Hanneke Hendrix

De verjaardagen

Uitgeverij De Geus

breda 2012

© Hanneke Hendrix, 2012

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Margie Hurwich/Arcangel/Hollandse Hoogte

isbn 978 90 445 2319 5

nur 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Het dorp bestond uit een hoofdweg ingesloten door een klooster aan de ene kant en de kerk aan de andere, met in het midden een heuvel waar de nieuwbouwwoningen tegenop gebouwd waren. De stad lag op een half uurtje fietsen afstand. Het dorp was een dorp zoals er nu nog genoeg te vinden zijn, al worden ze niet meer zo gemaakt. Omringd door bossen en velden. Met een Jan Linders, een groenteboer met een zware houten schuifdeur, een drogisterij van de vrouw van de man van het postkantoor, een schoenmaker met een stoffige etalage, een slager met een snor en bloed op zijn in het wit gestoken buik en een bakkerij. Als je vanaf de weilanden en bossen het spoor bij het klooster overstak reed je zo de hoofdweg op. Het dorp had vroeger nog een treinstation gekend, waaraan nu alleen nog een huisje met dichtgetimmerde ramen en een perron herinnerde, een stuk buiten het dorp. Wegens gebrek aan succes opgeheven. De bakker, de slager en de groenteboer hadden alle drie moeite het hoofd boven water te houden na de komst van die Jan Linders. In het winkelcentrum dat in de jaren tachtig met veel bombarie was geopend stond altijd wel een winkelruimte leeg, wachtend op weer een nieuw knus kledingzaakje of interieurwinkeltje van een dame uit het dorp die met opgewekte naïviteit een gat in de markt dacht te hebben gevonden. Maar in het dorp waren alle gaten al gedicht. Ieder uur luidde de klok in het klooster. Op zondag en op begrafenissen was het die van de kerk aan de andere kant van het dorp.

‘Een kilometer’, leerden de kinderen op de basisschool, ‘is het van het klooster naar de kerk. En andersom.’

#

Die vrijdag kreeg Boris Bijsterbosch nieuwe schoenen. Nike Air Max met glas. Boris hield van het gevoel als de maat van zijn voeten moest worden gemeten. Hij kreeg kippenvel als hij zijn voet met sok in het bakje stak en de schoenmaker voorzichtig het houten latje tegen zijn grote teen aan schoof.

‘Nou, pak deze maar in dan’, zei zijn vader direct na het eerste paar schoenen dat goed paste. ‘Voor zijn verjaardag.’

‘Echt leer, Sjef, stevig en alles’, zei de schoenmaker tegen Boris’ vader. ‘Dan is Marie ook blij. Gaat lang mee en het ademt. Dat leer.’

‘Hoelang gaat dat dan mee?’

De schoenmaker keek naar de schoenen van Boris, waar door de scheuren en sneeën in het leer zijn witte sportsokken te zien waren. Uit de gapende neus stak een pluk gras.

‘Of ja, lang, lang’, zei de schoenmaker. ‘Ligt er een beetje aan hoe hij ermee omgaat. Hoe oud ben je nou?’

‘Bijna vijftien’, bromde Boris. Als enige van de jongens in zijn klas had hij de baard in de keel en ook als enige had hij al overal haar. In de douche na het gymmen ging hij tegenwoordig in een hoekje staan. Hij was te vroeg, de anderen hadden allemaal nog jongenspiemeltjes en spillebenen. Boris stak een kop boven de andere jongens uit, met stoppels op zijn wangen, woeste krullen en brede schouders. Hij was ook nog eens de oudste, omdat hij vlak voor de zomer jarig was en zijn ouders het beter hadden gevonden hem een jaartje later te laten beginnen.

‘Morgen’, zei Sjef met trots. ‘Morgen wordt-ie vijftien.’

‘Hoelang had hij deze?’ vroeg de schoenmaker aan Sjef. ‘Nog niet zo lang, toch?’

‘Tja’, zei Sjef.

Boris keek op.

‘Dweilen met de kraan open, of niet, jongen?’ zei de schoenmaker.

Boris zuchtte.

