Andreï Makine

Het boek van de eeuwige korte liefdes

Uit het Frans vertaald door Jan Versteeg

Uitgeverij De Geus

breda 2013

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Ouvrage publié avec le soutien du Centre national du livre – Ministère français chargé de la culture. Deze uitgave is mede mogelijk gemaakt dankzij een bijdrage van het Franse ministerie van Cultuur – Centre national du livre, het Institut Français des Pays-Bas/Maison Descartes en de BNP Paribas

Oorspronkelijke titel Le livre des brèves amours éternelles, verschenen bij Seuil

Oorspronkelijke tekst © Éditions du Seuil, 2011

Nederlandse vertaling © Jan Versteeg en De Geus bv, Breda 2013

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Corbis Images/ Hollandse Hoogte

isbn 978 90 445 2322 5

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

I

De kleinste minderheid

Sinds mijn jeugdjaren keert de herinnering aan deze toevalligheid even nadrukkelijk als vaag terug, als een raadsel waarvan je blijft hopen ooit de oplossing te vinden.

Dit zijn de feiten. Op een voorjaarsdag vergezel ik een vriend naar zijn huis, een zieke man die me plotseling te kennen geeft dat hij door het stadscentrum wil, wat voor onze tocht een rare omweg betekent. Temeer omdat hij waarschijnlijk niet zo dol is op deze stad in Noord-Rusland, waar elke straat hem herinnert aan zijn veelbewogen leven. Bij het hek van een park blijft hij staan, draait zich getroffen door een hoestaanval om en pakt, terwijl hij zijn ene hand voor zijn mond houdt, met de andere een ijzeren spijl. Op datzelfde moment stapt op een paar meter afstand van onze stopplaats een vrouw uit een auto. Een jongetje dat ze bij de hand houdt, werpt ons een nieuwsgierige blik vol angst toe. In zijn ogen lijken we twee dronkaards die onwel zijn geworden. Dat ik me gegeneerd voel, wordt verdrongen door een vager gevoel, dat moeilijker is te omschrijven. Op een duistere manier heb ik de indruk dat onze omweg geen toeval was, net zo min als de verschijning van deze mooie onbekende vrouw … Ze loopt voorbij, hult ons heel even in een wolk parfum, scherp en koud, en dan gaat de deur van een van de huizenblokken rond het park al open en laat de conciërge de vrouw en het kind binnen. Mijn vriend gaat weer rechtop staan, we vervolgen onze weg. De toevalligheid – het ongrijpbare vreemde ervan – bleef me op de een of andere manier bij, om in de loop van mijn leven af en toe weer in mijn herinnering boven te komen, mét haar raadselachtigheid.

Nu zijn er op de wereld misschien niet eens zes personen meer die nog weten wie Dmitri Ress was. In mijn geheugen zijn maar twee, zeer ongelijke deeltjes bewaard gebleven. Twee losse stukjes van een mozaïek die, voor iemand die Ress niet heeft gekend, niet bij elkaar lijken te horen. Het eerste: deze woorden, met pijnlijke schroom uitgesproken door een van zijn huisvrienden: ‘Hij hield van haar … zoals nergens anders op deze aarde van iemand gehouden kan worden …’

Het andere stukje – zijn activiteiten als tegenstander van het regime – waarover gewoonlijk even aarzelend en ontwijkend werd verteld. Dat was geen gebrek aan belangstelling zoals levende mensen ten slotte ten aanzien van een vergeten held aan de dag leggen. Nee, veeleer het onvermogen om de diepere reden te begrijpen van de strijd die Ress tot aan zijn dood heeft gevoerd. Voor sommigen een strijd in de trant van Don Quichot, voor anderen een zelfmoord die twintig jaar heeft geduurd.

Op het moment dat we elkaar ontmoetten, was hij vierenveertig, kaal, tandeloos en aangetast door kanker en zag hij eruit als een ziekelijke tachtiger. Als je zijn drie achtereenvolgende veroordelingen bij elkaar optelde, kwam je op een totaal van vijftien jaar en een paar maanden die hij achter prikkeldraad had doorgebracht. De strengheid van de straffen had hem zijn credo ingegeven: als geschoold filosoof uitte hij geen kritiek op de specifieke tekortkomingen van het heersende regime in het Rusland van toen, maar op de slaafsheid waarmee alle mensen altijd weer het gezonde verstand afzweren omdat ze bij de kudde willen horen.

‘Maar waarom valt u ons land toch zo verwoed aan?’ vroeg men hem tijdens de verhoren. ‘Omdat het mijn vaderland is,’ antwoordde hij dan, ‘en omdat ik het buitengewoon onverdraaglijk vind te zien dat mijn landgenoten rond een modderpoel zitten te slapen.’

De handhavers van het recht beschouwden dat als de ergste vorm van opruiing. Ze hadden liever te maken met ‘klassieke’ dissidenten die zich naar het Westen lieten verjagen, waar de scherpste pennen weldra werden neergelegd omdat niemand nog belangstelling had voor hun zaak.

Toen hij tweeëntwintig was, beging Dmitri Ress zijn eerste strafbare feit. De dag voor het traditionele defilé gewijd aan de verjaardag van de Oktoberrevolutie, plakte hij een met echt tekentalent vervaardigd aanplakbiljet op de muur van een overheidsgebouw: de rijen banken waarop de hoogwaardigheidsbekleders van de Partij konden gaan zitten, de zee van rode vlaggen, spandoeken vol leuzen ter verheerlijking van het communisme, twee rijen militairen die de opmars van de betogers in goede banen leidden. Zo levensecht als maar kon. Alleen waren de notabelen die de tribunes bevolkten, die hoekige gestalten met slappe hoeden op het hoofd, als varkens afgebeeld. Met minachtende oogjes, moddervette varkenssnuiten. Ook de ‘volksmassa’s’ die onder langs de rijen banken liepen, vertoonden het begin van een gedaanteverandering. Het aanplakbiljet had als titel Leve het Seizoen voor de Grote Everjacht!

Dat was een ernstig vergrijp, maar de jeugdigheid van de dader had tot clementie kunnen leiden. Temeer omdat zijn idee om mensen als dieren af te beelden niet nieuw was, de hele dissidente literatuur ging op die manier te werk, zo ook Solzjenitsyn zelf, die een van de leden van de nomenclatuur vergeleek met een woest en wellustig everzwijn. Men had onbezonnenheid, de invloed van ongezonde lectuur te zijner verdediging kunnen aanvoeren … Helaas toonde de jongeman zich hoogmoedig, hield hij staande dat hij geschilderd had wat hij zag en dat hij vastbesloten was die beestenbende aan de kaak te stellen. Een onvergeeflijke houding.

Niettemin waren de rechters mild in hun oordeel: drie jaar strafkamp met gewoon regime.

In plaats van hem meegaander te maken, verhardde het kamp zijn standpunten. Eenmaal vrij verviel hij in dezelfde fout. Tekeningen, schotschriften die hem meteen zwaarder werden aangerekend: antisovjetpropaganda. Kortom, hij volhardde. Wat een rechter die zich verbaasde over een dergelijke starheid aanduidde met een Russische uitdrukking die zoveel betekent als ‘zich door de hals van een fles persen’.

