denken. Leonardo opende het portier van de Polar en de binnenverlichting scheen op het hondje, dat zich op de stoel had opgerold. Hij lag tevreden te slapen, vanwege de frisse lucht of vanwege het beetje water, want uiteindelijk was Leonardo er toch in geslaagd hem uit de kom van zijn hand te laten drinken.

‘Heb je hem gevonden of gekregen?’ vroeg Elio.

‘Gevonden.’

Elio, korte haren, haviksneus, keek naar de hond als naar een aangereden auto die rijp is voor de sloop maar misschien nog opgelapt kan worden. Leonardo vertelde dat hij hem tevergeefs wat kaas had proberen te voeren.

‘Misschien met Luca’s babyflesje,’ zei Elio, ‘maar als Gabri hoort dat je dat voor een pup gebruikt …’

Hij dacht even na, terwijl hij met zijn vingers op het dak van de Polar trommelde. Het geluid verspreidde zich helder over het hele plein en beklom de smalle steegjes die naar het hogere gedeelte van het plaatsje leidden, naar het oude kasteel en de sterren die erboven straalden.

‘Ik geef je een rubberen handschoen,’ zei hij, ‘die schenk je vol met melk en dan prik je met een naald een gaatje in de punt van een vinger.’

Toen ze die geit van me hadden gestolen, werkte het prima bij de lammetjes. Waarom zou je het niet proberen?’

‘Goed’, zei Leonardo.

De pup sliep op zijn rug, waardoor je de roze huid van zijn buik zag. Uit het uiteinde van de penis staken wat witte haartjes, nat van de urine. Een van de oogjes was weer aan het tranen.

‘Ik heb gehoord dat er in de vallei troepen honden ronddolen die mensen aanvallen,’ zei Elio, ‘straks is het er eentje daarvan.’

‘We hebben al heel wat uurtjes in de auto gereden en hij heeft me nog niet aangevallen’, glimlachte Leonardo.

Elio wisselde van standbeen.

Leonardo woonde in een bescheiden boerderijtje, maar het lag wel rustig en aan de goede kant van de heuvel. Hij was zes jaar toen zijn vader was overleden en om de eindjes aan elkaar te kunnen knopen, had zijn moeder de helft van het huis dat op het plaatsje uitkeek aan een chirurg uit T* verkocht.

In zijn studietijd, toen hij nog elk weekend naar zijn moeder ging, was hij vaak met het gezin van de chirurg meegelift, dat de stad ontvluchtte om in de heuvels rust te vinden. De echtgenote was een intelligente vrouw met enorme borsten onder haar hooggesloten truitjes en heel wat jonger dan hij. Ze hadden twee zonen: een zesmaandskindje met dyslexieproblemen, en een uitblinker met schaken. Toen de chirurg bij een verkeersongeluk omkwam, had de vrouw geen zin meer om naar dat huis te komen. Ze had de moeder van Leonardo gebeld om het te vertellen en samen hadden ze lang aan de telefoon gehuild. Twee weken later had de vrouw een firma gestuurd om de meubels te verhuizen. Sindsdien stond dat deel van het huis leeg.

Hij parkeerde de auto onder de linde, deed de rugzak om, en pakte heel voorzichtig het hondje op, dat nog steeds lag te slapen. Op de vloer van de veranda lagen twee brieven: hij kende ze en raapte ze niet op. De koelkast was leeg, maar in één glazen fles stond nog een bodempje melk. Leonardo rook eraan en vond dat het ermee door kon. Hij goot meteen de melk in de handschoen, prikte met een naald de punt van de pink door en bracht de handschoen naar de lippen van de hond. De puppy weigerde te drinken.

Leonardo bleef even op de bank zitten met een hand op het warme lijfje van het dier en dacht na over zijn hachelijke avontuur. Een onbezonnen daad waarmee hij een risico had gelopen en die uiteindelijk geen van beiden iets zou opleveren.

Hij liep naar de badkamer, kleedde zich uit, stopte de kleren in de wasmachine en keek in de spiegel. Op zijn bleke borst zat een diepe, rode schram die hij waarschijnlijk had opgelopen toen hij zich in die buis had gewurmd. Bij de gedachte aan wat hij had gedaan liep hem een koude rilling over de rug en even meende hij de misselijkmakende geur van de dode puppy en de moeder aan zich te ruiken.