‘Nike Air Max met glas’, zei Sjef en hij legde zijn hand op Boris’ hoofd.

‘Nou, jij boft maar’, zei de schoenmaker.

Alle jongens op de kleine dorpshavo hadden Nike Air Max. Het plastic raampje in de hak, dat was het glas en dat glas dat moest je doorprikken. De schoenmaker pakte de schoenen in en knipoogde weer. Boris dacht aan hoe hij vroeger geloofde dat mensen als slagers, schoenmakers en de juffen op school als poppen in de Efteling na het doven van de lichten van de winkel of van het lokaal met een schok tot stilstand kwamen. Maar nu wist hij wel beter, sinds de kerst geloofde hij ook niet meer in God. Hij had het aan niemand durven vertellen, toen hij ineens besefte dat het niet waar was, die man met die baard op een wolk en zijn zoon Jezus in de kribbe met zijn moeder die dat kind dan weer van een of andere heilige geest had gekregen. Hij schaamde zich ervoor, dat hij loog als hij voor het eten moest bidden, ook al was dat bidden een formaliteit in huize Bijsterbosch. Met zijn moeder en vader aan tafel, de handen gevouwen, zijn voorhoofd vochtig van de damp die van zijn bord soep opsteeg.

Sjef rekende af en samen liepen ze naar huis. De zon scheen, de trottoirtegels waren warm en het was nog maar een week tot de zomervakantie.

#

In bakkerij Fockedeyn begon die vrijdag zoals iedere dag daar begon. Het was nog vroeg en buiten verkleurde de lucht van zwart naar donkerblauw. De bakkersvrouw klikte in haar enkellange nachtjapon het licht in de slaapkamer van Lies aan.

‘Opstaan’, zei de bakkersvrouw, terwijl in het donker van de gang de askegel van haar sjekkie oplichtte.

Lies haatte de ochtend. Ze hees zichzelf uit bed. Op haar kussen zaten strepen bloed. Voorzichtig liet ze een hand over haar gezicht gaan en keek toen naar haar handen. Het leek mee te vallen. Ze wankelde naar de badkamer. Zwijgend wachtte ze op haar moeder. Lies trok haar nachthemd over haar hoofd uit. Haar moeder bekeek haar nauwkeurig, knikte en doofde haar sigaret in de asbak op de commode.

‘Prima, Liezebeest.’

‘Ja?’

‘Ja, prima.’

Ze draaide Lies voorzichtig om, zodat haar rug in het licht kwam te staan.

‘Die blaren waar die lappen vanaf waren gekomen, zien er beter uit. Veel beter. Goed, hoor. Twee op je kont zijn erbij gekomen, een grote en een kleine. En die voetjes van je. Maar dat blijft natuurlijk een probleem.’

‘Terwijl ik toch niet zo veel loop.’

‘Nee, terwijl jij toch niet zo veel loopt.’

De bakkersvrouw pakte een steriele naald en gaasjes en schoof een kruk naast Lies.

‘Nou, daar gaan we.’

Met de naald prikte de bakkersvrouw geroutineerd de blaren door. Eerst de kleine en daarna de grote. Voorzichtig ving ze het vocht met gaas op en daarna knipte ze met een ontsmet schaartje de losse lap huid van de blaar af. Lies schokte even toen haar moeder met de punt van de schaar per ongeluk de huid onder de blaar raakte. Daarna depte de bakkersvrouw Lies’ rug en benen schoon met een vochtige doek en verbond ze de wonden met in vaselineparaffine en tetracycline gedrenkte gazen en zwachtels.

‘Hoe zijn de handen?’

‘Goed’, zei Lies.

Van de ingezwachtelde vingers van Lies waren alleen de nagelloze vingertoppen te zien. Een half jaar geleden hadden ze Lies’ vingers die, net als haar tenen, steeds aan elkaar wilden groeien, losgesneden in het ziekenhuis. Het helen verliep moeizaam, zoals al het helen moeizaam verliep bij Lies. In het ziekenhuis had een verpleegster verteld dat ze ooit een dokter, vroeger, nee, heel vroeger, een keer zonder verdoving de tenen van zo’n kind als Lies had zien losknippen. Nu wist niemand er veel van, maar vroeger, had ze gezegd, vroeger wist niemand niks niet.