Had hij nu alleen maar gedaan wat andere tegenstanders deden: kritiek leveren op het Kremlin en het Westen verheerlijken. Maar nee, hij ging verder: met zijn geschilderde en geschreven voortbrengselen uitte hij kritiek op de hele mensheid en zijn vaderland was slechts een voorbeeld te midden van andere landen. Een straf van vijf jaar leek niet erg veel indruk op hem te maken. Een volgende, de laatste, in een kamp ‘met streng regime’, deed hem lichamelijk de das om, maar maakte dat zijn opvattingen sindsdien onwrikbaar vastlagen. Door zijn hardheid leek hij trouwens op een stuk vuursteen en zijn ogen schoten af en toe vonken alsof de hamerslagen van zijn ongetemde gedachten zijn geteisterde lichaam in beroering brachten.

Wat ik over dat zware leven te weten kwam, beperkte zich tot de vermelding van die drie veroordelingen en enkele bijzonderheden over zijn dagelijkse leven als gevangene … En ook dat zijn medegevangenen hem de bijnaam ‘Dichter’ hadden gegeven, waarvan ik niet wist of dat in gunstige of ongunstige zin moest worden uitgelegd. Meer niet, voor Ress was het een erezaak het niet over zijn ellende te hebben.

Ons enige lange gesprek vond plaats in een stad in Noord-Rusland, op negenhonderd kilometer afstand van Moskou, de plek waar hij onder huisarrest stond, de laatste zes maanden die hij nog te leven had.

Het was 1 mei. Ik liep met hem mee naar zijn huis en we moesten een poos wachten voor een brug die was afgezet vanwege het defilé dat op het grote plein plaatsvond. Over de brugleuning hangend keken we naar de stoet die langs een lomp gebouw trok, het plaatselijke Partijbureau. Op de trapsgewijs oplopende tribune stonden rijen zwarte jassen en vilthoeden.

Het was een zonnige dag, maar ijskoud en winderig. De windvlagen voerden flarden van militaire marsen mee, stukjes van leuzen die uit luidsprekers klonken, het doffe geroezemoes van de rijen deelnemers die deze officiële parolen luidkeels overnamen.

‘Stel je voor! Ditzelfde tafereel van het Verre Oosten tot de Poolse grens’, mompelde Ress dromerig zoals wanneer je het over een prachtige landstreek hebt. ‘En van de Poolzee tot de woestijnen in Centraal-Azië. Dezelfde rijen banken, dezelfde varkens met slappe hoeden op, dezelfde door deze komedie afgestompte mensenmassa. Hetzelfde defilé dat zich over duizenden en duizenden kilometers uitstrekt …’

De gedachte trof me, ik had nooit stilgestaan bij die stroom mensen die elkaar aflosten, in de ene tijdzone na de andere (elf in totaal!), van het ene eind van het reusachtige grondgebied van het land naar het andere. Ja, in alle steden, op elke breedtegraad, dezelfde massale viering.

Toen hij mijn stomme verbazing opmerkte, voegde hij er snel aan toe: ‘En in de kampen, geloof me, gaat het net zo! Tribunes vol gevangenbewaarders met de hoogste rang, een orkest bestaande uit melomane recidivisten, rode spandoeken: glorie, leve zus en zo, voorwaarts! Overal, zeg ik je. Ooit brengen ze die rijen banken naar de maan …’

Als reactie op zijn woorden liet een windvlaag horen: ‘Leve de dappere voorhoede van de arbeidersklasse …!’ Ress glimlachte en klemde krachtig de lippen op elkaar van zijn tandeloze mond.

‘Ach, die tribunes … In het Westen werden massa’s commentaren geschreven om uit te leggen in wat voor maatschappij wij leefden, hoe de bestuursmacht was opgebouwd, onder welke geestelijke slavernij de bevolking gebukt ging … En men begreep er niets van! Terwijl je hier je ogen maar hoeft open te doen. De hoogste partijfunctionaris, je kunt hem van hier af zien, midden op de tribune, een zwarte hoed en een gezicht zo plat als een pannekoek. Om hem heen, met de voorkomende eerbied van onderknuppels, zijn handlangers, hoe verder ze van hem af staan, hoe onbelangrijker ze zijn. Logisch. Het meest voorbeeldige model blijft de officiële tribune op het Rode Plein. Wat militairen om het volk te laten weten op welke macht het gezag van de Partij steunt. En het meest interessante: die schotten die de tribune in vakken verdelen. In het vak rechts bevinden zich ondernemers, het bestuur van de rivierhaven, enkele hooggeplaatste vakbondsleiders en, om de proletariërs niet te vergeten, een stuk of vier zeer actieve arbeiders. Kortom, het puikje van de productiekrachten. De krachten die weinig produceren maar het regime van nut zijn, staan links: de rector magnificus van de universiteit, hoofdredacteuren van de plaatselijke kranten, gezaghebbende mensen uit de medische wereld, een paar letterkundigen, in één woord: de intelligentsia. En vlak onder het bestuursapparaat, het familievak, waarin de echtgenotes en kinderen zijn ondergebracht …’

Hij kreeg een hoestbui, boog voorover, en op zijn slaap verscheen, sterk gezwollen onder de doorzichtige hoofdhuid, een dikke blauwe ader. Ik wilde het gesprek een andere wending geven: ‘Goed, maar u weet dat het volk lak heeft aan die tribunes …’

Hij ging weer rechtop staan en keek me met een verontwaardigde blik aan.

‘Nee! Het volk heeft er geen lak aan. Het heeft ze nodig! Het heeft die piramide van varkenskoppen nodig als helder beeld van hoe de wereld in elkaar zit. Die verdeling in vakken stelt hen gerust. Het is hun kerkloze godsdienst. En die idioot die leuzen in de luidspreker schreeuwt, lijkt precies een prekende pope …’

Het lukte hem een volgende hoestbui te onderdrukken, zijn hals trilde, zijn gezicht werd vuurrood. Zijn stem haperde iedere keer als spiertrekkingen zijn keel dichtsnoerden: ‘Maar laten we niet generaliseren … Die betogers … zijn niet allemaal hetzelfde. Je kunt ze verdelen in … drie categorieën. De eerste, de overweldigende meerderheid, is een meegaande massa die zich bij de kudde op z’n gemak voelt. De tweede groep bestaat uit spotters, voornamelijk behorend tot de intelligentsia: ze herhalen in koor leuzen, maar hun geschreeuw is spel, voor-de-gek-houderij. Ze zwaaien vol spottende ijver met vlaggen en houden op hun stokken portretten van leiders omhoog alsof het om hoofden op staken ging. De derde groep ten slotte bestaat uit oproerlingen die nogal naïef hopen een eind aan die belachelijke optochten te kunnen maken. Ze schrijven schotschriften, maken affiches en … en …’

Met een hand voor zijn mond begon hij weer te hoesten, met de andere greep hij de brugleuning vast. De gebogen gestalte van zijn magere lichaam, gehuld in een oude regenjas, deed denken aan een gebroken tak … We konden weer doorlopen, het defilé was bijna afgelopen, je zag dat de menigte zich in de omliggende straten verspreidde.