Zonder te wachten tot het water warm zou worden, stapte hij onder de douche en terwijl hij zich aan het schrobben was, bedacht hij, en dat was hem al een tijd niet overkomen, dat alles fout liep, en in zijn geval gebeurde dat in totale eenzaamheid. Hij voelde zich moe, maar bovenal leeg en moedeloos.

Nadat hij zich had afgedroogd trok hij een helblauwe onderbroek aan en liep hij terug naar de bank, waar de pup nog in dezelfde positie lag als waarin hij hem had achtergelaten. De keuken was netjes en functioneel ingericht. De oude meubels waren weg: hij had nooit van die sobere stijl gehouden en toen hij hiernaartoe was verhuisd had hij alle spullen aan een handelaar verkocht. Het meubilair dat hij gekocht had was van Afrikaans teakhout, strak en zonder enig design. Hij had borden, glazen en alle keukenbenodigdheden besteld via de catalogus van een groot warenhuis en de hele mikmak met een bestelbus laten bezorgen.

Destijds had hij die keuze toegeschreven aan de haast om zijn intrek te nemen of aan de verwarring van die dagen, maar later, toen hij er nog eens over nadacht, was hij tot de conclusie gekomen dat hij het sowieso op die manier zou hebben gedaan. De spullen die hij in zijn leven had uitgekozen en waarmee hij zich had omringd, hadden hem altijd al tamelijk onverschillig gelaten.

Hij vond wat crackers in de voorraadkast en begon ze aan tafel op te eten bij het licht van het kleine tl-lampje boven de kookplaat. De boerderij die hij nu zeven jaar bewoonde, was er zo een die, toen er nog van die woonbladen bestonden, absoluut een kans op een fotoreportage had gehad. Leonardo had een stuk muur opengebroken en een grote glaspui laten plaatsen die uitkeek op de wijngaard en op de veranda, waar hij kon gaan zitten om de zon te zien ondergaan achter de bergketen die de horizon als een rits sloot. Aan de westkant van het huis lag een strook gras en, achter het erf, de schuur, met de begane grond die nog steeds als opslagplaats fungeerde en een eerste verdieping waar een man of tien kon slapen.

De crackers waren op en Leonardo bleef door het raam naar de donkere avond staren.

Misschien lauw, dacht hij.

Hij deed de melk in een pannetje, zette het een paar tellen op het vuur en goot het toen in de handschoen. Toen hij terug naar de bank liep zag hij dat het beestje alleen zijn ogen bewoog onder de gesloten oogleden, verder niets. Leonardo kneep in de handschoen en spoot wat melk op zijn snuit. De pup begon instinctmatig te likken. Hij herhaalde die actie een paar keer tot de hond doorkreeg waar de melk vandaan kwam en voorzichtig aan de rubberen pink begon te sabbelen. Uiteindelijk strekten ze zich allebei uitgeput uit op de bank, naast elkaar. De klok wees twintig over elf aan.

‘Bauschan’, zei Leonardo.

Het was de hond die een hoofdrol speelde in een verhaal van Thomas Mann: een verhaal dat Leonardo zich niet meer exact herinnerde, maar dat hem kennis had laten maken met de hechte band die er tussen een hond en zijn baasje kan ontstaan, iets waarmee hij zelf onbekend was omdat hij nooit huisdieren had gehad.

‘En nu lekker slapen’, zei hij en hij legde de puppy op het vloerkleed zodat hij in de nacht niet van de bank zou vallen.

Het was fris op de veranda. Leonardo raapte de twee brieven van de grond op en wierp er een snelle blik op: net lang genoeg om de stempel ‘retour afzender’ te herkennen. Terug in de kamer trok hij de klerenkast open en haalde hij van onder de jassen een schoenendoos met bontgekleurde strepen tevoorschijn. Hij pakte de deksel op en liet de twee brieven uit zijn handen glippen, ze vlijden zich op de andere, die de doos bijna tot aan de rand toe vulden. Leonardo deed zijn badjas uit, trok een witte linnen broek en een bijpassend overhemd aan en liep terug naar de badkamer, waar hij zich kamde en zijn nagels met een speciaal apparaatje schoonmaakte en vijlde. Toen hij klaar was keerde hij terug naar de keuken, hij keek of de hond nog lag te slapen, haalde het boek waarin hij die ochtend was begonnen uit de rugzak en liep naar buiten.