‘Toeten en blazen’, had ze eraan toegevoegd. ‘Toeten en blazen.’

En dat was nog steeds zo in het dorp. Niemand snapte waarom de bakkersvrouw haar dochter de hele dag thuis hield. Ze wist heus wel dat daarover geluld werd. Overal werd over geluld. Als ze Lies naar buiten zou sturen dan kon ze net zo goed de bakkerszaak sluiten. Of ze moest mensen van de medische thuishulp laten komen, net zoals in het eerste jaar, toen Lies nog een baby’tje was. Mooi niet. Ze had niemand nodig en als ze iemand nodig had, dan hielp Wilma wel mee.

Wilma was de hulp in de bakkerij, die op zestienjarige leeftijd in de bakkerij was komen werken en nooit meer was weggegaan. Ook niet toen ze trouwde en ook niet toen ze kinderen had kregen, drie stuks jongetjes. Wilma was het dichtste wat bij familie kwam in het leven van de bakkersvrouw, en samen met Lies de enige familie die ze had. Het eerste jaar na Lies’ geboorte was het ergst geweest, daarna was het gemakkelijker geworden. Of minder ingewikkeld, want echt gemakkelijk werd het nooit. Uiteindelijk was er een routine ontstaan.

De bakkersvrouw wilde niet denken aan wat er allemaal kon gebeuren als Lies naar buiten zou gaan en zoiets zou gaan doen als spelen. Soms schoot het door haar hoofd, dat ze haar dochter alleen maar in leven hield en niet liet leven.

‘Klaar.’

‘Klaar?’

‘De rest zit nog goed en vanavond ga je toch in bad.’

Lies zuchtte. De bakkersvrouw keek op haar horloge.

‘Je moet alleen nog even zelf je voeten doen en de rest even wassen.’

Ze pakte voorzichtig Lies’ kin vast en keek naar haar gezicht.

‘Vooral je hoofd. Je hebt wat vegen van vannacht.’

Daarna gaf ze zacht een kus op haar haren. En nog een.

‘Liezebeest’, fluisterde ze.

Ze kwam overeind, viste haar shagbuil uit haar kontzak en liep de badkamer uit.

‘Ik kom straks controleren voordat meneer Verstappen er is’, riep de bakkersvrouw terwijl ze de trap af liep.

Lies schoof de kruk naar de rand van het bad. Bij de laag lauw water in het bad gooide ze een scheutje chloor. Op de badrand legde ze de naalden, de schaar, de gaasjes en het verband klaar. Daarna liet ze haar gezwachtelde voeten in het water zakken om het verband dat aan de wonden en de blaren vastgekleefd zat los te weken.

#

De bakker was de bakker, de slager was de slager, de pastoor de pastoor en Boris woonde met zijn ouders aan de hoofdweg in het huis naast bakkerij Fockedeyn. Boris was een lompe jongen, ook al deed hij zijn best om dat niet te zijn. Dingen vielen ineens uit elkaar als hij in de buurt was en als er een plas viezigheid was, ook al was het er maar één in de hele straat, dan viel Boris erin. Hij brak servies alsof het allemaal niets kostte en wanneer hij uit het bos kwam zat hij altijd onder de modder, ook al had het dagen niet geregend. Marie sproeide hem dan in de achtertuin af met de tuinslang. Wiebelend vanaf de drempel van de deuropening moest ze eerst de tuinslang die om de buitenkraan gewikkeld zat te pakken zien te krijgen. Boris wist dat als ze één stap op de tegels van de tuin zou zetten, ze ergens in huis een reeks dwanghandelingen moest afwerken. Meestal onder de keldertrap, waar ze verfblikken of weckpotten ging rechtzetten of in de berging achter de bijkeuken, waar ze dingen deed als het aan- en uitklikken van het peertje, dat aan een lullig kabeltje uit de muur stak. Evengoed sproeide Marie Bijsterbosch haar zoon met alle liefde af, het maakte haar niets uit als Boris zwart van de modder door het piepende poortje van de achtertuin kwam gedropen.