We zetten onze tocht voort, maar in plaats van in de richting van zijn huis te lopen, nam Ress me mee naar een woonwijk uit de Stalintijd: een park met daaromheen in carrévorm gebouwde huizenblokken waar de notabelen woonden die we net op de tribunes hadden gezien. Hij bleef bij het gietijzeren hek staan om op adem te komen en keek intussen naar de betogers die, blij dat het corvee van de verplichte deelneming erop zat, naar huis terugkeerden. Een jongeman droeg het portret van een lid van het politbureau op zijn schouder. Drie tieners klemden ieder een opgerolde vlag onder hun arm. Een groep scholieren …

En opeens stapte er een mooie vrouw van een jaar of veertig uit een zwarte dienstauto. Ze droeg een lichtgekleurde jas en hield een jongetje bij de hand. Het kind keek verbaasd naar ons, de aanwezigheid van die twee heel verschillende mannen kwam hem waarschijnlijk vreemd voor. De moeder trok hem aan zijn hand mee, ze liepen ons op een paar meter afstand voorbij, voor ze een van de ‘stalinistische’ huizenblokken binnengingen. Ik rook een vleugje parfum, een ietsje scherp, wat wel paste bij deze heldere en koude dag. Ress draaide zich om, hoestte opnieuw, maar zonder het benauwd te krijgen. Heel even meende ik zelfs dat hij het kind het schouwspel van zijn kwaal wilde besparen …

We liepen weer verder zonder dat ik begreep waarom hij langs het park had willen gaan. Misschien doodeenvoudig om op het grote plein uit te komen, dat nu bijna verlaten was … Hij schudde het hoofd even in de richting van de tribunes. Zijn stem klonk bijna vrolijk: ‘Een draaiboek als voor een sciencefictionfilm. Morgen stort dit vermolmde regime in, komen we in een kapitalistisch paradijs terecht en worden die rijen banken bevolkt door miljardairs, filmsterren, gebruinde politici … En in het vak voor intellectuelen treffen we bijvoorbeeld Jean-Paul Sartre aan. O nee, die is net dood, nou ja, we komen wel iemand tegen. En weet u wat het grappigst is? Dat de menigte zal defileren alsof er niets veranderd was. Want het maakt de mensen niet uit wie er op de tribunes zitten, het belangrijkste is dat ze vol zitten. Dat is wat het leven van onze menselijke mierenhoop richting geeft. Ja, in plaats van het standbeeld van Lenin zouden we ons een playboy in smoking moeten voorstellen. Dat zal ook ooit gebeuren. En in de optocht zullen opnieuw deze drie categorieën meelopen: een grote meerderheid van onverstoorbare slaapwandelaars, spotters en een paar opstandige randfiguren …’

Onder het praten moest hij al hoesten, maar de echte aanval kwam pas toen we weer verder liepen. Een geblaf dat hem naar adem deed snakken, gaf hem het meelijwekkende aanzien van een oude hond die in zijn laatste woede de lucht uit zijn longen perst. Ik stond erbij zonder dat ik wist hoe ik hem kon helpen of wat ik moest zeggen, van mijn stuk gebracht en beschaamd zoals altijd als een persoon midden op straat onwel wordt.

We waren blijven staan in een aflopende straat met een slecht wegdek en met aan weerskanten oude houten huizen. Aan het eind van de helling zag je achter het lichte bladerdek van een wilgenbos de rivier glinsteren. Op de oevers lagen nog brokken ijs. Af en toe trok er een wolk voor de zon en dan leek het als je om je heen keek net of de winter begon …

Het lukte Ress even zijn gehoest te onderdrukken, hij hief het hoofd op en overzag met een blik die niets leek te zien de hellende straat, de oever, de wilgen. De woorden die hij lispelend uitbracht, klonken fel: ‘Ja, ze zullen er … altijd zijn … die drie categorieën … Slapende varkens … spotters … en knorrepotten met kapotte longen … zoals ik …’

Hij moest weer hoesten en opeens zat de hand die hij voor zijn mond hield onder het bloed. Vlug, alsof hij iets verkeerds had gedaan, haalde hij een zakdoek tevoorschijn en ik zag dat de lap al vol bloedvlekken zat. Na nog een schok die door zijn borst ging, schoot er een donkere bloedprop uit zijn mond, daarna nog een, en ik haastte me hem mijn zakdoek aan te reiken …

Een veelbetekenende bijzonderheid: dat vierkante stukje zijde was me ooit cadeau gedaan door een vriendin. Een dergelijk geschenk, dat nu ongepast zou lijken, was in die jaren in Rusland dus niet ongewoon, en daardoor kon ik een schatting maken van de welhaast kosmische afstand die ons scheidt van die tijd. Maar toen ik die dag Ress zijn mond zag afvegen, stonden mijn gedachten even stil bij het verleden van deze man: veel gelegenheid om bemind te worden heeft hij niet gehad … Langdurige straffen die het verrichten van dwangarbeid betekenden, de kwellende traagheid waarmee een gevangene weer zijn draai in het leven vindt, maar alweer een volgende arrestatie en spoedig een gezondheid die te zeer aangetast is om nog te kunnen hopen op een wederopbloei dankzij een ontmoeting, in een nieuwe droom, in een liefde.

Hij bleef gebogen staan, terwijl het hoesten zijn lichaam deed schokken en hij de zakdoek tegen zijn mond drukte. De weinig aantrekkelijke houding van een dronkaard die niet goed was geworden. Onmachtig toeziend stamelde ik af en toe tevergeefs een bemoedigend woord: ‘Het zal wel weer overgaan … Een glas koel water en …’ Met een intensiteit die ik nog nooit eerder had ervaren, drong de enorme onrechtvaardigheid tot me door van het leven of van de Geschiedenis of misschien van God, kortom, de wreedheid van deze wereld die het niets kon schelen dat een man zijn bloed in een zijden zakdoek stond te spuwen. Een man die de tijd niet had gekregen om lief te hebben.

De helft van de hemel was al bedekt met wolken. Hier en daar zweefden sneeuwvlokken boven de daken, die zich aan het eind van de straat in een witte golvende beweging verenigden. Heel in de verte, aan de overkant van de rivier, bleef het helder licht, voorjaarsachtig, alsof de bonte optocht van die ochtend daarginds doorging, ons alleen in dat hellende straatje achterliet. Die sneeuw, de laatste sneeuw van het jaar, bracht rust, zorgde voor een nieuwe, doordringender blik, maakte alles wat we zagen tot een stille eenheid. Die stilte gold ook voor Ress, die ten slotte weer op adem kwam, snelle korte ademstootjes die steeds rustiger werden.

Nu hij niet langer de behoefte voelde om te protesteren of te overtuigen, klonk zijn stem als de echo uit een tijd waarin wat hij zei voor de hand leek te liggen: ‘Drie categorieën … Meelopers, spotters, opstandelingen … Maar je hebt … Je hebt ook mensen die zo wijs zijn om in een straatje zoals dit halt te houden en naar de vallende sneeuw te kijken, oog te hebben voor een lamp die achter een raam brandt, er genoegen in te scheppen de geur van brandend hout op te snuiven. Die wijsheid, die tref je alleen maar bij een uiterst kleine minderheid van ons aan. Ik kwam er te laat achter, ik kom nu pas tot zo’n inzicht. Vaak speel ik uit gewoonte de oude rollen nog eens, zoals ik zo-even deed, en steek ik de draak met die beklagenswaardige lui op hun tribune. Het zijn blinden, ze zullen sterven zonder deze schoonheid ooit te hebben aanschouwd.’

Wat we zagen was schamel, grauw, heel armzalig. Huizen uit de vorige eeuw, daken waarop hier en daar dode stengels omhoogstaken. De kleurloze hemel deed denken aan een avondschemering in november, een wachten op de winter. Het was mei en de hele stad was bezig met de bereiding van het feestmaal, de zon zou straks met plotselinge vrolijkheid terugkeren. Maar de schoonheid was hier, zat in dit midden tussen de jaargetijden verdwaalde moment. Er was niet meer voor nodig dan die verbleekte kleuren, de niet bij de tijd van het jaar horende kou van de sneeuw, de opeens weer naar boven gekomen heldere herinnering aan vele vroegere winters. Deze schoonheid werd een met onze ademhaling, zij was net voldoende om ons even niet meer te laten denken aan degenen die we dachten dat we waren.

