Henning Mankell

De woede van het vuur

Vertaald uit het Zweeds door Maydo van Marwijk Kooy

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Oorspronkelijke titel Eldens Vrede, verschenen bij Rabén & Sjögren Bokförlag 2007

Oorspronkelijke tekst © Henning Mankell 2007.

Published by agreement with Norstedts Agency, Sweden

Nederlandse vertaling © Maydo van Marwijk Kooy en De Geus bv, Breda 2012

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Saarah van Doornewaard

isbn 978 90 445 2323 2

nur 284

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

Sofia rent door de nacht. Ze heeft haast en ze is heel bang. Ze weet niet waarom ze rent, waarom ze bang is of waar ze naartoe gaat. Maar er is iets achter haar wat haar angst aanjaagt, iets gevaarlijks, iets slechts, iets wat steeds dichterbij komt.

Ze rent door de nacht. Ze is alleen en heel erg bang …

Sofia had haar ogen dichtgedaan toen ze aan die verschrikkelijke droom dacht. De droom die ze steeds had gehad na het ernstige ongeluk, waarbij Maria dood was gegaan en zij allebei haar benen was kwijtgeraakt en ernstige brandwonden had opgelopen. Nu sperde ze haar ogen open, alsof ze echt net uit een droom was wakker geworden. Alsof ze even was teruggegaan in de tijd. Ze gooide nog een paar takken op het vuur en bedacht dat het meer dan tien jaar geleden was. Toen was ze negen en nu is ze bijna twintig.

Het was al laat. Meestal sliep ze op dit uur. Maar vanavond kon ze niet slapen. Achter haar, in het kleine huisje van bruine baksteen, lag haar familie te slapen. Ze kon mama Lydia horen snurken, en een van de kinderen jammerde zachtjes in zijn slaap.

Sofia zat op haar matje bij het vuur. Aan de andere kant van de vlammen lag haar hond Lokko met zijn kop op zijn poten. Hij had zijn ogen dicht. Als Sofia zich bewoog, of als er een insect langs zijn neus fladderde, deed hij zijn ogen even open en keek haar aan.

Soms vond Sofia het vreemd om in de ogen van de hond te kijken zoals in het vuur, waarin de vlammen op en neer dansten en waaruit knetterende vonken zich losmaakten en in de nacht verdwenen. Lokko’s ogen waren als de deuren naar donkere grotten waarin allerlei spannende en vreemde dingen verborgen lagen. In de vlammen van het vuur dansten de herinneringen en gedachten aan wat langgeleden gebeurd was …

Het dorp om haar heen sliep. Ver weg in het donker kon ze een kind horen huilen. Ze luisterde. Het klonk als een kind dat ziek was. Misschien had het koorts, of misschien was er iets anders aan de hand.

Toen ze het huilen hoorde, voelde ze een steek in haar borst. Nu ze zelf twee kinderen had, wist ze dat een huilend kind kon betekenen dat er een ziekte was uitgebroken. Dat hóéfde niet zo te zijn, maar het kon … Ze had al te veel kinderen zien sterven, van de koorts, of van de diarree, of aan malaria. De mensen hier in het dorp waren allemaal arm, net als zijzelf. Ze wisten nooit zeker of er een dokter zou zijn om hen te helpen en of ze genoeg geld zouden hebben om de benodigde pillen te kopen.

Ze luisterde nog eens. Het kind was nu stil geworden. Sofia trok met haar kruk een paar stukken hout naar zich toe en schoof ze vervolgens in het vuur. Lokko keek naar haar.

‘Mooi hè?’ fluisterde ze. ‘De vlammen die springen en dansen. Zo was ik ook voor ik mijn benen verloor. Ik danste net als de vlammen.’

Lokko keek haar met zijn grote ogen aan.

‘Ik zou weleens willen weten wat je denkt’, zei Sofia. ‘Ik zou willen dat je één keer één minuut kon praten om me te vertellen wat er in je kop omgaat.’

Sofia legde haar kruk weg en leunde tegen het houten stoeltje dat als ruggensteun diende. Ze luisterde nog eens naar de geluiden in het donker.

Wat kunnen de dingen toch vreemd lopen, dacht ze. Ooit was ze zelf een klein kind geweest en nu was ze opeens volwassen. Maar geen kind meer zijn, wat wilde dat zeggen?

Sofia sloot haar ogen en ging in gedachten terug in de tijd. Het was alsof er een pad was in haar hoofd. Dat elke dag dat ze leefde een stukje langer werd. Zo zou het doorgaan tot ze oud was en misschien zo moe dat het te vermoeiend werd om het hele pad terug te volgen …

Ze dacht aan Maria en Rosa, haar twee zusjes die dood waren. Dat gebeurde altijd als ze aan vroeger dacht. Ze wist dat ze hen op het pad in haar hoofd zou tegenkomen. Ze zouden elk op hun eigen plek langs het pad op haar staan wachten. Ergens aan het begin stond ook haar vader Hapakatanda, die was gestorven. Ze was toen zo klein geweest dat ze het zich bijna niet herinnerde.

