Linden MacIntyre

De rechterhand van de bisschop

Vertaald uit het Engels door Marianne Gossije

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Dit boek is een roman. Namen, personages, plaatsen en gebeurtenissen zijn een product van de fantasie van de auteur of als zodanig gebruikt. Elke overeenkomst met dode of levende personen, met bepaalde gebeurtenissen of bestaande locaties berust op toeval.

Deze uitgave is tot stand gekomen met een bijdrage van The Canada Council (Ottawa)

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel The Bishop’s Man, verschenen bij Random House

Oorspronkelijke tekst © Linden MacIntyre, 2009

Published by arrangement with Random House Canada, an imprint of the Knopf Random Canada Publishing Group which is a division of Random House of Canada Limited

Nederlandse vertaling © Marianne Gossije en De Geus bv, Breda 2012

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Valentino Sani/Arcangel Images/hh

isbn 978 90 445 2321 8

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

De avond voor alles in het honderd begon te lopen, besteedde ik ruim een uur om eens na te gaan hoe het met mij gesteld was en ik kwam tot de conclusie dat ik al met al redelijk in vorm was. Ik liep tegen de vijftig, een psychologische drempel bijna net zo angstaanjagend als de dood, en ik vond mezelf niet wezenlijk anders dan toen ik veertig of zelfs nog maar dertig was. Ik was in elk geval gezonder. De laatste tien jaar van de eeuw, en van het millennium, leken minder zwaar te worden dan het achtste decennium – dat in het teken had gestaan van bepaalde gebeurtenissen in Midden-Amerika – en dan het negende decennium, dat gebukt ging onder schandalen hier in dit land.

Ik was priester in een tijd die niet echt blij was met geestelijken. Toch was ik ervan overtuigd dat ik een geloofwaardige spiritualiteit had gevonden, waarnaar ik kon handelen met maar heel weinig vroom geleuter en hypocrisie. Ik had zelfs leren leven met een beschamende onduidelijkheid over mijn afkomst, geen geringe prestatie in een omgeving waar mensen zelfs prat gaan op de dufste details van hun persoonlijke voorgeschiedenis.

Ik ben de zoon van een bastaard. Mijn moeder was een vreemdeling, ver voor haar tijd geveld door teleurstelling en tuberculose.

Ik was letterlijk een kind van de oorlog. Ik heb uitgerekend dat ik werd verwekt een paar dagen voor mijn vaders eenheid op 23 oktober 1943 in Engeland aan boord ging op weg naar de vijandelijke Italiaanse kusten. In zijn papieren staat een cryptische verwijzing naar een klein vergrijp en een boete (vijf dagen soldij) omdat hij op de avond van 17 oktober zonder verlof was weggebleven. Ik ben op 15 juli 1944 in Londen in Engeland geboren.

Isolement? Ik had me het celibaat, die formele ontkenning van de meest menselijke omgang, misschien niet helemaal perfect maar in elk geval dan toch eigen gemaakt. Ik was en ben nog steeds min of meer buitengesloten door mijn gelijken, door mijn collega-priesters, om gecompliceerde redenen die weldra opgehelderd zullen worden. Maar indertijd dacht ik dat ik een belangrijke universele waarheid had ontdekt, namelijk dat vrijwillig gekozen isolement uiteindelijk een begenadigde eenzaamheid wordt, dat discipline het lichaam loutert.

Toen, in dat vluchtige moment van kalmte, voelde ik me goed. Nu zie ik het als een ander leven, zie ik de man die ik was als een vreemde.

Ik had het weekend op Cape Breton in het dorp Port Hood doorgebracht om in te vallen voor Mullins, die weg was met zijn charismatici of om te golfen. Een soort ontsnapping. Mullins neemt graag de tijd. Ik zou een dag langer blijven en die maandag besteden aan lezen en nadenken. Port Hood is een mooi, rustgevend dorp. Ik ben daar in de buurt opgegroeid, maar ik kende er niet veel mensen. Ik kon doen alsof ik een vreemde was, en dat vind ik wel prettig.

Mullins en de waarde zusters van een eindje verderop hadden gezorgd dat de pastorie gerieflijk aan kant was. Iedereen kon zich er thuis voelen, als in een goed onderhouden motel. Vanaf die plek heb je een fraai uitzicht op de wijde baai en het vissershaventje iets verderop, genaamd Murphy’s Pond. Het was een welkome afwisseling met het voortdurende lawaai en de activiteiten aan de universiteit hier een paar uur vandaan, waar ik een baan had als studentendecaan. Zoals wijlen mijn vader in een schaarse ironische bui weleens zei, was het meer een positie dan een baan. Het echte werk werd grotendeels door anderen gedaan. Eigenlijk verkeerde ik in een soort pastoraal niemandsland en was ik aan het bijkomen van een paar jaar hard en onverkwikkelijk werk.

De telefoon wekte me die maandagochtend in Port Hood en daarmee begon het verhaal dat ik nu met enige tegenzin moet vertellen.

‘De bisschop wil u spreken.’

‘Wat wil hij van me?’ vroeg ik.

‘Dat heeft hij niet gezegd. Hij zei dat u vanavond moet komen. Naar het paleis.’

Achteraf gezien besef ik dat ik tijd rekte toen ik naar Little Harbour reed, een ander, nog kleiner vissershaventje aan het eind van een binnenweg in het zuiden van de parochie.