Ik weet niet precies onder welke omstandigheden Ress is gestorven, ook niet of hij aan het eind iemand in de buurt had die een vriend voor hem was of op z’n minst enige aandacht aan hem schonk. Wat mij betreft, ik kan verontschuldigingen aanvoeren die je kunt nemen voor wat ze waard zijn: reizen, werk, het probleem om in contact te blijven met iemand die, net als ik, zelfs geen telefoon had. Bovendien waren we nooit echt dik met elkaar geweest, hij was een ‘vriend van een vriend van een vriend’.

Nu, meer dan vijfentwintig jaar later, terwijl ik probeer me Ress weer voor de geest te halen en – net zoals we allemaal af en toe doen als we ons tot mensen richten die weggegaan of gestorven zijn – een gesprek met hem aan te gaan waarbij het is alsof ik zijn stem hoor, moet ik opeens weer denken aan een periode, ver voor onze ontmoeting, die teruggaat tot mijn kindertijd, mijn jeugdjaren. Ze herleven in mijn herinnering dankzij Ress, die sprak terwijl er nog bloedvlekken op zijn mond zaten. Vreemd genoeg zijn het deze beelden van het verleden die het best samengaan met zijn schorre stem. Misschien omdat het om momenten van genegenheid van heel vroeger gaat, momenten van liefde waarvoor hij tijdens zijn leven de tijd niet kreeg.

In deze niet hardop tegen Ress uitgesproken woorden is voor mij het belangrijkste dat ik hem duidelijk maak dat hij gelijk had. En dat we allemaal in staat zijn ons te distantiëren van de in optocht lopende kudde, zijn geestdriftig geschreeuw, zijn overweldigende symbolen, zijn leugens.

Het belangrijkste is het te kunnen zeggen zonder de met een gebroken stem uitgesproken woorden van de man die in een kamp de bijnaam ‘Dichter’ had gekregen, geweld aan te doen.

II

De vrouw door wie de symbolen voor mij hun betekenis verloren

Ze was niet de eerste vrouw die me betoverde door haar schoonheid, door de gestage kracht van haar liefde. Ze was in ieder geval wel de eerste die me onthulde dat een liefhebbende vrouw niet meer tot onze wereld behoort, maar een andere schept en daar verblijft, oppermachtig, ongevoelig voor de onstuimige roofzucht van de dagen die verstrijken. Ja, een buitenaards wezen.

En dan te bedenken dat onze ontmoeting plaatsvond te midden van decors die bedoeld waren als achtergrond voor een leven zonder liefde!

Officiële symbolen brengen een verandering teweeg in het functioneren van de psyche: ons eigen bescheiden persoontje wordt tien keer zo belangrijk bij een massabijeenkomst, onze stem wordt versterkt door gezang en het kabaal van koperinstrumenten, onze angst van sterfelijke wezens vervaagt dankzij het lange leven van de Geschiedenis. Zinnebeelden geven, in de vorm van bedrieglijke propagandistische voorstellingen, een idee van een weg die we dienen te gaan, van een zinvol leven, een toekomst. Ja, ze bestrijden bestaansangsten, het zijn mooi bedachte antidepressiva.

Als kind had ik daar nauwelijks weet van, terwijl die symbolische drugs toch al invloed op me uitoefenden. Ze verhulden de nood waarin we verkeerden, namelijk dat we overal gebrek aan hadden, iets wat we ons nu nog maar moeilijk kunnen voorstellen met onze overvloed aan gemaksspullen en wegwerpartikelen. Net als mijn kameraden leefde ik door de armoede in een overzichtelijke wereld: een ijzeren bed in een slaapzaal, kleren die, naarmate we groter werden, naar de jongere kinderen gingen, maar één paar schoenen, te warm in de zomer, te dun in de winterperiode, die in die gebieden van de middenloop van de Wolga tot april aanhield. Een penhouder (eigenlijk een stokje met aan het eind een bevestigingspunt voor de pen), een paar schriften, geen andere boeken dan de boeken die we uit de bibliotheek haalden, geen geld, geen persoonlijke bezittingen, geen mogelijkheid om met de buitenwereld te communiceren.

De levensvreugde waarvan we vervuld waren, leek in strijd met de logica, bijna bovennatuurlijk. Maar geluk heeft alleen maar ons eigen leven als maatstaf, of je nu rijk of arm bent. ’s Middags hadden we aan het eind van de maaltijd recht op een kop warme vloeistof waarin wat flintertjes gedroogd fruit lagen te weken. Het geluk om op een vijg te stuiten veranderde een van ons in een uitverkorene, hij genoot met zijn ogen halfgesloten, zijn aandacht geheel gericht op de intense smaak die zich in zijn mond ontvouwde. We keken zwijgend naar hem, in gedachten verplaatst naar het verre land waar deze vruchten rijpten … Veel later trof ik in een boek van Solzjenitsyn een personage aan dat in de goelag jubelde toen hij uit zijn soepkom een stukje vis opdiepte omdat de opscheplepel toevallig over de bodem van de pan had geschraapt. Toen ik een keer sprak met een van de talloze gevangenen uit het Stalintijdperk, hoorde ik dat geluk uit iets nog kleiners kon bestaan: een niet-vermalen graankorrel in een snee brood …

Naast deze armeluisgenoegens bestond ons geluk uit iets wat oneindig rijker was: de dingen waarover we fantaseerden. We bezaten zo weinig en elke vreugde was altijd maar van zo korte duur dat de hele wereld voorwerp van onze dromen was. Die blinkend witte stad, bijvoorbeeld. Ik zie nog haar in het zonlicht badende straten, haar lange en bedaarde bewoners die liepen zonder zich te haasten, een winkel binnengingen vol met een overvloed aan levensmiddelen, waaruit ze een fles limonade en een tablet chocolade kozen (één maar, terwijl er talloze lagen!), waarna ze de winkel weer verlieten zonder iets te hoeven afrekenen … Op onze vragen over wat communisme nu eigenlijk inhield, antwoordde onze onderwijzeres: ‘Geld bestaat niet meer. Iedereen mag meenemen wat hij nodig heeft …’

Een geroezemoes van ongeloof ging door de klas, een reactie op datgene waarvan we zojuist een glimp hadden opgevangen: jubelende groepen mensen die winkels bestormen en er snel vandoor gaan, beladen met grote hoeveelheden taart, chocolade, ijs … De onderwijzeres vermoedde de geplande plundering waarschijnlijk en haastte zich haar voorstelling van de toekomst aan te vullen: ‘Mensen die in de communistische maatschappij leven, zullen op een andere manier denken dan wij. De winkels liggen vol en alles is gratis, maar niemand zal meer pakken dan hij nodig heeft. Waarom een heleboel meenemen als je morgen kunt terugkomen?’

Het voorval vond plaats in het begin van de jaren zestig. De Partij had zojuist aangekondigd dat het communisme op de wonderbaarlijk korte termijn van twintig jaar werkelijkheid zou worden.

Het idee van een andere manier van denken kwam op mijn kinderlijke brein over als een goddelijke ingeving. Ja, een prachtige stad, glimlachende, hartelijke mensen die te midden van een overvloed aan begerenswaardige artikelen en levensmiddelen hun hoofd niet verliezen, maar net zo veel kiezen als nodig is om te eten en zich over te geven aan een geheimzinnige bezigheid die de onderwijzeres ‘het bouwen van de toekomst’ noemde. Dat werk maakte het verlangen je vol te stoppen, je medemens weg te duwen om het beste stuk in handen te krijgen tot iets lachwekkends … Kinderfantasieën zijn hardnekkig en vervagen niet. Die prachtige stad kwam me vaak als reëler voor dan de steden waar ik gewoond heb.