Leonardo liep om het huis heen naar de westkant. Op de eerste verdieping bevonden zich twee kleine raampjes met daaronder een boogpoort. Hij opende de deur met de sleutel die hij voordat hij naar buiten was gestapt van de spijker had gehaald.

In zijn jonge jaren hadden er in de ruimte een tiental vaten wijn gestaan waarvan zijn vader en zijn opa alle goede en slechte eigenschappen kenden, net zozeer als ze wisten hoeveel moed, geduld en starheid er in ieder van hun kinderen zat.

Zijn familie had generaties lang wijn geproduceerd, maar zijn vader had dat deel van het werk in de laatste jaren van zijn leven opgegeven en de druiven aan een plaatselijke coöperatie verkocht. De vaten waren op hun plek blijven staan tot Leonardo ze zeven jaar geleden samen met de inboedel had verkocht. Het vertrek, dat een meter of tien lang was en vier meter breed, stond helemaal vol met boekenkasten die Leonardo door een timmerman op maat had laten zagen en tegen de muur had laten plaatsen. Behalve de duizenden boeken stonden er alleen een fauteuil en een schemerlamp in de kamer, in het midden op een vloerkleed. De vloer was nog steeds zoals Leonardo hem had aangetroffen: aarde die tot zo’n harde laag was platgetrapt dat je er zelfs met een puntig voorwerp niet doorheen kwam.

Leonardo aanschouwde zijn boeken, die hij in die vier dagen voortdurend had gemist, bijna fysiek. Hij liep naar de fauteuil, deed de kleine schemerlamp aan en ging zitten. Twintig minuten later had hij voor de zoveelste keer het verhaal van Felicita uitgelezen, waarna hij het boek met enige zorg in het schap van de Franse negentiende eeuw terugzette.

Hij schrok rond een uur of tien wakker en toen tot hem doordrong hoe laat het was, rende hij naar de keuken waar hij Bauschan languit op het tapijt aantrof. Die is dood, schoot door zijn hoofd, maar toen hij hem oppakte en bij zijn naam noemde, trok de puppy zijn snuit op naar zijn warme adem. Pas toen zag Leonardo dat er wat drolletjes op de grond lagen verspreid en begreep hij dat het beestje in de nacht zijn best had gedaan om de omgeving te verkennen. Na de met pus aangekoekte ogen te hebben gewassen en hem nog wat melk met de handschoen te hebben gegeven, nam hij Bauschan mee voor een rondje door het huis.

Tijdens de rondleiding bedacht Leonardo dat de hond ’s nachts het beste in de werkkamer kon verblijven. In de vierkante, ongebruikte kamer stond niets wat niet kapot mocht. De enige meubels waren een bureaustoel en een ruwhouten tafel die onder het grote raam stond.

Met die eenvoudige inrichting had hij dezelfde sfeer proberen te creëren als in zijn werkkamer in T*: een pied-à-terre aan een binnenplaats in het centrum, waar hij geen telefoon, geen bel en geen naamplaatje op de deur had gewild. Maar die poging was mislukt en de roman, die hij destijds had onderbroken vanwege de stormachtige gebeurtenissen die zijn leven op zijn kop hadden gezet, was blijven steken bij die ene regel die hij had geschreven toen de telefoon was overgegaan om het bloedbad aan te kondigen.

Leonardo keek naar de kleine witte laptop die onder het stof op de tafel stond. Het was een cadeau van Alessandra geweest, zodat hij ook in de trein of in een hotel kon schrijven. Op die toetsen had hij twee romans geschreven en hij had er heel wat uurtjes van zijn leven achter doorgebracht, toen schrijven nog een noodzaak was om zich tegenover zichzelf en de anderen te bewijzen. Plotsklaps was het verdwenen, net als stadions, wedstrijden, trainingen en sponsoren zomaar uit het leven van een atleet kunnen verdwijnen die zijn achillespees doorsnijdt terwijl hij met zijn zoontje van zes op het strand speelt en heel banaal in een stuk glas trapt. Op dezelfde manier was het schrijven uit zijn handen geglipt en was zijn leven een ander leven geworden, en dat allemaal slechts een paar jaar voordat zijn uitgever failliet zou gaan, de kranten en tijdschriften waarvoor hij schreef de deuren zouden sluiten, en lezen iets zou worden dat was te vergelijken met een laatste buitenissige wens van een ter dood veroordeelde.