‘Ik ben nu wel volwassen’, zei ze tegen zichzelf. ‘Maar ik weet niet wat dat betekent.’

Plotseling voelde het alsof ze daar op haar matje bij het vuur niet langer alleen was. Er zaten andere personen bij haar, een soort schimmen, kinderen van verschillende leeftijden. Eentje was pas drie, vier jaar oud, en een ander acht, weer een ander misschien tien.

Dat was zijzelf. Sofia had het gevoel dat ze omringd werd door haarzelf op verschillende leeftijden. Ze kon haar hand uitsteken en haar eigen achtjarige ik aanraken, of de Sofia van zes, of het meisje dat zo klein was dat ze nog niet eens kon lopen.

Maar natuurlijk was ze wél alleen. Ze zag zichzelf, maar alleen in haar hoofd, in haar herinneringen.

Wat was het eerste in haar leven wat ze zich kon herinneren? Wat was haar alleroudste herinnering? Ze wist nog de keer dat zij en mama Lydia in het dorp waar ze geboren was beneden bij de rivier kleren wasten. Zij, Sofia, had bij de oever gespeeld. Misschien was Maria er ook bij geweest? Dat kon ze zich niet herinneren. Lydia had met de andere vrouwen tot aan haar knieën, voorovergebogen, in het water gestaan en had de kleren tegen elkaar aan gewreven. Sofia wist dat er gevaarlijke dieren in de rivier zaten, krokodillen, die stil aan kwamen zwemmen met alleen hun ogen boven het wateroppervlak. Dan konden ze opeens razendsnel hun enorme kaken openen, iemand grijpen en onder water trekken. Lydia en de andere vrouwen hielden het water de hele tijd in de gaten. Krokodillen waren verraderlijk; je wist dat ze er waren, maar nooit waar en wanneer ze zouden aanvallen.

Plotseling was er een grote krokodil door het wateroppervlak gebroken, met zijn bek wijdopen zodat je zijn tanden zag glinsteren. Hij zette zijn tanden in de arm van een van de vrouwen die aan het wassen was. Voor iemand iets kon doen, had de krokodil haar onder water getrokken. De vrouw was nog één keer bovengekomen, ze had geschreeuwd en Sofia kon zich het geluid nog precies herinneren. Daarna was ze weer onder water verdwenen en niemand had ooit nog iets van haar gezien.

Dat is mijn allervroegste herinnering, dacht Sofia. Ik zag de krokodil en ik hoorde de vrouw schreeuwen. Het is niet alleen maar iets wat mama Lydia of iemand anders me heeft verteld. Ik zag echt wat er gebeurde. Ik zat aan de kant van de rivier en zag haar onder water verdwijnen.

Gek, dacht ze, dat haar eerste herinnering iets engs was. Iemand die doodging, in de bek van een krokodil.

Sofia sloeg een mug op haar arm weg voor hij haar had kunnen bijten om bloed uit haar te zuigen. Er schoten verschillende herinneringen door haar hoofd. Maria kwam er bijna altijd in voor. Ze waren onafscheidelijk geweest. Ze scheelden maar een jaar en mensen dachten vaak dat ze tweelingzusjes waren. En ook al waren ze arm en gingen ze soms met honger naar bed, en ook al moest mama Lydia soms huilen omdat ze geen eten voor haar kinderen had, toch lag er een soort warme gloed over haar jeugd. Of wílde ze het zich gewoon op die manier herinneren?

Sofia wilde eigenlijk niet denken aan wat er gebeurd was. Maar ze kon het niet laten. Die verschrikkelijke ochtend, waarop die vreselijke dingen gebeurd waren die haar hele leven hadden veranderd.

Zij en Maria holden langs het pad. Het was vroeg in de ochtend, de zon kwam net op. Iedere ochtend herinnerde mama Lydia hen eraan dat ze altijd op het pad moesten blijven, dat ze nooit over de velden mochten hollen of op plekken waar geen andere mensen liepen. Daar was iets gevaarlijks, gemene kleine dieren, een soort aardkrokodillen die met hun kaken benen en armen konden afscheuren van kleine kinderen die niet oppasten waar ze hun voeten neerzetten. Maria stond naast haar, op het pad. Sofia sprong op haar linkervoet. Toen zette ze haar rechtervoet neer om terug te stappen op het pad.

Daarna herinnerde ze zich niets anders dan een brandende pijn en een grote, zwarte stilte. In het ziekenhuis hadden ze elk in hun eigen bed gelegen, naast elkaar. Maria was heel ernstig gewond en ’s nachts had ze de hand van Sofia gepakt en gezegd: ‘Ik ga nu naar huis.’ Toen had ze haar ogen dichtgedaan en Sofia had meteen geweten dat Maria dood was.

Sofia zat bij het vuur en bedacht dat het nog steeds evenveel pijn deed, hoe vaak ze de gebeurtenissen van die dag ook door haar gedachten had laten gaan. Als ze aan Maria dacht, kreeg ze tranen in haar ogen. Maria, die vlak daarvoor nog had gelachen. Zo zag ze haar nog steeds voor zich: Maria in haar witte jurk die lachte op het pad.