De officiële propaganda zette deze droombeelden om in begrijpelijke, eenvoudige taal, waar de hele bevolking van het land zich iets bij kon voorstellen. De twee belangrijke jaarlijkse defilés, ter gelegenheid van 1 mei en ter gelegenheid van de Oktoberrevolutie, gaven vorm aan de symbolen: de gedachte werd belichaamd door colonnes arbeiders, het woord kreeg de vorm van tanks en raketten op het Rode Plein, de Geschiedenis klonk door in het rumoer van een eindeloze stoet die, van Moskou tot het kleinste gehucht, langs de tribunes trok waar leiders deze generale repetitie van de Messiaanse maatschappij een groet brachten.

Indertijd begreep ik er niets van, ik liep mee in de rijen, naast mijn kameraden, en droeg een vlag of het portret van een partijleider. Nu is het enige wat er nog van over is de herinnering dat ik in de ban was van die eensgezinde mensenmassa, dat die zee van rode spandoeken een overweldigende indruk op me maakte, het was een roes, je kon het zelfs extase noemen, ja, een vorm van trance. Veel te jong voor een dergelijk inzicht voelde ik me toen doodeenvoudig gelukkig.

De plechtigheden op 1 mei zijn in mijn geheugen ten slotte samengesmolten tot één enkel feest, met welluidende leuzen uit luidsprekers en langdurig hoerageroep, af en toe een zonnetje dat doorbrak en rode vlaggen die wapperden in de wind.

De optochten in de herfst hebben daarentegen een heel andere herinnering bij me achtergelaten, een verwarrende ervaring voor een kind dat echt in die vertoning geloofde en zich plotseling beetgenomen voelde. Dat is het, de ontdekking dat achter de decors een leugen schuilging.

Toch viel er op de omlijsting van die optocht, die politiek belangrijker was dan 1 mei, nooit iets aan te merken. De strenge hiërarchie van de leiders op de tribunes, de spandoeken die lieten weten dat de stralende toekomst zeer nabij was of die het Amerikaanse imperialisme aan de kaak stelden. De kwieke tred van de deelnemers, naar hun beroep ingedeeld in groepen, de indrukwekkende roerloosheid van de militairen in de erehaag, dat levende bolwerk tegen de vijanden van het socialisme. In symbolisch opzicht werd elk detail geëerbiedigd: het volk trok op naar de toekomstige witte stad waarover ik zo vaak had gefantaseerd!

En misschien kwam het alleen maar door het ijskoude regentje dat de optocht die dag opeens een andere betekenis kreeg. Ja, een puur lichamelijk ongerief dat de mensen op de rijen banken hinderde.

De leerlingen van ons weeshuis liepen helemaal achteraan, gezien het geringe ideologische belang dat onze eenvoudig geklede rijen hadden, onze hoofden met kortgeknipt haar, onze bleke en ingevallen gezichten van kinderen die slecht te eten kregen. Net toen we langs de voet van de tribune liepen, gaven de hoge functionarissen de roerloosheid op die ze voor de show hadden geëtaleerd, kwamen ze in beweging en daalden ze in navolging van de belangrijksten van hen de rijen banken af, waarbij ze met hun mond naar opzij zacht met elkaar praatten. De hoera’s dreunden nog, te luid voor ons om iets van die op fluistertoon gevoerde gesprekken te kunnen verstaan, maar het was duidelijk waarover ze gingen: het druilerige weer, de kou en het genoegen van een overvloedige middagmaaltijd die hun wachtte.

Zonder het te beseffen zag ik de achterkant van het decor – een door die sinistere toneelspelers verlaten podium. De tribunes liepen leeg, verloren hun symbolische betekenis. De feestroes maakte plaats voor een beangstigend voorgevoel, een twijfel die ik in gezelschap van de luidruchtige groep kameraden, omringd door de geur van de rode verf van de door de regen nat geworden spandoeken, gauw wegstopte … Toch liet dat kortstondige ‘waar is het goed voor’ mijn naïeve geloof niet ongeschonden.

Twee dagen later vergrootte een nachtelijk, zinsbegoochelend droombeeld mijn teleurstelling … Vaak stuurde men ons naar grote fabrieken aan de rand van de stad om er te werken, om ons voor te bereiden op een bezigheid met onze handen, het lot waartoe onze situatie ons voorbestemde. We veegden werkplaatsen aan, harkten op binnenplaatsen ijzerafval bij elkaar, verzamelden brokken staal of houtresten. Die avond kreeg de vrachtwagen die ons naar het weeshuis moest terugbrengen pech, en zolang ondergebracht in een loods, wachtten we tot laat in de nacht … Toen we weer door de stad reden, ontrolde zich voor degenen die net als ik achter in de laadbak zaten een beangstigend schouwspel: op het grote plein in het stadscentrum waren arbeiders in de lichtbundels van schijnwerpers bezig de tribunes af te breken! Ik zag nog net de langwerpige vakken met rijen banken, een stapel portretten die zonder pardon op een hoop waren gegooid …

De schok was even heftig als wanneer ik midden onder een film technici bezig had gezien met het verplaatsen van meubilair of met het aansporen van een filmactrice. Het was zo’n verbijsterende vaststelling dat het me in verwarring bracht: het afbreken gebeurde ’s nachts om voor de mensen te verbergen dat het maar om een gewoon decor ging, een gekleurde gevel waar niets achter zat. Ja, toch, een met peuken bezaaid wegdek, de stille treurigheid van ramen in lelijke huizen, die kale bomen in de kou. De bewegingen van de arbeiders verraadden een onwillige ruwheid, een vermoeidheid die aangaf dat ze er genoeg van hadden … De volgende dag zag het plein er weer uit zoals gewoonlijk, wat me met een kwellende gedachte liet zitten: al die rijen banken, die worden dus waarschijnlijk op een geheime plek verstopt …

Aan het eind van de winter deed ik een nog verbazingwekkender ontdekking: die plek had niets geheims!

Op een februarimiddag werden we eropuit gestuurd om de paden in een groot park aan de rand van de stad schoon te maken, en daar, in het deel van het park waar de minste mensen kwamen, stuitten we op de tribunes voor het defilé. Niemand had ze willen verbergen, of het moest onder die dikke laag sneeuw zijn, diepblauw in de zon en door geen mensenvoet betreden …

Het echte geheim zat ’m trouwens niet in de besneeuwde rijen banken maar in het binnenste van de tribunes, een donkere ruimte waar stalen stangen doorheen liepen en waar ik achter een stuk of vier van mijn kameraden aan naar binnen sloop. De anderen stelden zich al met hun schep op de schouder in rijen op om weer naar het weeshuis terug te gaan, terwijl wij een lange ontdekkingstocht door die metalen doolhoven ondernamen.

Het avontuur had voor mij de bekoring dat wat ik deed een beetje heiligschennis was: weggekropen onder de oplopende rijen die gewoonlijk door partijleiders werden bezet, was ik zojuist doorgedrongen tot het heilige der heiligen van de macht, tot de plek bestemd voor de machtigsten, het binnenste van het symbool! Van onderaf bepaalde ik waar de hoogste functionaris moest hebben gezeten, waar zich het vak voor de intelligentsia bevond …

Mijn mijmering werd verstoord door een schreeuw die van buiten kwam. Mijn kameraden riepen me en in hun stem klonk naast vriendschappelijke bezorgdheid ook iets van leedvermaak door: ‘Vooruit, kom, kom eruit! We moeten terug, straks wordt de surveillant nog boos …’

Ik wurmde me tussen twee stalen steunen door, moest over een versperring van balken klimmen die zo hoog was dat ze tot mijn middel kwam, kroop met moeite tussen volgende stangen door, moest bukken om langs nog een dwarsbalk te komen …

En opeens drong tot me door dat dit doolhof, dat rondom helemaal uit hekwerk bestond, geen uitgang had!