‘Zolang je maar je ouwe kleren aandoet’, zei ze altijd als hij vroeg of hij in het bos mocht gaan spelen met Maurice, de zoon van Jan de Vries van de vrachtwagen, en Jeroen, de zoon van Henk Lewiszong van het grootste boerenbedrijf van het dorp. Al vanaf de kleuterschool waren de drie beste vrienden.

Aan het einde van zo’n middag gooide Boris zijn vuile kleren op een hoopje voor de achterdeur, waarna hij een paar stappen achteruit deed om vervolgens op de harde koude straal uit de tuinslang te wachten.

#

Toen Boris en zijn vader thuiskwamen na het kopen van de nieuwe schoenen was Marie aan de telefoon.

‘Ja, het spijt mij ook, ja … Ja, nee, ja, ik zal Sjef zo wel weer even langssturen … Ja, ik vind het ook vervelend … Nee, we komen het meteen even betalen, ja … Ja, ja … Ja. Ja.’

Sjef rolde met zijn ogen.

‘Was het weer zover?’

Boris knikte.

‘Bla. Blablablabla’, deed Sjef met een hoge piepstem de vrouw aan de andere kant van de lijn na.

De telefoon werd opgehangen en Marie kwam de keuken in gelopen.

‘Van de Venne?’

Marie knikte. ‘Wie anders?’

Van de Venne was de lerares Nederlands.

‘Nu?’

Marie knikte.

‘Wat was het?’ vroeg Sjef aan zijn zoon.

‘Zestien erlenmeyers.’

‘Laten vallen’, zeiden Boris en Marie tegelijkertijd.

‘Tijdens Nederlands?’ zei Sjef.

‘Nee, tijdens scheikunde.’

‘Hè?’ zei Sjef.

‘Die van scheikunde die vond het niet erg.’

‘Dus Van de Venne maakte er maar even werk van.’

‘Allemaal?’

Boris knikte.

‘Hoe kan dat nou weer in godsnaam?’

Boris haalde zijn schouders op.

‘Ja, nee, agressief is hij nooit’, had mevrouw Van de Venne aan de telefoon gezegd. ‘Nóg niet. Maar het is niet normaal. U moet misschien eens met hem naar de dokter. Alles wat hij aanraakt valt uit elkaar. Dat is toch niet normaal. Daar is motorisch echt iets mis. Dat kan echt niet en vooral hier niet. We zijn een klein schooltje, en elke erlenmeyer is er één. Boris is een vreemd kind, sorry dat ik het zo zeg, maar ik moet dit wel even melden. Dat hij aardig gevonden wordt door alle docenten en, nou ja, door iedereen, dat maakt al die spullen niet ineens op wonderbaarlijke wijze heel. Dat begrijpt u toch ook wel, mevrouw Bijsterbosch? Dat snapt u toch wel? Dat dat niet kan? Misschien moet u, o pardon, uw man, zoals ik al zei, eens een keer met hem naar de dokter.’

Sjef zuchtte en stond op.

‘Voor het eten terug?’ vroeg Marie. Sjef keek op zijn horloge.

‘Voor het eten terug.’

De achterdeur sloeg dicht, gevolgd door het knarsen van het hek.

‘Niet meer doen?’ zei Marie.

Boris schudde zijn hoofd.

Niet meer doen.

‘Nou, ga dan maar even naar de buren voor een vlaai voor morgen.’