De haven lag er verlaten bij. Een van de details die ik me nog levendig herinner van die oktoberochtend in 1993, is een reiger die door iets gebiologeerd kniediep in het gladde, olieachtige water stond. Toen hoorde ik een dieselmotor ronken en op hetzelfde moment zag ik een grote radioantenne boven op wat wel een crucifix leek. Hij bewoog langzaam langs de rand van een lage heuvel vlakbij. Het voortschuivende kruis en het zachte geronk schenen niets met elkaar te maken te hebben, tot er bij het spitse uiteinde van een golfbreker plotseling een boot verscheen. Het was een vissersboot van een meter of twaalf, met een heleboel antennes en een grote werkruimte achter de stuurhut. De naam, de Lady Hawthorne, had een voorteken moeten zijn, of misschien denk ik dat alleen maar achteraf.

De jongen die bij de boeg stond was een jaar of achttien. Een touw bungelde nonchalant aan een grote linkerhand. Hij droeg de standaardkleding van de vaste wal: spijkerbroek, een verkleurde sweater met gaten bij de ellebogen en kniehoge rubberlaarzen. Hij had een dikke bos onmodieus lang haar dat zijn voorhoofd en nek bedekte. Zijn gezicht was gebruind. Hij staarde voor zich uit, maar toen draaide hij zijn hoofd om en knikte, een moment waarop nieuwsgierigheid zijn aandacht afleidde, terwijl de boot door de lange smalle ingang van de haven gleed, en de romp een strak, ruisend spoor in het water trok.

Het was een uur of acht. De bloedrode zon die achter me stond liet een ijle nevel oprijzen die net boven het wateroppervlak bleef hangen. Ik voelde een zucht wind opkomen. Er was iets aan de boot, misschien de naam, en aan de houding van die jongen waardoor ik even werd afgeleid van mijn eigen zorgen. Je zag niet vaak iemand van die leeftijd zo stil, zo somber. Ik was meer gewend aan ruw en jeugdig enthousiasme. Ik besefte dat deze jongen alleen maar uitzonderlijk was door de tijd en de plaats. Misschien was elke jongen in dit soort omstandigheden wel zo. Kalm. Maar hij trok wel mijn aandacht en verbond dat moment met gevoelige plekken in mijn geheugen. Gedoemde mannen en jongens: achteraf gezien hebben ze allemaal dat stille.

De man aan het roer was waarschijnlijk van mijn leeftijd. Hij was groot en gezet. Ik vond dat ze nogal roekeloos bezig waren, zoals ze daar met een vaart door de smalle doorgang voeren, langs een rij dicht tegen elkaar aan liggende andere boten. Maar vlak voor de aanlegsteiger klonk het geraas van een motor die in zijn achteruit werd gezet en de Lady Hawthorne draaide in een krappe cirkel en gleed toen rustig in de vrije ruimte tussen twee andere boten, met de boeg naar de zee. De jongen stapte achteloos aan land met het touw. De oudere man stond al op het achterschip een ander touw op te schieten, dat hij vervolgens op de wal gooide.

De twee vissers hesen een paar grote plastic kratten op de kade toen ik terugliep naar mijn auto. Vader en zoon, nam ik aan. Ze schenen me niet te zien.

Ik was bijna bij de auto toen de oudere man me aansprak. ‘Geen slechte ochtend, hè, eerwaarde?’

Ik draaide me om.

‘Ik vergeet nooit een gezicht’, zei hij. ‘MacAskill is het toch?’

‘Ja’, zei ik.

Hij kwam met uitgestoken hand naar me toe. Hij scheen wat onvast op zijn benen te staan. De jongen was weer aan boord gegaan en uit het zicht verdwenen.

‘Dan MacKay’, zei hij. ‘Als ik het goed heb ben je van hier langs de kust.’

‘Ja. En jij?’

‘Ik ben een MacKay van de kustweg.’

Zijn zandkleurige haar had strepen grijs. In het geheugen roerde zich een naam.

‘Danny Ban’, zei ik. ‘Ze noemden je vroeger toch Danny Ban?’

Hij bloosde. ‘Jaren geleden. Het zal wel niet veel goeds zijn wat je gehoord hebt. Danny Bar was waarschijnlijk een betere naam geweest.’

Ik lachte.

‘Maar ik woon hier niet meer. Ik zit nu in Hawthorne. Al jaren. Toen het joch kwam, heb ik mijn eigen huis gebouwd.’

‘Hawthorne’, zei ik. ‘Het viel me al op … Net als de naam van je boot.’

‘Ken je het?’

‘Ik heb ervan gehoord. Maar ik ben er nooit geweest.’

‘Kom een keer langs. Dan kun je het huis zien.’

‘Dat doe ik.’

De jongen liep naar hun truck en negeerde ons.

‘De naam staat op de brievenbus bij de oprit’, zei zijn vader. ‘MacKay. We zijn de enigen daar.’

‘Dank je.’

Toen draaide hij zich om en liep naar de truck, waar de jongen al achter het stuur zat te wachten. De motor kwam ongeduldig ronkend tot leven. Zijn onvaste tred viel me opnieuw op. Van het varen, bedacht ik. Zeebenen.

Hij had het portier nog niet dichtgetrokken of ze reden weg, waarbij de achterwielen door het grind joegen. De truck stopte even voor hij van het weggetje naar de haven de doorgaande weg op draaide. Aan de manier waarop ze hun hoofd hielden zag je dat ze met elkaar praatten. Ze gebruikten hun geheime taal, het dialect van de intimiteit. Losse woorden en cryptische zinnen die boekdelen spraken.