Sofia vond het moeilijk te begrijpen hoe klein de afstand was tussen leven en dood, terwijl die eigenlijk heel groot zou moeten zijn. Bovendien waren het oude mensen die dood moesten gaan, niet jonge meisjes zoals zij en Maria, meisjes die net tien waren.

Ze veegde haar ogen af en bedacht dat Maria nu tien jaar dood was. Als ze nog had geleefd was ze nu twintig. Misschien zou zij ook kinderen hebben gehad? Sofia probeerde zich voor te stellen hoe Maria er dan uit had gezien. Maar dat lukte niet. Ze kon zich nog wel een volwassen vrouwenlichaam bij Maria voorstellen, met ronde heupen en borsten, maar ze bleef Maria’s kinderlijke, lachende gezicht zien boven dat lichaam. Hoe oud Maria ook werd, in Sofia’s herinnering zou ze altijd een kind blijven. Haar gezicht zou niet ouder worden.

Sofia keek omhoog naar de nachthemel. Als ze haar ene hand boven haar ogen hield zodat het vuur haar niet verblindde, kon ze de sterren daarboven zien glinsteren.

Mama Lydia had altijd gezegd dat je in een ster veranderde als je doodging. Sofia vond dat moeilijk te geloven, ook al was het een mooie gedachte dat het Maria’s ogen waren die daar fonkelden. Als Maria érgens was, dan waarschijnlijk in Sofia’s hoofd. Wat er in de grond begraven lag, waren botten en geen glimlach, geen geschater, geen herinneringen.

Lokko ging zitten. Hij krabde zich en verdween in het donker. Uit een plastic beker dronk Sofia wat koude thee, terwijl ze naar de geluiden in het huisje luisterde. Soms kon Lydia zo hard snurken dat je het door de muren heen kon horen. Maar nu was het stil. Lydia sliep op de grond, op een rieten matje met een dun kussentje onder haar hoofd. Sofia had haar gevraagd of ze geen bed voor haar zou kopen. Maar Lydia wilde geen bed. Ze had altijd op de grond geslapen. Dat wilde ze niet veranderen, ook niet nu ze oud begon te worden.

Maar was Lydia eigenlijk wel oud? Sofia probeerde het uit te rekenen. Lydia wist zelf niet precies hoe oud ze was. Niemand had de exacte datum of het jaar dat ze geboren was opgeschreven. Toen ze oud genoeg was om het te vragen was haar moeder al dood en haar vader wist het niet meer precies. Lydia’s moeder had een hele tijd bijna elk jaar een kind gekregen. Het waren er elf in totaal, maar er waren er maar drie blijven leven. Lydia’s vader wist nog wel dat Lydia geboren was in de herfst, dat het veel meer had geregend dan anders. In september, misschien oktober. Maar welk jaar? Daarop had hij geen antwoord. Sofia dacht dat Lydia ongeveer 45 jaar oud was, maar ze was zo moe en afgepeigerd dat ze er ouder uitzag.

De dood had haar oud gemaakt.

Eerst was Hapakatanda doodgegaan, en toen Maria, bij het ongeluk waarbij Sofia haar benen was kwijtgeraakt. Daarna was Sofia’s andere zusje Rosa overleden aan een afschuwelijke ziekte. Een van haar jongere broertjes was overleden aan malaria, een ander door diarree. Vier kinderen was Lydia verloren. En van de kinderen die nog in leven waren was er dus één, Sofia, die haar beide benen kwijt was zodat ze met krukken moest lopen.

Lydia had haar eigen kinderen dood zien gaan. Dat had haar oud gemaakt. Ze had wanhopig om hen gehuild en de tranen hadden diepe sporen in haar gezicht getrokken. Het verdriet over de dode kinderen was in haar lichaam gaan zitten en was veranderd in pijn in haar gewrichten en knieën en armen.

Sofia kreeg zelf tranen in haar ogen als ze aan mama Lydia dacht. Zij had zo veel narigheid en verdriet in haar leven moeten meemaken. Geen wonder dat haar gezicht er zo oud uitzag.

Lokko kwam weer uit het donker tevoorschijn en ging bij het vuur liggen. Sofia bleef denken aan alles wat er in haar leven gebeurd was. In de moeilijke weken na het ongeluk, toen ze in het ziekenhuis had gelegen en ze voor ze in slaap viel wanhopig had gehuild om de dood van haar zusje Maria en om haar benen, die ze was kwijtgeraakt, had ze vaak gedacht dat ze niet meer wilde leven. Zij, Sofia, had op de mijn naast het pad getrapt, maar Maria was er het zwaarst voor gestraft want zij was nu dood. Waarom was Sofia blijven leven terwijl Maria stierf? Had het niet andersom moeten zijn?

Het klopte helemaal niet. Sofia vroeg zich af of dat soms was wat volwassen worden inhield: weten dat je sommige dingen niet kunt begrijpen. En daar tegen kunnen.