Op mijn paniek werd met luid gelach gereageerd. Mijn kameraden lachten zich krom, wezen naar me alsof ik een opgesloten beest was. Aan hun spottende opmerkingen voegden ze gemene aanmoedigingen toe: ‘Maak je niet ongerust, tot morgen heb je alle tijd! Slaap lekker, welterusten! We zullen tegen de surveillant zeggen dat je besloten hebt onder de tribunes te gaan slapen, ha, ha, ha …!’

En ze liepen al weg, waren me al bijna vergeten. Ik kende die mengeling van hardheid en onverschilligheid die in onze jonge levens zo’n wezenlijke rol speelde.

De angst beroofde me van mijn gezonde verstand. Als een trekpop bij wie men aan de touwtjes trok, maakte ik tussen de talloze metalen palen steeds weer dezelfde reeks bewegingen – een eindeloze kruip-door-sluip-doorroute … Bij de laatste rij steunen gekomen, stelde ik vast dat ze dichter op elkaar stonden dan de eerdere en me geen enkele ontsnappingsmogelijkheid boden. Ik gaf me er ook rekenschap van dat ik instinctief de weg had genomen die naar de zon voerde en dat dit niet de goede was.

In dit doolhof was geen enkele weg de goede. Ik maakte de tocht nog eens in omgekeerde richting, maar al met het voorgevoel dat het op een mislukking zou uitlopen. Het bleef dezelfde stalen constructie: dwarsbalken, balkjes, hoekijzers, zware geprofileerde stangen … Halverwege maakte zich een afschuwelijke zekerheid van me meester: ik was bezig me van de ene naar de andere kooi te verplaatsen …

Het geraamte van de tribunes was eigenlijk niet meer dan een reeks kooien!

Niettemin ging ik tot het eind van deze zware hindernisreeks. Ik wrong me in alle bochten, vouwde me dubbel, sprong, kroop … Aan het andere uiteinde van de tribunes – dezelfde rij palen, dezelfde val met te smalle openingen …

De radeloosheid maakte in mij de energie los van een in het nauw gedreven wild dier. Ik draaide me om, bestormde in een wanordelijke aanval de ene kooi na de andere, voelde niet langer de botsingen met de scherpe kanten van de balken, volgde niet meer een bepaalde richting … Ik stootte met mijn voorhoofd hard tegen de rand van een rij banken, het werd me zwart voor ogen, ik bleef staan en de pijn zorgde noodgedwongen voor een rustmoment, voor de droeve aanvaarding van de nederlaag.

Verslagen als een veroordeelde, zag ik mezelf gevangen in een groot van ijzerdraad geweven spinnenweb. Ik werd aan alle kanten omgeven door tralies, ontsnappen was onmogelijk. De hemel, de bevroren grond, de schaduw van de bomen en de zon, overal liepen de strepen van dikke spijlen door, die zich niets aantrokken van mijn rusteloze aanwezigheid.

Mijn angst was zo groot dat ik, zo opgesloten als in een gevangenis, waarschijnlijk wel de bredere werkelijkheid gewaarwerd van het land waarin ik woonde en waarvan ik, dankzij flarden van gesprekken die ik hier en daar opving, het politieke systeem begon te doorgronden … Veel later zou de herinnering aan deze metalen dwangbuis me doen denken aan de wanhoop van mijn landgenoten over de alomtegenwoordige censuur en het politietoezicht, maar vooral over de onmogelijkheid dit land te verlaten, door het pantser van het IJzeren Gordijn heen te breken. Overal op het reusachtige grondgebied dezelfde tribunes, dezelfde leuzen die uit luidsprekers klinken, dezelfde portretten van leiders. En onder de rijen banken die stalen fuiken, precies dezelfde, zonder uitweg. Het begrip ‘totalitair regime’ kende ik toen nog niet. Toch kon ik me op dat moment, in het koude binnenste van het symbool, heel goed voorstellen hoe dat moest voelen …

Ik hervatte mijn tocht met de stijve bewegingen van een slaapwandelaar, geleid door de vage hoop aan de voorkant van de tribune onder de eerste rij treden door te kunnen. Ik moest nu bij elke stap wat dieper bukken, de kooien werden lager naarmate ik dichter bij de vermoede uitweg kwam. Mijn berekening was niet onjuist, de eerste trede zat zo’n veertig centimeter boven de grond en had het me mogelijk moeten maken om eronderdoor te kruipen. Maar daarbij had ik geen rekening gehouden met de dikte van het ijs, die donkere laag waarin het onderstel van het geraamte vastzat. Ik ging op het bevroren oppervlak liggen, probeerde met mijn hoofd onder de rij banken door te komen, verloor mijn tsjapka, mijn wang zat tegen de sneeuw …

Maar nee, om te ontsnappen had ik die korrelige korst moeten wegkrabben of hem moeten laten smelten. Als het eens ging dooien, schoot me te binnen, maar meteen zag ik de waanzin van die gedachte in: ja, ik zou hier blijven tot de komst van mooi weer in april …

Ik schudde mijn hoofd om dat beeld te verjagen en op hetzelfde moment zag ik een rood vlekje van iets wat in het ijs zat vastgevroren. Ik raakte het aan en herkende de overblijfselen van een kinderballon, een van de ballonnen die de tribunes tijdens de beide defilés opfleurden. Af en toe lieten de kinderen van de functionarissen ze per ongeluk los en terwijl we geestdriftig in onze rijen voortstapten, zagen we die kleurige bollen dan hoog in de lucht verdwijnen … Nu lag ik onder het vak waarin gewoonlijk die kinderen en hun moeders samen werden gebracht. Waarschijnlijk was de rode ballon geknapt, onder de treden gevallen, aan een balk blijven haken …

Ik werd me bewust van de afgrond die me scheidde van degene die hem was kwijtgeraakt, ik stelde me een jongen van mijn eigen leeftijd voor, die deel uitmaakte van een gezin, die het defilé niet bijwoonde te midden van een menigte onbekenden, maar met zijn ouders, op de tribunes. Ik dacht niet eens aan een ‘rijkeluiskind’, ik zag eerder op een vage manier het dagelijkse verloop van dat leven dat zo sterk verschilde van het mijne, de aanwezigheid van zijn moeder naast hem, de degelijkheid van een leven dat deze jongen deelde met enkele andere kinderen in het vak. De onmogelijkheid zijn manier van leven te leren kennen, viel in mijn gedachten samen met mijn onvermogen om uit deze stalen kooien weg te komen.

Minder verbaasd dan daarvoor merkte ik boven me de flarden van een andere ballon op, een blauwe deze keer, die tussen twee stangen vastzaten en naar beneden hingen. Ik stak mijn hand uit en …

Het was als een lichtstraal in het donker: daar waar de gesprongen ballon hing, bestonden de metalen steunen van de tribunes uit dwarsbalken die, het stijgen van de treden volgend, in het niets leken uit te komen!