‘Ik ben een MacKay van de kustweg’, had hij gezegd. Een korte levensbeschrijving, en voor degenen die het hier kenden een hele familiegeschiedenis, alles wat je weten moest samengevat in een enkele zin. Vroeger was ik misschien wel een beetje jaloers geweest. Maar ergens in de loop van de tijd was identiteit onbelangrijk geworden, was waar ik vandaan kom niet langer relevant. Ik ben deel geworden van de geestelijkheid. Meer hoeven de anderen niet te weten.

‘Kom een keer op bezoek’, had hij gezegd.

Zo begint het. Behoeften vermomd als gastvrijheid.

Er lag een roestig vrachtschip in het kanaal dat ervoor zorgt dat we formeel nog steeds een eiland zijn. De draaibrug aan het eind van de ruim een kilometer lange weg over de dam stond open, en op de weg wachtte een lange rij auto’s en vrachtwagens ongeduldig tot ze naar hun bestemming op het vasteland konden. Ik vond het oponthoud niet erg. De bisschop heeft altijd een reden wanneer hij belt; hij heeft altijd een ‘speciale’ opdracht.

Ik heb vaak geprobeerd me te herinneren hoe het is begonnen, hoe ik zijn … ja, wat eigenlijk, ben geworden. Wat ben ik? Ik denk dat het een kwestie van perspectief is. Laat ik het zo zeggen: andere priesters vinden het niet prettig wanneer ik bij hen op de stoep sta.

De eerste keer dat de bisschop me ontbood leek het allemaal heel onschuldig. De details zijn me inmiddels bijna ontgaan, versluierd door veel verontrustender herinneringen, maar ik weet nog wat hij zei: ‘Ik heb je gevraagd hier te komen omdat je een goed stel hersens hebt.’

Hij wilde dat ik een netelige zaak afhandelde. Zo noemde hij ze allemaal: netelige zaken. Kwesties die vroegen om een scherp verstand en een vaste hand. Het moet ergens eind jaren zeventig geweest zijn. Ik was net terug na twee jaar in Honduras.

‘Na wat je allemaal hebt meegemaakt daar in het zuiden’, zei hij, ‘vind je dit waarschijnlijk kinderspel. Maar de boel begint hier uit de hand te lopen. Die beste brave Johannes de drieëntwintigste, God hebbe zijn ziel … Hij had geen idee hoe hij ons in de problemen heeft gebracht.’

Ik weet nog dat ik aandachtig luisterde en probeerde te begrijpen waar hij naartoe wilde.

Hij zuchtte diep. ‘Er is een jonge priester … Je kent hem waarschijnlijk wel.’

Waarschijnlijk wel, ooit.

Ik noem het plaatsje liever niet bij naam. Denk maar aan een van de vele armoedige gehuchtjes die zich vastklampen aan de honderden baaien en inhammen en die ooit zo rechtschapen waren dankzij hun geïsoleerde ligging. Over de priester in kwestie en zijn huishoudster werd druk geroddeld in het dorp. Ik weet nog dat ze een mooi gezicht had met warme, angstige ogen en volle lippen die trilden toen ik haar vroeg of meneer pastoor thuis was. Maar ik herinner me vooral de reactie van de boosdoener. Zijn zelfvoldane houding, zijn onuitgesproken superioriteitsgevoel. Hij was er onmiskenbaar van overtuigd dat hij de leugens en omstandigheden ontstegen was waarin de rest van ons gevangen zat, wij de mindere priesters, in onze dorre onmenselijkheid. Ik heb het daarna nog vaak gehoord en gezien.

Ik zei: ‘Uw huishoudster is behoorlijk aangekomen.’ Ik glimlachte, koeltjes hoopte ik.

Hij lachte. ‘Ik weet al waarom u hier bent. We hoeven er niet omheen te draaien.’

‘U mag eerst’, zei ik, en ik nipte van mijn thee.

Hij vertelde me dat de situatie hem ‘in alle oprechtheid’ tot een beter mens had gemaakt. Hij geloofde het echt. Eerlijk gezegd had ik hem graag een mep gegeven. Als ik het me goed herinner regelde ik een periode van overdenking in Toronto en binnen een paar weken was hij verdwenen. Ik wist haar ervan te overtuigen zich een tijdje gedeisd te houden. Het leven is een en al tijdelijke afwezigheid, hield ik haar voor. Zo eenvoudig was het. Maar het was slechts het begin, een trieste oefening voor de confronterende opdrachten die nog zouden volgen.

Ik was van slag tegen de tijd dat ik op de campus aankwam. Ik kan niet precies zeggen waar dat aan lag. Omdat de naam Hawthorne viel misschien? Door die jongen op de boot? Door wat ik nu weet kan het door beide gekomen zijn, maar het was waarschijnlijk ook deels te wijten aan het feit dat de bisschop me had ontboden. De bisschop laat me alleen komen als er een probleem is.

‘Weet je het al van de bisschop?’ herinnerde Rita me.

‘Ja.’

‘En je hebt een afspraak vanmiddag om drie uur. Er is iets gebeurd in het weekend.’

‘Iets gebeurd? Wat is er dan gebeurd?’

‘De bewakingsdienst van de campus heeft een jongen van het dak van de kapel gehaald. Ze vinden het een zaak voor jou.’ Ze glimlachte een beetje medelijdend, vond ik.