In gedachten ging ze verder naar het jaar waarin Rosa ziek was geworden en op de grond van hun hut was doodgegaan. Het was laat op een avond geweest; ze hadden allemaal om haar heen gezeten en haar vastgehouden, heel stevig, zodat ze niet kon verdwijnen. Maar ze konden haar niet vast blijven houden. Ze was doodgegaan en lag nu in de aarde begraven.

Sofia ging elke week met mama Lydia naar het graf. Dat lag samen met de andere graven van dorpsbewoners op een helling bij een kleine rivier. Iedere keer dat ze er kwamen waren er nieuwe graven bij gekomen, nieuwe mensen die ze in een gat in de grond hadden laten zakken. Lydia huilde altijd. Ze ging op haar hurken zitten huilen, alsof het allemaal net gebeurd was. En niet een heleboel jaar geleden.

Voor mama Lydia waren haar overleden kinderen altijd dicht bij haar.

Soms vroeg Sofia zich af of de doden met elkaar konden praten. Dat konden de doden en de levenden wel, dat wist ze. Soms voelde ze dat Maria en Rosa en haar gestorven broertjes bij haar in de buurt waren en dat zij met hen kon fluisteren.

Als je met de doden sprak, dan fluisterde je. Waarom dat zo was, kon Sofia niet zeggen. Maar ze wist dat het zo was.

Maar zouden Rosa en Maria ook met elkaar kunnen praten? Of was het helemaal stil daar onder de grond? Of in de lucht, als het zo was als Lydia dacht, dat ze sterren waren?

Terwijl ze haar ogen half dichtkneep, keek Sofia nogmaals omhoog naar de sterren. Weer bedacht ze dat volwassen worden betekende dat je op veel vragen geen antwoord wist.

Ze merkte dat ze moest plassen en hees zich moeizaam op haar krukken omhoog. Als ze te lang op de grond zat, deden haar heupen pijn als ze opstond. Ze liep naar de latrine. Lokko kwam achter haar aan. Hij liet haar nooit alleen. Hij waakte over iedereen in de familie, vooral over Sofia’s twee kinderen. Terug bij het vuur legde ze er nog wat takken op, die meteen vlam vatten. Het vuur rook lekker, bijna net zo lekker als het parfum dat Rosa soms had gebruikt.

In de vonken dacht ze Rosa’s gezicht te zien. Een jaar voor haar dood was ze een van de mooiste meisjes geweest die Sofia ooit gezien had. Soms was Sofia jaloers geweest op haar zusje, dat zo mooi was dat alle jongens achter haar aan zaten. Maar toen ze een jaar later stierf, was alle schoonheid verdwenen. Toen spande haar huid over haar botten. Ze was zo mager geweest dat ze niet meer op haar benen kon staan.

Rosa had een ziekte gekregen waar niemand over praatte, maar waar iedereen bang voor was. Die maakte dat mensen mager werden, diarree kregen en ten slotte doodgingen. Iedereen kon het krijgen, behalve de alleroudsten. Kinderen en jonge mensen konden eraan doodgaan. De ziekte heette aids. Het was een ziekte die geen dokter kon genezen, zelfs niet in het ziekenhuis.

Sofia werd in haar gepeins gestoord door iemand die over de weg kwam aanlopen. Zo laat nog? Eigenlijk was het Lokko die het had gehoord. Hij had zijn oren gespitst en was gaan zitten. Na een tijdje zag Sofia dat het de oude Augustino was. Hij was een van de oudste mannen van het dorp. Hij woonde alleen in een bouwvallige hut en was anders dan anderen. Hij praatte in zichzelf, hij kleedde zich vreemd en niemand begreep precies wat hij zei. Bovendien sliep hij slecht en liep ’s nachts vaak door het dorp. Niemand was bang voor hem omdat hij heel zachtmoedig was. Nu kwam hij door het donker aanlopen. Sofia zag hem stilstaan en zijn hoofd achteroverbuigen om naar de hemel te kijken.

Sofia had hem één keer aangesproken. Dat was in een periode dat ze zelf ook slecht sliep. Ze hadden in het donker op de grindweg gestaan. Augustino praatte en praatte, op zijn onbegrijpelijke manier. Maar plotseling had Sofia begrepen dat hij haar probeerde uit te leggen dat hij ’s nachts rondliep om naar gevallen sterren te zoeken. Als je de goede ogen had, kon je hun licht zien en kon je ze op de grond zien liggen glanzen. Wat hij bedoelde met ‘de goede ogen’ wist Sofia niet precies. Waarschijnlijk had alleen Augustino de goede ogen.

Opeens keek hij in de richting van haar vuur en zwaaide naar haar. Sofia zwaaide terug en hoopte tegelijk dat hij niet met haar zou komen praten. Ze wilde graag alleen zijn met haar gedachten.

Augustino leek haar wens te hebben verstaan. Hij zwaaide nog eens en verdween langs de weg het duister in. Lokko ging weer liggen met zijn kop op zijn poten.