Het werd een zware opgave, maar de hoop gaf me de kracht van een waaghals. Ik moest plat op mijn buik op de kruising van de stangen gaan liggen, de volgende dwarsbalk grijpen, mezelf tot dezelfde hoogte ophijsen, als een kledingstuk dat op een hek was gegooid, weer op adem komen en, terwijl ik de pijn al voelde van de scherpe kanten die in mijn middenrif drukten, me kruipend verder naar boven werken. Een trekbeweging, me even in evenwicht houden op een scherpe rand, spartelen als een hagedis, weer houvast vinden, weer een ruk omhoog …

De laatste beweging werd uitgevoerd met een bijna onnodige krachtsinspanning, met minachting voor het overwonnen monster. Ik greep de hoogste stang, maakte een draai, klampte me aan de bovenste rij banken vast, stapte eroverheen en ging op de besneeuwde plank zitten waaruit de bank bestond.

Ik was vrij.

En verblind door het licht zag ik door de inspanning alleen maar alle kleuren van de regenboog. Ook hoorde ik niets, behalve het bonken van het bloed in mijn slapen. Na zo lang gevangen te hebben gezeten, leek alles me nieuw, vooral vanaf deze hoogte gezien. Een flets zonnetje, het wit van de grote open plekken in het park, de statige rust van de hoge sparrenbomen die schuilgingen onder een dikke laag sneeuw.

Op het pad langs de rivier zag ik tot mijn stomme verbazing een groepje kinderen dat zich langzaam verwijderde, ieder kind met een schep op de schouder. Ik herkende mijn kameraden en zelfs die ene leerlinge die we ‘Roodkapje’ noemden vanwege haar muts, een meisje dat zich altijd verzette tegen de regels en dat nu apart van de anderen liep, waarbij ze zich huppelend leek voort te bewegen … Dus niemand had mijn afwezigheid opgemerkt en mijn eindeloze gevangenschap in de stalen kooien had in feite maar een paar minuten geduurd!

Ik begon van de rijen banken af te dalen, verbijsterd over die in tweeën gesplitste tijd die me deed twijfelen aan het hier en nu van mijn eigen persoon. En als een bevestiging van het nieuwe van deze situatie dook opeens die jonge vrouw op.

Ze was naar de tribunes gekomen, waarschijnlijk door onze sporen in de opgewaaide sneeuw te volgen, had een stuk van de rij banken van sneeuw ontdaan en zat nu met haar ogen dicht in de stralende zon. Op haar schoot lag een open boek.

Ik bleef staan, liep niet verder naar beneden, verstarde bij de gedachte dat wat er gebeurde niet tot de wereld behoorde waarin ik leefde.

Het was de allereerste keer dat ik zo duidelijk voor me zag wat vrouwelijkheid inhield. Tot dat moment hadden vrouwen het voorkomen van de arbeidsters die wij in de fabrieken en op de bouwterreinen tegenkwamen, sterke vrouwen, vaak getekend door het zware lichamelijke werk en de drank, en die door het leven waren gestaald om mannen het hoofd te kunnen bieden. In het weeshuis was het vrouwelijke element nog minder zichtbaar, jongens en meisjes, we zagen er allemaal hetzelfde uit: hoofden waarvan het haar één keer per maand kort werd geschoren, kleren van hetzelfde dikke flanel, een taal waarvan het ons niet opviel dat die mannelijk ruw was. Je had natuurlijk de vrouwen die op de tribunes in het vak voor gezinnen bij elkaar zaten, de echtgenotes van notabelen en hoge functionarissen, maar zij waren even onwerkelijk als de symbolische figuren op de propaganda-affiches.

De jonge vrouw die ik nu zag, vertegenwoordigde voor mij dus de eerste echte vrouw. De iets gebogen houding van haar lichaam was vrouwelijk. Ook de knie onder de dunne wol van een zwarte kous, die door een pand van haar jas met onschuldige en vreeswekkende vanzelfsprekendheid onbedekt werd gelaten. Ook dat gezicht met gesloten ogen, dat zich leek aan te bieden voor een liefkozing.

Dankzij haar begreep ik opeens wat het betekende verliefd te zijn: je voorafgaande leven vergeten en alleen nog maar bestaan om de ademhaling van de vrouw van wie je houdt, het trillen van haar wimpers, de zachtheid van haar hals onder een grijze sjaal te voelen. Maar vooral om het heerlijke onvermogen gewaar te worden de vrouw tot zichzelf te beperken. Want zij was ook die overvloedige witte sneeuw om ons heen, en het schitteren van de zon tussen de bomen, en dit hele moment dat al een voorbode was van de schuchtere adem van het voorjaar. Zij was dat allemaal bij elkaar en elke kleinigheid in het eenvoudige lijnenspel van haar gestalte was een afspiegeling van die geweldige uitgebreidheid.

De sneeuw knarste onder mijn voet, de vrouw opende haar ogen en op haar wimpers zag ik tranen glinsteren. Haar gezicht bleef echter kalm, het straalde bijna.

Ik liep met beschaamde omzichtigheid naar beneden, verlegen omdat ik haar rust had verstoord. Ze zat met haar hoofd gebogen over het boek, waar een envelop als bladwijzer in geschoven zat. Met een snelle beweging deed ze het boek dicht, alsof ik het geheim van haar brief had kunnen stelen. Meteen besefte ze waarschijnlijk dat er niets te duchten viel van een kind dat door deze onverwachte ontmoeting net zo in verwarring werd gebracht als zij. Ze keek me langdurig aan, deze keer met een lichte glimlach. Bij de onderste tree aangekomen zag ik dat haar ogen zo’n diepbedroefde uitdrukking kregen dat ik me afwendde en gauw naar de achterkant van de tribunes liep.

Daar vond het mysterie van de val zijn verklaring: een stalen stang die maar met één bout vastzat, kon weggeschoven worden en gaf zo toegang tot het doolhof …

Toen ik het park verliet, kwam ik twee bejaarde vrouwen tegen, personeel voor het tuinonderhoud, dat lusteloos de bevroren grond rond de grote stenen bloembakken omwroette. Een van hen schudde het hoofd in de richting van de plek waar de tribunes stonden en liet een zucht horen: ‘Wat wil je? … Hij was bemanningslid van een onderzeeboot, haar man. En als er op zee een ramp gebeurt, krijg je geen graf en geen kruis …’

De ander hield op met het omwroeten van de aarde, leunde op de steel van haar schop en zuchtte op haar beurt: ‘Ach, weet je, kruizen … Het is misschien maar beter dat er geen graf is. Zo komt ze het sneller te boven …’

Ik ving deze woorden in het voorbijgaan op en holde om me weer te kunnen aansluiten bij mijn groepje kameraden. Onbewust hoopte ik onze spelletjes te kunnen hervatten om de schoonheid en de droefheid van wat ik zojuist had meegemaakt te vergeten.

Vergeten deed ik het echter nooit. De op de besneeuwde tribunes zittende jonge vrouw werd veel meer dan een herinnering. Een manier van zien, begrijpen, een gevoeligheid, een kracht waarzonder mijn leven niet zou zijn geworden zoals het later werd. Na onze kortstondige ontmoeting kreeg ik een heel andere kijk op de zwaarwichtige symbolen die het plan roemden om van mijn vaderland een heilstaat te maken. Al die defilés, plechtigheden, congressen, monumenten … Vreemd genoeg had ik sindsdien minder zin om de schijnheiligheid van de hoogwaardigheidsbekleders die de rijen banken bevolkten te bespotten en te bekritiseren, die profiteurs aan de kaak te stellen voor wie de droom van een nieuwe maatschappij niet meer was dan een nuttige oude leugen.