Tegen die tijd had ik al min of meer aanvaard dat ik een specialist was geworden in het handhaven van tucht en orde. Formeel hoort het bij het werk van de decaan, en officieel was ik ook decaan. Eigenlijk had ik helemaal niet de juiste academische of beroepsmatige achtergrond voor een dergelijke positie. Wel het karakter en, bij gebrek aan beter, de praktijkervaring. Ik was een priester die was aangesteld op een kleine, slechts in naam katholieke universiteit omdat mijn bisschop niet wist wat hij anders met me aan moest. Op het hoogtepunt van mijn bruikbaarheid was ik verbonden aan de kerkelijke rechtbank van het bisdom, maar al spoedig werd ik zelfs op die drukke plek als te controversieel gezien. Het woord ‘schadelijk’ lijkt me hier niet overdreven. Mijn collega’s kennen mijn verleden, weten dat ik bedreven ben in het uitroeien van perversies, het straffen van andere priesters, en soms ook van studenten, wanneer het om een uiterst gevoelige zaak gaat. De Exorcist ben ik al genoemd. Achter mijn rug om natuurlijk.

Een student op het dak van de kapel?

‘Hij had een zaag bij zich.’

‘Een zaag?’

‘Kun je nagaan.’

De bisschop verwachtte me om zeven uur. Ik besloot te gaan lopen. Het was rustig in de stad. Op maandagavond blijven de studenten meestal thuis omdat ze platzak zijn of een kater hebben of allebei. Verveelde obers stonden bij de ingang van de stille kroeg en de rook van hun sigaretten kringelde in de stille oktoberlucht als mist om hen heen.

‘De winter is alweer op komst’, merk ik op in het voorbijgaan.

Vroeger zou er een snel en eerbiedig antwoord gekomen zijn. Ja, meneer pastoor. Een hand die vlug naar de pet ging. Er zit al sneeuw in de lucht. U ook een goedenavond, meneer pastoor. Nu staren ze alleen maar. Ze zijn achterdochtig. Potige jongens met baseballpet, de armen over elkaar. Wij zijn inmiddels een verdorven soort. Vreemde mannen in het zwart, die gebukt gaan onder de last van onze geheimen. Ik glimlach. Wat zouden ze doen als ze het hele verhaal kenden?

Ik probeer me alle keren te herinneren dat ik zo door de stad heb gelopen op weg naar mijn bisschop. Langs de dreigend opdoemende kathedraal, het bowlingcentrum, de kroeg. Langs wat in mijn studententijd een restaurant was dat de Brigadoon heette. Er waren toen duidelijke regels. Om elf uur het licht uit. Op tijd opstaan voor de mis van zeven uur. Geen alcohol en geen vrouwen op de kamers. Rechtschapenheid was de essentie van de status-quo. Rechtschapenheid was de norm, zo leerden ze ons.

De tijden zijn veranderd.

Ik zoek naar de rozenkrans in de zak van mijn overjas. Het gedachteloze opzeggen helpt altijd de angst beteugelen.

Het eerste droeve mysterie. Jezus in de hof van Getsemane. De gladde kraaltjes zijn een troost voor de vingertoppen.

Het bisschoppelijk paleis staat in een diepe tuin aan Main Street, tussen donkere kastanjebomen. Ik weet niet waarom ze het ‘het paleis’ noemen. Het is in feite een huis, wel groot natuurlijk, en mooi. Het predicaat ‘paleis’ heeft waarschijnlijk meer te maken met het gezag van de oude man die er huist dan met de architectuur.

Hij ontving me bij de deur. Ik had me ingesteld op uitnodigende kookgeuren, maar het was er schoon en leeg, een beetje zoals de kathedraal in St. Ninian Street.

‘O, dat ben ik vergeten’, zei hij. ‘Zijzelf heeft een vrije dag. Ik ben hopeloos slecht in de keuken. Heb je al wat gegeten?’

‘Nee.’

‘Ik sterf van de honger. Bestel maar een pizza. Ik betaal. Ook een neut?’

‘Graag,’ zei ik, ‘omdat u zo aandringt.’

‘Schenk jezelf maar in. Ik moet even bellen. Er ligt een bestellijst op mijn bureau.’

Hij verdween en ik ging naar het buffet in zijn werkkamer, waar de diverse soorten whisky in kristallen karaffen op een rij stonden. Ik schonk mezelf een glas in. Pakte de telefoon op, hoorde iemand praten in de verte, drukte snel een andere lijn in en toetste het nummer van het plaatselijke afhaalrestaurant. Daarna ging ik zitten wachten. Onze Verlosser, die aan een groot crucifix boven het bureau hing, keek op me neer. Hij scheen te zeggen: Jij weer? Wat is er nu weer aan de hand? Ik wou dat ik het wist. Ik hoorde de stem van de bisschop ergens in de verte in een andere kamer. Hij sprak zeer luid. Maar toen hoorde ik iets wat op een lach leek.

Hij was vast en zeker niet met iedereen zo informeel. Ik had een bijzondere status vanwege mijn ongewone verleden. Ik denk dat mijn volwassen leven kan worden afgemeten aan de tussenpozen van mijn bezoekjes aan dit kleine kantoor. Hoeveel jaar was het intussen alweer geleden dat ik daar als student voor het eerst zat, serieus worstelend met mijn roeping, een en al vroomheid en vastberadenheid? Ik zie hem nog zitten daar onder dat crucifix.

‘Ik denk dat ik priester wil worden’, zei ik tegen hem, terwijl mijn hart bonkte.

Hij hoorde me zwijgend aan, maar wel als iemand die al veel meer wist dan ik hem vertelde. Hij glimlachte, hoewel zijn blik niet erg bemoedigend was. ‘Waarom wil je priester worden?’

Ik was niet voorbereid op die vraag. Ik dacht dat de Kerk vergelijkbaar was met een leger in oorlogstijd en altijd op zoek was naar nieuwe rekruten.