Sofia gaapte. Ze werd slaperig. Ze zou zo dadelijk naar bed gaan, maar ze wilde nog even bij het vuur blijven. Ze zou er geen hout meer op gooien, maar toekijken hoe het opbrandde tot er alleen nog een dun laagje kooltjes over was.

Ze dacht aan de mensen die in het huis met de bruine muren lagen te slapen. Haar familie.

Het huis bestond uit twee kamers. Ze kookten boven een open vuur onder een afdakje op palen naast de hut, waar ook de latrine was en de plaats waar ze zich achter een paar matten konden wassen. In de ene kamer sliepen Lydia en Sofia’s twee broertjes. In de andere kamer sliep Sofia met haar twee kinderen. Daar stond ook haar trots, de naaimachine, die haar al die moeilijke jaren had geholpen. Waardoor ze kon meebetalen aan het eten en de kleren.

Sofia kreeg een warm gevoel toen ze dacht aan wie daarbinnen lagen te slapen. Die warmte kwam niet van het vuur, maar van haar hart, dat soms ook net een soort vuurkorf was. Ik heb een moeder en ik heb twee broertjes, dacht ze. En ik heb mijn eigen twee kinderen, die gezond zijn en nu zonder honger liggen te slapen. Elke dag dat ze zonder honger naar bed gaan, heb ik het gevoel dat het leven de moeite waard is. Als ik dood was gegaan, waren mijn kinderen nooit geboren.

Soms kon die gedachte haar niet alleen een blij, maar ook een verdrietig gevoel geven. Maria en Rosa hadden nooit kinderen kunnen krijgen. Nu deed zij het voor hen.

Soms had ze het gevoel dat haar kinderen eigenlijk drie moeders hadden. Een die leefde, zij zelf, en twee die dood waren, Maria en Rosa.

Ze glimlachte bij de gedachte aan haar kinderen, ze gaapte nog eens en voelde de opwinding in haar buik. Morgen zou ze naar de kleine dokterspost gaan en daar zouden ze haar vertellen of ze zwanger was en nog een kind zou krijgen. Ze legde haar hand op haar buik, deed haar ogen dicht en probeerde te voelen. De twee eerdere keren dat ze zwanger was geweest, had ze het zeker geweten voor de dokter ook maar iets had gezegd. Maar deze keer wist ze het niet.

Ik ben volwassen, dacht ze. Ik ben bijna twintig jaar, ik heb kinderen voor wie ik verantwoordelijk ben, en er zijn vragen waarop ik geen antwoord weet.

Ze leunde met haar rug tegen het krukje en neuriede een melodie, een kinderliedje dat zij en Maria voor elkaar hadden gezongen. Ze voelde een vreemde mengeling van blijdschap en verdriet. Misschien was dat ook een teken van volwassen worden? Toen ze nog een kind was, was het altijd het een of het ander. Of je was blij, óf je was verdrietig. Je was nooit allebei tegelijk.

Naast haar op het matje lagen een paar van haar dagboeken. Deze hadden allemaal een rood kaft. Sinds het jaar dat Rosa was doodgegaan was ze steeds vaker gaan schrijven. Waarom ze had besloten een dagboek bij te houden wist ze niet. Op een ochtend was ze met het idee wakker geworden. Eerst had ze van geld dat ze met naaiwerk had verdiend op de markt bij de school een grijs schrift gekocht. Later was ze met bussen en vrachtwagens helemaal naar de stad gegaan, waar ze in de hitte de ene na de andere winkel was in gegaan, tot ze er een vond die dagboeken verkocht.

Nu sloeg ze een willekeurige bladzijde op. De vlammen van het vuur waren niet meer zo groot als eerst. Ze moest naar voren leunen om te kunnen lezen wat er stond.

‘De maanjongen’.

Sofia moest lachen. Het was een gek idee dat ze Armando, die de vader van haar twee kinderen was geworden, ooit zo had genoemd.

‘De maanjongen’. Ze bladerde verder en las in het steeds zwakker wordende schijnsel van het vuur wat er stond.

Ze had hem later ook nog ‘kaneeljongen’ genoemd. En Sergio. En Zé.

Ze herinnerde zich de nacht dat hij haar was komen bedanken omdat ze zijn broek had gerepareerd. Dat was vlak voor Rosa’s dood. Ze wist nog precies wat hij tegen haar gezegd had.

‘Ik kwam toevallig langs. En wilde je bedanken.’

Ze sloeg het dagboek dicht. Wat was dat langgeleden. Ze was bijna verlamd van verdriet geweest omdat Rosa zo ernstig ziek was dat ze dood zou gaan. Tegelijkertijd was ze blij geweest dat ze Armando had ontmoet en verliefd op hem was geworden.

Nu hadden ze samen twee kinderen en zouden ze misschien een derde krijgen. Daar zou ze gauw achter komen.

Het vuur was uit. Er lag alleen nog wat gloeiende as op de grond. Lokko, die aan de andere kant van de vuurplaats lag, kon ze bijna niet meer zien.

Ze sloot haar ogen, gaapte nog eens en besloot naar binnen te gaan om te slapen.