Ik besefte dat de waarheid niet bij hen te vinden was en ook niet in het kamp van de tegenstanders, bij de mensen die zich verzetten. Die waarheid kwam me even eenvoudig en helder voor als die februaridag, tussen bomen die onder een dikke laag sneeuw schuilgingen. De nederige schoonheid van het vrouwengezicht met de gesloten ogen maakte de tribunes en degenen die er zaten tot iets lachwekkends, net als de pretentie van mensen om in naam van de Geschiedenis de toekomst te voorspellen. De waarheid sprak uit het zwijgen van die vrouw, uit haar eenzaamheid, uit haar liefde, die zo veelomvattend was dat zelfs dat onbekende kind dat de treden afdaalde er altijd van onder de indruk zou blijven.

Ik kwam op de gedachte dat deze verliefde vrouw leefde in een tijd die geheel losstond van de regelmatig in ons leven terugkerende grootse massale schouwspelen. Of misschien leefde ze in een wereld zoals hij ook had kunnen zijn, zonder de allesoverheersende verbetenheid van de mensen, zonder die tribunes, zonder het spinnenweb dat door hun spijlen gevormd werd.

Die hoop wekte in mij de droom weer tot leven over de witte stad, over mensen met een andere manier van denken die, volgens onze onderwijzeres, de toekomstige maatschappij zouden bevolken. Ja, mooie, rustige mensen die nooit grote hoeveelheden zouden pakken en geestdriftig zouden werken aan het ‘bouwen van de toekomst’ …

Toen drong opeens het verontrustende feit tot me door dat één ding aan dat prachtige plan ontbrak.

Liefde … fluisterde een ongelovige stem in mijn binnenste. Aan alles was gedacht in de ideale maatschappij: de geestdriftige arbeid van de massa’s, de enorme vooruitgang van wetenschap en techniek, de verovering van de ruimte die de mens naar onbekende melkwegstelsels zou voeren, materiële overvloed en verstandig consumeren verbonden met een radicale mentaliteitsverandering. Aan alles, beslist aan alles! Behalve …

Ik dacht niet opnieuw aan het begrip ‘liefde’, maar zag alleen die jonge vrouw weer voor me te midden van de grote rust van door de zon beschenen sneeuwhopen. Een vrouw met gesloten ogen en wier gezicht reikte naar de man van wie ze hield.

Toen, veertig jaar later, de militaire geheimen openbaar werden gemaakt, kwam ik te weten wat de naam was van de onderzeeboot die op zee was vergaan, een ramp die de man het leven had gekost wiens beminde schim ik vaag op het gezicht had gezien van de jonge vrouw die op de tribunes voor defilés zat. De gebeurtenissen bevestigden elkaar: onze ontmoeting in het park had ruim een jaar na de schipbreuk plaatsgevonden …

De zaak leek verder duidelijk, van het begin tot het eind. Het enige raadselachtige bleef dat de gelaatstrekken van de jonge vrouw zowel verdriet als berusting uitdrukten. Een bijgelovige angst belette me deze tegenstrijdigheid onder woorden te brengen, ik was bang dat ik, door te nuchter te redeneren, de broze schoonheid van het moment dat ik als kind op het hoogste punt van de tribunes had beleefd, teniet zou doen. Op den duur leidde dit gebrek aan begrip ertoe dat er niet meer overbleef dan een van die vage herinneringen waarbij we duidelijkheid liever uit de weg gaan omdat we weten dat het liefdevolle ervan nu juist is te danken aan de raadselachtige werking van ons geheugen. Om naar dat moment terug te keren, was het voor mij voldoende om deze woorden opnieuw uit te spreken, als was het een toverspreuk uit mijn kindertijd: ‘Zij was de allereerste vrouw op wie ik verliefd ben geweest.’

Dit aangename overblijfsel van het verleden zou niet bewaard zijn gebleven als ik niet jaren later in de blik van een andere vrouw dezelfde uitdrukking had gezien van een prachtige, maar verloren gegane liefde.

Een stad in het departement Var, waar ik, tussen twee treinen, een beetje op goed geluk doorheen loop. Een winterdag met een verblindende zon en mistral, het gevoel dat de harde wind in zijn tomeloze woede alles zal meesleuren. Alles vliegt inderdaad weg, papieren tafelkleden en servetten op caféterrassen, de hoed van een oude heer die hem met behulp van zijn wandelstok op de grond weet vast te pinnen, plastic zakken die aan de kale takken van de platanen blijven haken, luiken die klapperen, jaspanden die voorbijgangsters met de beweging van een torero neerslaan om hun geplaagde lichaam bedekt te houden … Met zijn als schuurpoeder werkende wervelingen versterkt de wind de helderheid van de zonnestralen, de klank van de geluiden. Claxons doen de trommelvliezen geweld aan, flarden van gesprekken doorsnijden de lucht als scherpe scherven. De stad is een flits magnesiumlicht van een fotograaf van weleer.

Verblind, met mijn ogen knipperend tegen het stof, zoek ik beschutting achter een muur, ik loop bijna op de tast, voor ik die grafstenen en kruizen gewaarword. Een kerkhof, even wit als de gevels, maar achter een rij cipressen, uit de wind. Daar kan ik weer tot mezelf, op adem komen en, als ik de felle zon de rug toekeer, weer in mijn eigen trage tempo handelingen verrichten …

Ik sta op het punt mijn weg te vervolgen, me in de wind en de hitte te wagen als ik opeens die roerloze donkere vlek bij een grafsteen zie. De vlek trilt, wordt de gestalte van een vrouw, draait zich om, loopt langs de haag cipressen. Een jong gezicht, ogen met tranen in de kleuren van de regenboog … Als ze langs me komt, glimlacht de vrouw flauwtjes en loopt verder naar de uitgang. Nadat ze uit het zicht is verdwenen, neem ik een kijkje bij het graf waar ze net vandaan komt, lees de naam, maak een snelle berekening: achttien jaar geleefd voor het jaar tweeduizend, ruim tien jaar daarna. Achtentwintig jaar. Een echtgenoot? Een verloofde? Een broer? Vorig jaar gestorven …

Op straat doet het felle wit van de zon me weer denken aan het heldere licht aan het eind van een bepaalde winter in mijn vaderland. Een onbekende vrouw die op een rij banken van een tribune zit, in de diepe rust van een slaperig sneeuwlandschap. Ik stel vast dat haar gezicht overeenkomsten vertoont met de trekken van de jonge vrouw die ik op het kerkhof tegenkwam. Een uitdrukking van verdriet én berusting.

Ik begrijp dat het om een heel kortstondig maar toch wezenlijk moment gaat in het leven van een zwaarbeproefd persoon. Al het verdriet is er nog, maar de liefde maakt zich er al van los en bestaat heel even in haar absolute en echte vorm: de wereld met zijn absurditeiten, zijn leugens en zijn slechtheden staat niet langer tussen de vrouw en de man die zij liefheeft.

De wereld … Ik herinner me de stalen kooien onder de tribunes voor het defilé waarin ik als kind vocht om eruit te komen. En de kleurloze partijbonzen die voor de menigte salueerden. En de oorlogen, en de revoluties, en de beloften dat ons wereldwijd vrijheid en geluk deelachtig zouden worden, zoals van oost tot west luidkeels werd verkondigd. Bij die gedachte kent mijn verbazing geen grenzen meer: er is niets meer van dat alles over!

Aan het eind van de straat kan ik de jonge vrouw in het zwart nog zien die net is vertrokken. Ik voel me innig met haar verbonden. Ten slotte versmelt haar gestalte in de stormachtige mistral met het blauw en goudgeel in de verte.