‘Misschien heb ik nog wat tijd nodig om na te denken voor ik antwoord geef’, zei ik behoedzaam.

‘Heel goed. Denk zo lang na als je wilt. Het antwoord is belangrijk. Het kan op een dag je ziel redden.’

Hij heeft me er nooit meer naar gevraagd, en dat is maar goed ook, want zelfs nu heb ik niet echt een antwoord.

Mijn blik ging weer naar het crucifix. Het gezicht van de Verlosser heeft iets vermoeids en dat kan ik goed invoelen. Als het erop aankomt, bedacht ik, heb ik hier eigenlijk de moed niet meer voor. Disciplinaire maatregelen nemen tegen eigenzinnige priesters en dronken studenten.

Plotseling ging de deur open. Het liefst zou ik zeggen dat hij statig het vertrek binnenkwam. Je kunt je het ruisen van het ambtsgewaad voorstellen, middeleeuws stof dat rond sandalen opdwarrelt. Hij droeg loopschoenen, een ribbroek en een gebreid vest. Zijn zilverkleurige haar zat warrig. Hij ging meteen naar de buffetkast en schonk zichzelf een stevige borrel in. De bisschop was opgegroeid in een plaatsje dat Malignant Cove ofwel Kwade Baai heette en hij genoot duidelijk van de reactie die steevast op deze onthulling volgde. De mensen lachten alsof ze het niet al honderd keer eerder hadden gehoord.

‘Je was dit weekend in Port Hood.’

‘Ja’, zei ik. ‘Mullins belde onverwacht.’

Hij schonk gul bij. ‘Toevallig had ik net iemand aan de telefoon over iets wat zijdelings met Port Hood te maken heeft. En met jou.’

Ik probeerde te bedenken wat het kon zijn.

‘Herinner je je pater Bell nog … De roemruchte Brendan Bell?’

‘Ja’, zei ik behoedzaam, en tegen mezelf: Dus daar gaat het over. Over Brendan Bell. Wat nu weer?

‘Een van je oude klanten’, zei hij.

‘Ja, dat weet ik nog.’

Bell zou de laatste zijn … ‘de laatste statie van onze via dolorosa’, zoals hij het noemde. De bisschop beloofde het zelfs. Hierna moet het afgelopen zijn, had hij gezegd. Misschien herinner ik me die ontmoeting daarom zo goed.

De eerste keer dat ik hem zag, zat Bell op precies dezelfde stoel als ik op dat moment. Het was in de winter, in 1990. Hij maakte nogal indruk, die Engels-Ierse Newfoundlander. Hij was wat kleiner dan ik, maar dat zijn de meeste mensen. Donkerbruin haar, strak achterovergetrokken in een knobbelig paardestaartje, een stralende lach die authentiek scheen, en in zijn gedrag niets wat duidde op de ellendige gebeurtenissen die hem naar ons toe hadden gebracht. Maar ik begreep al snel dat hij een beetje in de problemen zat. De bisschop van St. John’s vroeg om een kleine gunst.

Ik stelde Mullins in Port Hood voor.

‘U vindt het vast prettig in Port Hood’, zei ik. ‘Maar gezeik pikken ze hier niet.’

Bell lachte naar me en knikte. ‘Ik hoor u luid en duidelijk.’

‘Je weet toch wel dat hij in Toronto zat?’ zei de bisschop, terwijl hij aan zijn whisky rook.

‘Daar is hij naartoe gegaan na Port Hood’, zei ik.

‘Die Brendan van jou wil zich laten laïceren. Ik had daarnet Toronto aan de lijn. Met de vraag of wij een goed woordje voor hem wilden doen. Hij wil er vaart achter zetten.’

‘Waarom heeft hij zo’n haast?’ vroeg ik.

‘Hij zegt dat hij verliefd is.’

‘Verliefd op wat?’

‘Hij zegt dat hij gaat trouwen.’

‘Trouwen? Brendan?’

De bisschop knikte en een strak glimlachje deed zijn mondhoeken trekken.

‘Met een vrouw trouwen?’ vroeg ik ongelovig.

‘Meestal wel, ook al weet je maar nooit, daar in Toronto.’

‘Wat gaat u doen?’ vroeg ik.

‘Ik heb gezegd dat ik zou helpen. Brendan getrouwd, dat lijkt me niet slecht voor het imago, wat denk jij?’

De pizza werd gebracht en we gingen naar de keuken. De bisschop droeg onze glazen en een nieuwe fles Balvenie. Hij dekte voor twee en trok vellen van een rol keukenpapier.

‘Hoelang is het nou geleden dat jij gewijd bent? Zo’n vijfentwintig jaar, denk ik.’

Hij praatte met zijn mond vol.

‘Zoiets.’

‘Ben je nog iets van plan … Een feestje om het heugelijke feit te vieren?’

‘Nee.’

‘Volgens mij’, zei hij, ‘heb je bijna geen familie. Ik denk dat het anders zou zijn als je een eigen parochie had.’

‘Wie weet.’

‘Je vraagt je misschien weleens af waarom je nooit een eigen parochie hebt gekregen.’

Ik haalde mijn schouders op. ‘Dat hebt u me al een paar keer uitgelegd. Als ik het goed heb onthouden had u het over mijn “onevenwichtige” familieomstandigheden.’

‘Je bent ooit kapelaan geweest.’

‘Assistent.’

‘Goed, laat maar zitten. Ik heb je toen naar Midden-Amerika gestuurd. Dat was meen ik in 1975, klopt dat?’