*

Zoals gewoonlijk werd Lydia als eerste wakker in het kleine huisje. Toen ze in de ochtendschemering naar buiten ging en haar pijnlijke ledematen strekte, trof ze Sofia aan op haar matje bij de restanten van het vuur. Naast haar lagen een paar dagboeken. Lydia liep naar haar toe en bleef even naar haar dochter kijken. Naar de twee krukken, naar haar twee plastic benen. Ze hield van haar dochter en vond dat Sofia alles moedig had gedragen – alle pijn en verdriet van wat haar was overkomen.

Toen schudde ze haar voorzichtig aan haar schouder wakker. Sofia deed haar ogen open en keek recht in mama Lydia’s ogen.

‘Waar ben ik?’

‘Je ligt hier buiten bij het vuur te slapen.’

Sofia ging zitten. Lydia lachte. In de verte begon de kwaaie haan van mevrouw Mukulela te kraaien.

Er was een nieuwe dag begonnen.

2

Sofia was de enige van haar familie met een horloge. Ze had een keer een rok genaaid voor een van de zussen van Armando, Angela. Die werkte in een café in de stad en verdiende geld. Toen ze de blauwe rok kwam halen, had ze gezien dat Sofia vanuit haar ooghoek naar het horloge had gekeken.

‘Je kunt kiezen of je in meticais betaald wil krijgen of met het horloge’, zei ze.

Sofia merkte meteen dat ze begon te blozen. Dat haatte ze. Blozen doe je als kind, als een klein meisje dat in de war raakt als er iets onverwachts gebeurt. Zoals nu. Maar als je volwassen was, bloosde je niet.

Angela zag het en begon te lachen, zonder haar een naar gevoel te geven. Dat maakte het makkelijker voor Sofia.

‘Het horloge’, zei ze.

‘Kun je klokkijken?’

Sofia werd bijna boos. Natúúrlijk kon ze klokkijken. Dat had ze in het ziekenhuis geleerd, toen ze daar lag na haar zware ongeluk. Een van de verpleegsters had uitgelegd hoe het werkte.

‘De rok is mooi’, zei Angela. ‘Hier heb je het horloge. Het batterijtje is klein, maar werkt wel een jaar.’

Vanaf die dag had Sofia een horloge. Het bandje was van rood plastic en de wijzerplaat was zwart met gele cijfers. Sofia vond het leuk om te raden hoe laat het was. Wanneer was het twaalf uur? Dan keek ze naar de zon en ging na wat ze voelde. Tegen de tijd dat ze dacht dat het twaalf uur was, keek ze op haar horloge. Soms was het een paar minuten over of een beetje ervoor. Maar ze raadde bijna altijd goed. Ze kon het voelen als het zeven uur was of tien uur, acht uur of negen uur. Als ze midden in de nacht door een van de kleintjes gewekt werd, door Leonardo of Maria, wist ze altijd bijna precies hoe laat het was.

Nu keek ze naar haar polshorloge. Het was tien minuten over zeven. De haan van mevrouw Mukulela bleef kraaien, ook al was het hele dorp inmiddels wakker. Mama Lydia had het restje soep van de vorige avond opgewarmd en gaf haar kinderen en die van Sofia te eten.

Sofia zorgde ervoor dat ze wegging terwijl de kinderen nog zaten te eten. Als ze haar weg zagen gaan, ging er weleens eentje huilen. Sofia had haar moeder een keer gevraagd of zij dat ook had gedaan toen ze klein was. Had zij gehuild als Lydia wegging?

‘Altijd’, zei Lydia. ‘Je huilde het hardst van al je broertjes en zusjes.’

Hoewel het pas net na zeven uur was, stond de zon al hoog aan de hemel. Het duurde niet lang of Sofia begon te zweten. Dat begon altijd boven aan haar voorhoofd, bij haar haar. Daarna werd het nat tussen haar borsten. Ten slotte ging ze transpireren op haar rug. Maar ze liep verder. Tegen de zon kon je niets doen. Zonder zon was er geen leven. Dat zweten moest je maar op de koop toe nemen.

Ze gebruikte beide krukken. Als ze niet ver hoefde, was één kruk genoeg. Maar naar de dokterspost was het meer dan zes kilometer. Dan had ze ze alle twee nodig.

Omdat het zo ver was, bedacht ze waarover ze wilde nadenken. Vandaag wilde ze nadenken over Armando, de vader van haar kinderen en haar enige grote liefde. Op een nacht had hij op de weg gestaan, helemaal blauw in het maanlicht. Dat was nu zeven jaar geleden. Na Rosa’s dood was Sofia een tijd zo wanhopig geweest dat ze alleen maar wilde denken aan de mensen die het allerdichtste bij haar stonden, of ze nu dood waren of levend. Ze dacht aan Rosa en Maria en ’s nachts droomde ze van hen.