Met zijn moeders knip in de hand liep Boris naar de bakkerij. Voor de deur stond een rijtje mensen te wachten tot eindelijk de zware brede elektrische rolstoel van mevrouw Schatorjé weer ging rollen. De wielen leken klem te zitten. Boris wachtte en plukte wat bladeren uit de grote bloembak die aan de gevel van de bakkerij was gemetseld. Twee mannen duwden uit alle macht tegen de schuddende en ronkende rolstoel. Boris wachtte en staarde naar zichzelf in de weerspiegeling van het woonkamerraam van de woning die aan de bakkerij vastzat. Zijn haar had de vorm van een broccoli, hij haatte het als hij net naar de kapper was geweest. Hij ging met zijn handen door zijn haar en bekeek zichzelf nog eens wat beter, hij krabde aan een puistje onder zijn neus, toen hij ineens schrok door twee knipperende ogen die achter de weerspiegeling van zijn ogen verschenen. Hij zette een stap achteruit en zag toen het gezicht van zijn buurmeisje. Ze stak een hand naar hem op. Boris zwaaide terug en draaide daarna zijn hoofd weg. Hij schrok altijd van haar. Het ergerde hem dat hij nooit wat tegen haar durfde te zeggen, maar ook dat het hem nooit lukte om haar te negeren. Het was fijn om naar haar te glimlachen of terug te zwaaien als hij haar tegenkwam in of om de bakkerij. Dan kreeg hij een goed gevoel over zichzelf. Maar het was ook fijn om haar uit te lachen, omdat ze altijd overal korsten had zitten, gek rook en als een mummie ingezwachteld was.

De rolstoel schoot met een harde grom over de drempel naar binnen. De rij loste op en als laatste stapte Boris naar binnen met in zijn hand de knip.

Botervlaai. Voor zijn verjaardag.

#

Lies was een jaar na Boris geboren, in de slaapkamer van de bakkersvrouw die de bakkerij al jaren runde. De bakkersvrouw had een dikke buik gehad, wat eigenlijk niet kon, want ze had geen man. Nooit gehad ook.

‘Ze krijgt een dikke buik en dat is niet van de rijstevlaai’, opperde Stans Ebus bij de drogisterij.

Luid gelach klonk. Normaal werden de nieuwtjes uitgewisseld bij de bakkerij, maar met de recente ontwikkelingen was dat niet mogelijk. De vrouw van de drogisterij smulde toen aan haar balie gefluisterd werd dat de bakkersvrouw al iedere ochtend die week was betrapt op braken door de zoon van Gerda van de Laar, die daar elke doordeweekse ochtend meehielp bij de ovens.

‘Dat is niet van de rijstevlaai’, zei Stans nog een keer. Dorpsvrouwen zul je nooit kunnen betrappen op een fatsoenlijk gevoel voor humor, want humor is nodig als het tegenzit en in een dorp zit het nooit tegen, ook niet als het tegenzit. Als het leven serieus wordt, omdat je weet dat dit het is, dit, die keuken, die man, die kinderen met die rattekoppen, waarvan je je afvraagt waar je ze in hemelsnaam vandaan getoverd hebt, die dingen die je iedere dag doet die al jaar na jaar hetzelfde zijn, dan lach je om andere dingen dan zoiets triviaals als ‘humor’.

‘Rijstevlaai’, zei de vrouw van de drogisterij.

En weer werd er gelachen. Alsof het leven ervan afhing.

#

Lies kwam ter wereld zonder huid op haar linkeronderbeen, maar ook haar rechterhand en haar buik misten grote delen huid. In het ziekenhuis wisten ze niet wat het was. Ze hielden haar daar.

‘Ik wil gewoon mijn kind’, had de bakkersvrouw gezegd, terwijl ze zij aan zij met Wilma de balie en de vitrines aan het poetsen was. ‘Ze hebben haar nu een maand en ik wil gewoon mijn kind mee naar huis nemen. Ik ben toch niet zo dom als ik eruitzie. Godverdomme.’

De bakkersvrouw sloeg haar vrije hand voor haar gezicht. Wilma wreef over haar rug en zweeg. Minuten verstreken terwijl de twee vrouwen daar stonden. De een huilend en de ander troostend. Toen strekte de bakkersvrouw haar rug, wreef met de theedoek het snot en de tranen van haar gezicht en ademde diep en reutelend in. Dat was de eerste en meteen de laatste keer dat Wilma de bakkersvrouw had zien huilen. Meer zou er in de bakkerij niet over gezegd worden. De vitrine was schoon, de koffiepot in de keuken was leeg en Wilma stapte op de fiets naar huis.