‘Ja.’

‘In die tijd had ik nog werkkrachten zat.’ Hij schudde zijn hoofd en keek me even vorsend aan.

‘Maar het was toen niet direct een kwestie van werkkrachten, dacht ik zo.’ Ik nam aan dat hij mijn opmerking zou negeren.

‘Je hebt toen een rottijd gehad, dat is zeker’, zei hij. ‘Maar daardoor kwamen wel je speciale kwaliteiten naar voren. Ik heb er een hekel aan om Nietzsche te citeren … maar … je weet wel wat ik bedoel. Je bent een sterke kerel. Een overlever. Dat heb ik altijd geweten.’

Ik knikte ongemakkelijk.

‘Ik beschouw die periode als een eh … hobbel … in een overigens voorbeeldig priesterschap.’ Hij nipte van zijn glas terwijl hij, naar ik aannam, zijn gedachten liet gaan over mijn voorbeeldige staat van dienst. ‘Het geestelijk ambt kent vele vormen. Door Tegucigalpa heb jij jouw vorm gevonden. ’s Heeren wegen zijn niet altijd navolgbaar voor ons stervelingen.’

‘Ongetwijfeld’, zei ik en ik deed mijn best op een spottend lachje.

Ik had al drie borrels achter de kiezen en meer dan de helft van de pizza was op toen hij aan de werkelijke reden toekwam waarom ik daar zat. Hij wilde dat ik na al die jaren een bepaalde parochie overnam. Een klein dorp. Iets wat niet te veel inspanning zou vergen.

‘Ik?’

‘Het wordt tijd dat je een eigen plek krijgt’, zei hij. ‘Ik neem aan dat je wel zin hebt in een paar nieuwe uitdagingen. Wat dacht je van Creignish?’

‘Creignish’, herhaalde ik.

‘Ja’, antwoordde hij.

‘Ik begrijp het niet. Ik zou niet weten wat ik daar moest doen. Bovendien voel ik me volkomen op mijn plaats op de universiteit.’

Maar ik wist dat hij niet op zijn besluit zou terugkomen. Hij had die zorgelijke uitdrukking die hij wel vaker heeft wanneer hij uitvoering geeft aan Gods wil.

‘Priesters die deels in dienst zijn van de universiteit zijn inmiddels een luxe geworden die we ons al heel lang niet meer kunnen veroorloven. Er is geen tekort aan leken-professoren en bestuurders. Kijk maar om je heen.’

‘Maar hoe zit het dan met het katholieke karakter van de universiteit? Mensen sturen hun kinderen van heinde en verre hierheen omdat ze een katholieke opleiding verwachten.’

‘We maken ons meer zorgen over het katholieke karakter van het platteland, de lastige plaatsjes zoals Port Hood en Creignish. En Malignant Cove.’

Ik wist dat ik geacht werd nu te lachen. ‘Maar …’

Hij hief een apostolische hand op om me het zwijgen op te leggen, stond toen op en begon te ijsberen. ‘Hoor eens’, zei hij uiteindelijk. ‘Ik beschouw jou als een kloon van mijzelf. Dus ik zal openhartig zijn.’ Hij pakte de fles en vulde onze glazen opnieuw. ‘Ik dacht dat bepaalde … toestanden … inmiddels achter de rug waren. Maar er zijn nieuwe ontwikkelingen.’

‘Wat voor ontwikkelingen?’

‘Geen dingen waar jij je nu al druk om hoeft te maken. Maar volgend jaar zou het weleens lastig kunnen worden. Een grote zaak.’

Meteen schoten er vijf of zes namen en gezichten door mijn hoofd.

‘Toch niet Brendan Bell?’

‘Nee, nee, nee’, zei hij ongeduldig. ‘Dat is ouwe koek. We gaan nu blijkbaar de tweede fase in. De advocaten beginnen zich ermee bemoeien. Ik wil jou uit de vuurlinie halen.’

‘Welke vuurlinie?’

‘Ik wil je gewoon uit de buurt hebben. Je weet nooit waar advocaten mee op de proppen komen. Ik denk dat Creignish perfect is. Weg van de gebaande paden.’

We bleven een tijdje zwijgend zitten, terwijl het huis om ons heen kraakte.

‘U zult me wel moeten vertellen wie het is’, zei ik. ‘Over wie ze het hebben.’

Hij pakte mijn glas, dat nog halfvol was. ‘Laat me nog eens bijschenken.’

‘Ik zou toch graag een aanwijzing hebben … al is het maar om te weten hoeveel zorgen ik me moet maken.’

‘Het is niemand in het bijzonder en het zijn ze allemaal. Ontspan je maar.’

Het gezicht en de stem waren niet overtuigend. We zaten elkaar aan te staren.

Uiteindelijk zei hij: ‘Je naam is gevallen.’

‘Mijn naam is gevallen?’

‘Je weet hoe het is tegenwoordig. Alles is een samenzwering. Een doofpot. Jij, ik. Nu zijn wij blijkbaar de slechteriken. Waar zijn het vertrouwen en het respect gebleven, om nog maar te zwijgen van het geloof?’

‘Door wie is mijn naam genoemd?’

‘Door die verdomde advocaten met hun insinuaties.’

‘Wat insinueren ze dan?’