Armando was zo nu en dan bij haar langsgekomen. Ze hadden achter het huis in de schaduw zitten praten. Maar ze hield het steeds maar even vol. Ze was diep van binnen bang geweest dat hij genoeg van haar zou krijgen, dat hij zou gaan denken dat zij meer geïnteresseerd was in haar twee dode zusjes dan in hem. Maar ze kon het niet op een andere manier. Ze was zo vol van haar verdriet dat er geen plaats was voor de blijdschap die de liefde haar zou kunnen geven. Die moest maar even wachten.

En dat deed de liefde ook. Sofia bleef in de rouw, maar na ongeveer een half jaar merkte ze dat de blijdschap die ze voelde als Armando aan kwam lopen steeds groter werd.

Een jaar later gingen ze samenwonen. Armando en Sofia sliepen in de binnenste kamer, terwijl Lydia en de kleintjes in de andere kamer sliepen. Lydia was op Armando gesteld, ook al had ze in het begin wel haar twijfels. Maar omdat hij werk had en niet te veel bier dronk, vond ze ten slotte dat Sofia een goede man had gevonden.

Het belangrijkste was natuurlijk dat hij een baan had. Hij was automonteur, eerst in een kleine werkplaats aan de rand van het dorp. Ze werkten voornamelijk aan twee oude tractoren, die ze aan de praat moesten houden. Toen hij bijna een jaar bij Sofia woonde, kwam Armando op een dag verdrietig thuis met de mededeling dat de werkplaats ging sluiten. Nu moest hij naar de stad om werk te zoeken. Op dat moment was Sofia in verwachting van haar eerste kind, dat Leonardo zou gaan heten. Ze was bang geweest dat Armando misschien geen baan zou vinden of zou verdwijnen in de stad. Maar na een paar weken had hij werk gevonden en voortaan kwam hij ieder weekend thuis en ging hij pas zondagavond laat terug naar de stad.

Sofia was een keer bij hem langsgegaan op zijn werk. Het was een kleine garage die gedeeltelijk op straat was. De man van wie de werkplaats was heette Samuel, een oudere man die de hele tijd lachte met een mond waar bijna geen tand meer in zat. Armando vond hem aardig, ook al had Samuel niet genoeg geld om hem goed te betalen. Hij had tenminste werk. Hij durfde niet bij Samuel weg te gaan voordat hij werk had gevonden dat beter betaalde.

Leonardo was geboren op de dokterspost waar Sofia nu naartoe ging. Het was op een woensdag geweest. Sofia was ’s ochtends vroeg wakker geworden omdat haar vliezen waren gebroken. Ze had met een neef van mevrouw Mukulela, die een oude vrachtwagen had, afgesproken dat hij haar als het zover was naar de dokterspost zou brengen, en die woensdag was het zover.

Ze hadden opeens haast. Lydia stuurde een van de kleintjes, die zo hard als hij kon over de stoffige weg naar de neef rende. Sofia voelde hoe alles in haar buik duwde en bonsde. Mama Lydia, die al heel wat kinderen ter wereld had gebracht, leek nog onrustiger dan wanneer ze zelf een kind ging baren. Toen de neef van mevrouw Mukulela eindelijk met zijn vrachtwagen kwam, bleef ze foeteren en tieren. Ze tilden Sofia in de bestuurderscabine, terwijl Lydia bij een paar geiten in de laadbak klom. Ze bereikten de dokterspost op tijd. Dokter Nkeka, die ook de dokter was die aan Rosa had verteld dat ze een dodelijke ziekte had, was er al. Hij lachte toen hij Sofia zag. Hij had haar tijdens haar zwangerschap twee keer onderzocht en gezegd dat alles goed ging.

‘Mooi zo’, zei hij. ‘Je bent niet te vroeg en niet te laat gekomen.’

Twee uur later werd Leonardo geboren. Mama Lydia bleef er de hele tijd bij en Sofia hield haar hand vast als de weeën erg hevig waren. Zelfs toen het heel veel pijn deed, wilde Sofia niet schreeuwen. Ze vond dat ze na het zware ongeluk met de landmijn genoeg had geschreeuwd in het ziekenhuis. Toen had ze zo’n pijn gehad dat ze soms flauwviel terwijl ze huilde. Nu ze een kind kreeg, wilde ze niet schreeuwen.

Lydia was de eerste die zag dat het een jongetje was. De tranen stroomden over haar wangen.

‘Je hebt een zoon’, zei ze.

Dokter Nkeka legde Sofia’s zoon in haar armen en Sofia vond dat hij er precies zo uitzag als andere pasgeboren kinderen. Hij was lelijk en rimpelig en tegelijk het mooiste wat ze zich kon voorstellen.

‘Maria’, fluisterde ze. ‘Maria en Rosa! Kom eens kijken!’

‘Een mooi kind’, zei dokter Nkeka. ‘Jij mag dan geen benen hebben, Sofia. En je hebt littekens van je brandwonden. Maar verder is er niks mis met je. Hoe gaat het jongetje heten?’

Sofia keek naar Lydia, die op een krukje bij het bed heen en weer wiegde van geluk. Ze had er nog niet aan gedacht dat het kind een naam moest hebben. Armando had er ook niets over gezegd.

‘Ik weet het niet’, zei Sofia.