De eerste dag toen niemand nog precies begreep wat er met Lies aan de hand was en ze onderzocht werd, lieten de stukken tape waarmee ze het verband aan Lies’ been, hand en buik hadden vastgeplakt met huid en al los.

Lies had Epidermolysis bullosa, een genetische afwijking waarbij simpelweg gezegd de haakjes ontbreken die de huidlagen aan elkaar houden. Een ongeneeslijke aandoening waarbij een enkele aanraking al brandwondachtige verwondingen kan veroorzaken.

Het brein ontwikkelt zich naarmate er vaker in de hersenen een stroompje van de ene synaps naar de andere overspringt, dan wordt er een pad gelegd, als een olifantenpaadje door een stukje groen langs een flatgebouw. Hoe vaker een oog iets ziet, een oor iets hoort en het kind vervolgens iets nadoet, des te sneller zich er een gewoonte vormt, het kind iets leert of iets zich in die bovenkamer ontwikkelt dat een mens een leven lang met zich meedraagt. Het afgesneden worden van de moeder is überhaupt iets waar een mens zijn leven lang niet meer overheen komt. Ons hele leven zijn we bezig om een scherfje, een splintertje terug te vinden van dat wat ons ooit heel maakte. Dat zoeken we in een religie, in de liefde of in het ontwikkelen van een vaardigheid of kennis. Daarna zoeken we het in de volgende stap, in een kind of in een stiekeme kus met een collega in het fietsenhok. Maar altijd blijken we toch alleen. Is onze moeder ineens dood en blijft de scherf een scherf, in z’n eentje op het dressoir naast de grote vaas die nu lekt. Had het allemaal, al die moeite, helemaal geen zin.

Lies zag de eerste dagen van haar leven alleen maar peinzende mensen om zich heen. Peinzende mensen en de verlangende blik van haar moeder. Het is daar begonnen, dat afgesneden zijn. En waar wij als zuigeling de schrale troost van een knuffel en een kus kregen, het liefste wat we hebben, het liefste wat we nog steeds hebben, kreeg Lies een zwachtel om zich heen gedraaid die als ze pech had aan haar huid bleef kleven. De eerste keer dat de bakkersvrouw haar breekbare dochter vast mocht houden had ze het gevoel gehad alsof ze een dunne plastic zak warm water vasthad die ieder moment kon scheuren.

De liefste en de mooiste zak water die ze ooit had gezien.

Lies mocht op een zaterdag mee naar huis. De bakkersvrouw tapete een kartonnen doos vast op de voorstoel, bekleedde die met het zachtste dekentje dat ze vinden kon en reed zo stapvoets met Lies naast zich van het ziekenhuis in de stad naar huis.

Die avond bad de bakkersvrouw voor het eerst in haar leven tot God. God geeft nooit meer dan dat iemand aankan, had Wilma gezegd tijdens een bezoekuur. Ze had alles ingecalculeerd, de bakkersvrouw. Alles waar je als alleenstaande moeder rekening mee moet houden: Wilma had extra uren gekregen en er was een hulp voor in de vroege ochtend aangenomen. Dat de bakkerij bijna drie weken zonder haar had gedraaid, was nog nooit voorgekomen. Er moest puingeruimd worden, maar ondertussen was ze van bakker ineens verpleegster geworden van een kind dat de hele dag pijn had, van een kind waar ze zielsveel van hield maar dat ze niet durfde vast te houden.

‘Alstublieft, God’, bad ze. ‘Ik ben echt niet zo sterk als u denkt. Echt niet.’

#

Als de bakkerij sloot om een uur of vijf en daarna alles aan kant was en iedereen was vertrokken, ging de bakkersvrouw op haar rug op de bank liggen en legde ze Liesje voorzichtig op haar borst. Lies keek dan naar de zachtjes op en neer gaande horizon die haar moeders lijf was, naar een ader die klopte in de bleke hals. Met haar ene oor hoorde ze haar moeders hartslag en met haar andere de luide, rochelende ademhaling met het ritmische uitblazen van sigarettenrook.