‘Het is niet meer dan giswerk over hoe we bepaalde zaken hebben aangepakt. Ze hebben het voortdurend over iets wat ze “plaatsvervangende verantwoordelijkheid” noemen. Heb je ooit zoiets absurds gehoord?’ Hij hield zijn hoofd achterover en staarde met samengeknepen mond naar het plafond. ‘Plaatsvervangende verantwoordelijkheid, wat een larie!’ Toen zuchtte hij en nipte van zijn glas. ‘Jij bent in de loop der tijd mijn steun en toeverlaat geworden. Het leek wel alsof de voorzienigheid mij precies op het moment dat ik je nodig had jouw kracht liet zien. Maar nu is voor jou de tijd gekomen om je onzichtbaar te maken in het parochiewerk en te bidden dat dit gedoe weer overdrijft zonder dat we er failliet aan gaan.’

‘Maar waarom Creignish?’

‘Omdat je je daar moeiteloos kunt aanpassen. Je komt hier vandaan. Ze weten hier wat voor iemand je echt bent, wat ze verder ook over je horen.’

Ik staarde hem aan. Ik dacht: hij gelooft het zelf zeker. Maar tegenwerpingen maken had geen zin.

‘Voor hoelang?’

‘Zo lang als nodig is.’

Toen ik bij de deur stond om weg te gaan, werd hij geestdriftig. Volgens hem zou ik verslingerd raken aan het parochiewerk. ‘Juist in Creignish. Degelijke ouderwetse mensen daar. Je zult het er uitstekend doen. Dan ben je eindelijk eens een echte priester. Als er dan iemand naar je op zoek is, dan vinden ze die ook. Een zieleherder die zijn schapen hoedt.’

‘Wanneer wilt u dat ik daarheen ga?’ vroeg ik.

‘Hoe eerder hoe beter.’

‘Dan ga ik in het voorjaar’, zei ik.

Hij keek bedenkelijk.

‘Of de deurwaarder moet al onderweg zijn.’

Hij reageerde niet op mijn ironie en zei alleen maar: ‘Ga je gang … maar zorg dat je je intussen gedeisd houdt.’ Voor hij de deur dichtdeed zei hij: ‘Ik heb gehoord over die jongen die laatst op het dak van de kapel zat. Wat ben je van plan met hem?’

Ik haalde mijn schouders op en wachtte.

‘Ik hoorde dat hij een zaag bij zich had en dat hij op weg was naar het kruis …’

‘Ik laat hem voorlopig met rust’, zei ik.

‘Goed. Je weet wie zijn vader is.’

Waarna hij de deur dichtdeed.

Toen ik op die koude avond in oktober terug naar huis liep, had ik nauwelijks oog voor de stad, voor de ingetogen groepjes jongens die over straat zwierven. Een fijne motregen sijpelde neer in het schuine licht van de koplampen van een passerende pick-up. Er floepte tl-licht aan in een kantoorpand en een ander raam werd donker. Ik voelde me gedesoriënteerd. Dat kwam door zijn gemoedstoestand. De hartelijkheid was gemaakt. Hij was van streek geraakt door iets ingrijpends. Hij stuurt me weer weg. Waar en wanneer is dit begonnen?

Dan is het plotseling weer 1968 en ik loop doelgericht door deze straat in tegengestelde richting, naar het station, met een koffer en een aktetas, die samen al mijn wereldlijke bezittingen bevatten. Ik loop fier rechtop, op weg naar een plek waarvan ik de naam nu liever niet noem, om geen oude wonden open te rijten. Het is juni, een avond met de zoete geur van vroege seringen en het geroezemoes van hoopvolle stemmen die het over politiek hebben. Juni ’68, een soort renaissance, voor mij in elk geval. Ik was herboren, ik was een priester.

O, ja. Ook toen zei hij tegen me dat ik aan die plek verslingerd zou raken, de plaats die ik nu, op middelbare leeftijd, niet bij naam kan noemen. En bovendien, zo zei hij, zit je daar met een oude kameraad van je.

‘Je herinnert je dr. Roddie toch nog wel … Je vroegere filosofiegoeroe. Je zit daar samen met hem. Hij zal je een beetje in de gaten houden. Dan kunnen jullie op lange winteravonden elkaar de Summa voorlezen.’

‘Pater Roddie?’

‘Ik wist wel dat je dat leuk zou vinden. Hij houdt een korte sabbatical. Hij is wat overwerkt van het lesgeven aan studenten. Hij had overal naartoe gekund … Ik stelde Rome voor. Maar hij wilde per se een tijdje helpen in een parochie. Echt iets voor hem, vind je niet?’

De straat was vrijwel verlaten. De motregen werd warm onder mijn ogen, liep als tranen langs mijn neus. Pater Roddie. Ik was hem bijna vergeten. Een sluimerende vrees flakkerde op in mijn binnenste, en doofde ook meteen weer. Dit keer kan het onmogelijk pater Roddie zijn. Die is nu tegen de tachtig. Ik lachte hardop.

‘Pater Roddie. Wat is er van je geworden?’

Een student slofte langs, bleef staan en draaide zich om. ‘Wat zegt u?’ vroeg hij.

Ik liep snel verder.

Op de campus was het rustig, afgezien van het gebonk van de muziek uit de studentenkamers. Ik was vlak bij de kapel, dus ik richtte mijn schreden naar de stenen trap die naar de dubbele deur leidde. De deuren zaten niet op slot, maar ze gaven slechts met tegenzin mee. Ik doopte mijn vingers in het wijwater en schoof toen in een van de achterste banken. Bij het altaar lichtte het duister flakkerend op. Ergens in het auditorium in de kelder was iemand toonladders aan het oefenen op een klarinet. Een schrille jammerklacht in noten verdichtte de schaduwen om me heen tot ik het gevoel had dat ik in een verstikkende sluier gehuld was, verloren in de nooit eindigende slechting van de dagen die zich aaneenrijgen sinds ik begon aan deze reis naar het ongewisse. Het is eigenlijk merkwaardig wanneer je erover nadenkt: het mooie van het priesterschap was altijd dat het zo veel zekerheid bood.