‘Een mooi jongetje moet een mooie naam hebben’, zei dokter Nkeka.

De volgende dag, toen Sofia alweer thuis was met haar kind, kwam Armando. Dokter Nkeka, die in de stad woonde, was bij de garage langsgegaan om hem te vertellen dat hij een zoon had gekregen. Samuel had hem een dag vrij gegeven. Nu zat hij naar zijn zoon te kijken en Sofia vond dat hij opeens weer op de maanjongen leek.

‘Hou hem maar vast’, zei Sofia.

Armando schudde zijn hoofd.

‘Dat durf ik niet.’

‘Het is jouw zoon!’

‘Ik ben bang dat ik hem laat vallen.’

Mama Lydia, die buiten was, hoorde het gesprek door het open raam. Ze kwam meteen naar binnen en keek Armando streng aan.

‘Natuurlijk durf je je zoon wel vast te houden’, zei ze. ‘Je laat hem heus niet vallen.’

Terwijl Sofia zag hoe Lydia de baby in zijn armen legde, dacht ze weer aan Maria en Rosa. Konden ze haar misschien toch zien, ook al kon Sofia hen niet zien?

Als het een meisje was geweest, had Sofia helemaal niet na hoeven denken. Dan had ze haar Maria genoemd. En als Sofia dan nog een dochter zou krijgen, zou die Rosa heten. Maar het was een jongen.

‘Hij moet een naam hebben’, zei Sofia. ‘Hoe zullen we hem noemen?’

‘Rogerio’, zei Armando. ‘Naar mijn vader.’

‘Dat is een mooie naam’, zei Sofia. ‘Maar hij is geen Rogerio. Hij is heel iemand anders.’

Armando was een beetje gekwetst, dat kon Sofia zien, maar hij protesteerde niet. Het belangrijkste voor Sofia was zijn verlegen en onhandige blijdschap om het kind.

Ze voelde zichzelf ook onhandig en verlegen. Hoe kon ze de verantwoordelijkheid voor een kind dragen? Ze was zelf nog maar pas een kind geweest. En bovendien een kind dat rondsprong op krukken.

Toen Armando die avond was teruggegaan naar de stad en de baby sliep, lag Sofia nog een hele tijd wakker. Ze kon er geen genoeg van krijgen naar het gezicht van dat nieuwe mensje te kijken, dat nu twee dagen en straks ook twee nachten had geleefd.

Ze voelde een steek van binnen bij de gedachte dat het kind groot zou worden. Dat het zich zou schamen omdat hij een moeder met krukken had, die iedere avond haar plastic benen afdeed en naast zich neerlegde. Misschien zou hij haar niet goed genoeg vinden.

Ze verjaagde de onrustige gedachten. De jongen had in ieder geval een gewone vader. Armando’s benen en lichaam waren gezond en hij had geen littekens van oude brandwonden.

Lydia kwam even naar het slapende kindje kijken. Ze hadden geen elektriciteit. Op het krukje naast Sofia’s bed brandde een kaars.

‘Ben je blij?’ vroeg Lydia.

‘Ja, ik ben blij’, zei Sofia. ‘Maar ik ben ook bang. Dat hij doodgaat.’

‘Hij gaat niet dood’, zei Lydia. ‘Hij ziet er sterk uit. En als hij ziek wordt, gaan we meteen naar dokter Nkeka.’

Lydia ging de kamer uit. Sofia blies de kaars uit en deed de klamboe goed. Er waren muggen in de kamer. Ze wilde niet het risico lopen dat haar kind gebeten werd en malaria kreeg.

In het donker dommelde ze weg. Maar opeens deed ze haar ogen wijd open. Ze herinnerde zich plotseling iets wat dokter Raul, die haar na het ongeluk behandeld had, tegen haar gezegd had. Hij was in het ziekenhuis vaak ’s avonds laat bij haar langsgekomen. Soms, als hij erg moe was, vroeg hij alleen maar hoe het met haar ging, terwijl hij op de rand van het bed zat. Dan zweeg hij terwijl zij antwoordde. Maar andere avonden, als hij niet zo uitgeput was, kon hij vertellen over mensen en dingen die hij had meegemaakt.

Op een keer had hij over een bijzondere man verteld, die honderden jaren geleden de vliegmachine had uitgevonden. Hoe heette hij ook alweer? Het was een naam die Sofia meteen mooi had gevonden. Ze probeerde er tevergeefs op te komen. Geërgerd probeerde ze haar hersenen te dwingen haar te vertellen hoe die bijzondere man had geheten.

Het was hopeloos. Ze ging voorzichtig op haar zij liggen, met het kind tegen haar borst gedrukt.

Toen ze bijna sliep kwam de naam door het donker naar haar toe gevlogen.

Leonardo! Zo had hij geheten. Ze moest weer even de kaars aansteken om naar haar kind te kunnen kijken.

‘Leonardo’, fluisterde ze. ‘Zo ga je heten. Als je straks volwassen bent, zal iedereen begrijpen dat dat de naam is die je moest krijgen. Leonardo.’