‘Het is heel licht nu,’ zei hij, ‘als je je ogen straks opendoet zul je het wel merken.’

In de badkamer waste hij zorgvuldig zijn oren en smeerde hij wat ontsmettingsmiddel uit over de wond op zijn borst, waarbij hij controleerde of er geen infectie was ontstaan. De felroze kleur stelde hem gerust en daarom besloot hij, mede gezien het feit dat de pijn van de jicht was verdwenen, dat hij met de fiets naar het plaatsje zou gaan. Hij zocht in de klerenkast naar een overhemd met een ruime borstzak en een sjaaltje voor om zijn hals, trok zijn linnen broek aan die hij over de fauteuil had gelegd en ging naar buiten.

Het stuk van zijn huis naar het dorp kon ook door een ongeoefende fietser als hij zonder al te veel moeite worden afgelegd. Het hondje, dat net uit de borstzak stak, genoot van de frisse wind bij de afdalingen en liet zijn kopje bungelen bij het klimmen alsof hij mee moest trappen. Met de eerste huizen van het plaatsje in zicht verliet Leonardo de asfaltweg voor een onverharde weg, die een boomgaard met in volle bloei staande hazelaars doorsneed. Het karrenspoor liep tot aan een haag van een grote boerderij die er verwaarloosd uitzag maar nog in gebruik was.

‘Ottavio!’ riep hij.

Twee honden doken blaffend van achter de boerderij op. Het waren herdershonden, ze waren smerig en hadden van die schurkentronies. Leonardo stak zijn hand uit om ze te aaien, maar ze bleven op een paar meter van hem staan blaffen.

‘Wie is daar?’ riep iemand vanuit de stal.

‘Leonardo.’

De honden zwegen als op commando, liepen terug en gingen in de schaduw van de tractor liggen. Het was één grote bende op het erf, overal lagen veevoerzakken, emmers en gereedschap. In een hoek, onder een doek, stond iets wat een oude stationcar of een lijkwagen kon zijn. Leonardo keek ernaar toen Ottavio de stal uitkwam.

‘Wat is dat?’ vroeg hij.

Ottavio veegde zijn handen aan zijn broek af.

‘Een lijkwagen.’

‘Van jou?’

‘Tuurlijk is hij van mij, ik ga toch zeker geen spullen van een ander op mijn erf zetten.’

De doek die over de auto hing was gemaakt van twee aan elkaar genaaide oude lakens. Op de kap was het puntige kruis zichtbaar.

‘Wat ga je ermee doen?’

‘Het is niet iets waar je veel mee kunt.’

‘Waarom heb je hem dan gekocht?’

‘Die gast van de brandweer uit D* is naar Frankrijk vertrokken en aangezien hij nog een paar oude schulden bij mijn moeder had, heeft hij de rekening zo willen vereffenen. Nog best eerlijk, want hij had ook kunnen vertrekken zonder iets te zeggen. Wat heb je daar?’

Leonardo keek omlaag: het hondje zat ondersteboven in zijn borstzak, waaruit alleen een stukje van zijn staart stak. Hij haalde hem er heel voorzichtig uit en liet hem aan Ottavio zien.

‘Hoe oud denk je dat hij is?’

‘Tien dagen’, zei Ottavio zonder het dier goed te hoeven bekijken. ‘Hij is vast een kruising van iets wat koeien kan leiden. Wil je hem houden?’

Leonardo keek hem aan. Het hondje leek zich in te spannen om zijn oogjes te openen.

‘Ik denk het wel. Heb je wat melk te koop?’

Ottavio keek hem aan met zijn rode gezicht en zijn natte haren rond de oren.

‘Zit je me te jennen?’

‘Hoezo?’ vroeg Leonardo.

Samen gingen ze de stal in, door de lange gang tussen de roerloze achterwerken van een stuk of twintig koeien, die over beide kanten gelijk verdeeld waren. Ze liepen door een metalen deur naar een kamer die tot aan het plafond was betegeld en waar een ventilator de lucht liet circuleren die zwanger was van de ontsmettingsmiddelen. Ottavio trok zijn bergschoenen uit, Leonardo zette zijn sandalen in een kastje. Ze deden allebei gekleurde plastic klompen aan. In de ruimte bevonden zich twee grote stalen tanks en er stonden rekken met daarop kazen in allerlei maten. Ottavio haalde de deksel van een van de tanks. Hij zat vol met een gelige vloeistof waarop allemaal vlokken dreven. De geur leek nog het meest op schoenmakerslijm.