De klarinet stokte. Een muziekstudent die worstelde met een lastig gedeelte van de Rhapsody in Blue. Buiten trok de wind aan en sloeg tegen een raam.

Klopklopklop.

‘Hallo … bent u daar?’

Klopklopklop.

‘Pater Roddie?’

De deur staat op een kier. Ik hoor iets. Iemand beweegt.

Kom maar gewoon binnen, had hij gezegd. Het gehoor is niet meer wat het vroeger was.

Ik ging gewoon naar binnen.

Het sanctuarium van een oude priester, met donkere gordijnen, het geluid gedempt door massa’s boeken, oude folianten met de belofte van eeuwige wijsheid.

‘Pater Roddie?’

Hij zit achter zijn bureau, zijn gezicht kalm en onvriendelijk. ‘Wat kan ik voor je doen?’

Geen vraag. Een kritische opmerking.

‘Ik heb een vraag …’

‘Waarover?’

En dan zie ik zijn bezoek, de jongen, aangeslagen. Wit weggetrokken van schuldgevoel.

Ik moet een tijdje geslapen hebben daar in die kapel. Het was al laat toen ik naar mijn kamer terugging. Toen herinnerde ik het me weer: Creignish. Ik had er een plaatje van in mijn hoofd, de flank van een heuvel met dezelfde naam, een paar kilometer van de plek waar ik was opgegroeid. Ach.

Mijn blik ging naar een boekenplank, bleef haken aan een zwarte rug. John Macquarrie, Existentialism. Ik pakte het uit de kast en sloeg het open bij het keurige handschrift op de titelpagina: ‘Tragedie en beperking zijn onderdeel van het menselijk bestaan’ … Daaronder: ‘Welkom thuis na je verlof. Dit vond ik in Boston. Misschien kruisen onze wegen zich binnenkort weer eens. rm.’

En daaronder de slordige ondertekening: ‘Roddie MacVicar. December 1977.’

Ik deed het boek dicht en sloot mijn ogen. De beelden waren overweldigend.

‘Het kan me niet schelen wat je denkt dat je zag.’

De hals van de bisschop pulseert, midden op zijn voorhoofd klopt een donkerrode zwelling, zijn verbolgen roodgeaderde neus glimt.

‘Ik weet wat ik heb gezien.’

‘Je denkt dat je dat weet.’

‘Ik weet het zeker.’

‘Onze ogen bedriegen ons.’

‘Ik weet het zeker.’

‘We weten niets zeker. We geloven. We hebben vertrouwen. Dat is onze enige hoop. Maar daar gaat het niet om. Je had godverdomme het recht niet om te spioneren.’

Spioneren? Ik staar hem alleen maar aan.

‘Ik had je daarnaartoe gestuurd om te helpen, niet om je neus in andermans zaken te steken.’

Ik wend me af van zijn verbolgenheid. Bestudeer het crucifix boven zijn bureau.

‘Je hebt het wel over een zeer godvruchtig iemand’, zegt hij, rustiger inmiddels, niet langer woedend maar verongelijkt. ‘Een heilige. Een hoogstaand mens. Ik ken hem goed. Ik ken hem al vanaf onze studententijd. Je zou je best moeten doen om zijn voorbeeld te volgen.’

Toen de bisschop uiteindelijk weer gekalmeerd was, verklaarde hij dat mijn ‘onevenwichtige opvoeding’ en mijn ‘verstoorde thuissituatie’ de oorzaak waren van mijn gebreken. Daardoor zag ik in iedereen het slechtste, zei hij, en was ik te zeer geneigd dingen verkeerd te interpreteren om vervolgens een onjuiste conclusie te trekken. Ik begrijp de essentie van het gezinsleven niet, en zolang dat zo is zal ik geen pastoor worden. Een parochie is het ideale gezin, zei hij.

‘Wat probeert u me eigenlijk te vertellen?’

Hij maakt een ongeduldig handgebaar. ‘Laten we niet gaan muggeziften. Het komt er simpelweg op neer dat je wat praktijkervaring moet opdoen. Daarom denken we erover je een tijdje weg te sturen.’

We?

‘Misschien ergens in de derde wereld, waar het leven ongecompliceerd en eenduidig is. Een goede plek voor jou om ervaring op te doen met het rijke leven in gezin en parochie en het onvervalste vertrouwen van de gewone mensen.’

De derde wereld?

‘We hebben toevallig afspraken met het aartsbisdom van Tegucigalpa …’

‘Wanneer?’

‘Je wordt volgende week verwacht.’

Ik schonk mezelf een whisky in en dronk hem onverdund. Toen was het Tegucigalpa en nu Creignish. Dit keer was het gemakkelijker, bedacht ik. Niets in mijn leven wat geweest was of nog komen zou, was vergelijkbaar met Tegucigalpa. En dit keer heb ik maanden de tijd om me geestelijk voor te bereiden. En wie weet? De dingen veranderen. Misschien waren we tegen het voorjaar wel allemaal andere mensen.

Ik overzag mijn kamertje. En als ik ga, hoef ik niet veel in te pakken. Hoofdzakelijk boeken. Een paar foto’s. Een sobere garderobe. Dat is een van de voordelen van mijn roeping: we reizen met weinig bagage.