‘Wat is dat?’ vroeg Leonardo.

‘De melk van vanochtend.’

Leonardo zette een stap naar achteren omdat de geur hem bedwelmde. Ottavio deed de deksel weer op de tank en liep naar het raam dat op de achterkant van de boerderij uitkeek, waarvan Leonardo wist dat daar de uitloop voor de koeien was en de moestuin. Hij leunde met zijn ellebogen op de vensterbank en keek naar zijn eigendom.

‘Hoor je de vliegtuigen ’s nachts overvliegen?’

‘Soms’, zei Leonardo. Eigenlijk sliep hij altijd heel diep en hoorde hij helemaal niets. Dat was altijd zo geweest. Een keer was hij op een stoel op het vliegveld van Lissabon in slaap gevallen, toen hij na vijf uur wakker was geworden had hij alle vluchten gemist die hem diezelfde dag nog naar huis hadden kunnen brengen. Terug in het hotel had hij Alessandra gebeld, die er niet van opkeek; ze was in bed wat televisie gaan kijken en had haar ogen ook niet tot aan het einde van film open kunnen houden.

‘Wanneer ze overvliegen halen de koeien deze grap met me uit. De afgelopen maanden is het al een paar keer gebeurd, maar nu moet ik al een week alles wat ik melk weggooien. De grote boerderijen gooien er wat poeder bij maar ik wil zoiets niet op mijn geweten hebben. Die melk daar geef ik nog niet aan mijn varkens.’

Van achter gezien had Ottavio een plomp figuur zonder scherpe hoeken; de aderen op zijn armen waren gezwollen ook al droeg hij niets zwaars. Hij was niet groot, hij was vijf jaar ouder dan Leonardo, maar leek wel vijf jaar jonger.

‘Ken je iemand die getrouwd is en die je in vertrouwen kunt nemen?’ vroeg de man.

Leonardo dacht aan Elio en noemde zijn naam. Ottavio knikte.

‘Vraag hem eens hoe het met zijn vrouw staat? Mijn dochter is al twee maanden niet ongesteld geweest en is heus niet zwanger, en bij mijn vrouw, die het al jaren niet meer had, is het teruggekomen.’

Leonardo keek naar de steriel witte tegels. Ergens was iemand aan het zingen, begeleid door een ritmisch geklop, als van een oude trapnaaimachine.

‘Ik denk,’ zei Ottavio, die even een pauze inlaste om zich te concentreren op de woorden die hij wilde gaan zeggen, ‘dat die vliegtuigen iets droppen, om ons allemaal te kalmeren, uit angst dat anders de hel losbreekt.’

Ze liepen het erf op, waar een licht briesje uit de bergen stukjes stro en plukjes haar deed opwaaien. De twee honden hielden de mannen nauwlettend in de gaten van onder een bankje tegen de muur. Toen Leonardo weer op zijn zadel klom, voelde hij de warme urine van de pup langs zijn buik tot aan zijn broekriem stromen. Hij liet niets merken.

‘Ze hebben die twee weer in het bos gezien,’ zei Ottavio, ‘en ze hebben ook een kampvuur en de botten van een geit gevonden.’

Leonardo streek zijn haren naar achteren.

‘Vast een paar kampeerders’, zei hij met een glimlach op zijn gezicht.

Ottavio keek hem recht in zijn iets groene ogen.

‘Dat soort gelul kan echt niet meer, Leonardo, zie je dan niet hoe de zaken ervoor staan?’

Leonardo liet zijn hoofd zakken en keek naar zijn voet op het pedaal. Hij had een zwarte nagel aan de teen waar de oude vrouw een dag eerder, toen ze aan zijn tafel kwam zitten, de stoelpoot op had gezet.

‘Heb je al iets aan die oogjes gedaan?’ zei Ottavio op het hondje wijzend.

Leonardo keek de man weer aan.

‘Weet jij iets?’

Ottavio trok zijn schouders op.

‘Ik zou ze met zijn urine wassen. Hij zal wel een gezicht trekken, maar anders ben ik bang dat hij ze niet meer opendoet: ze zitten vol met parasieten.’