Kader Abdolah

De koe

Uitgeverij De Geus

breda 2012

De illustraties voor deze uitgave werden onbewerkt overgenomen uit een oude Arabische versie van Kélilé en Demné. De tekenaar is onbekend.

© Kader Abdolah, 2002

Eerste uitgave als Kélilé en Demné bij Uitgeverij Bert Bakker, Amsterdam 2002

Omslagontwerp Aleksandra Nina Knezevic

isbn 978 90 445 2325 6

nur 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2012.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

De leeuw en de koe

Ray Dabshenim, de sjah van India, zei op een dag tegen brahmaan Bidpa: ‘Vertel mij een hekajat[1] over die twee vrienden wier vriendschap omsloeg in haat door een klikkende stoker.’

‘U bedoelt het hekajat van de leeuw en de koe’, zei brahmaan Bidpa. En hij begon te vertellen:

Hekajat –

Er was eens een rijke koopman met volwassen kinderen. Maar die kinderen deden niets en piekerden er niet over te gaan werken. Ze teerden op de rijkdom van hun vader en verkwistten alles. De koopman dacht: ik moet ze vermanend toespreken opdat ze wijzer worden.

Hij riep hen bij elkaar en zei: ‘Kinderen, in het leven zoekt de mens naar drie belangrijke dingen. Het eerste is rijkdom. Het tweede het bereiken van een hoge rang in de maatschappij en het derde is God tevreden houden. Maar men kan die drie dingen niet bereiken zonder de volgende vier eigenschappen: verdienen op een gezonde manier, voldoende verstand hebben om het verdiende te kunnen behouden, zorgen voor je gezin en voor ieder ander met het oog op het hiernamaals en ten slotte gezond te blijven voorzover dat mogelijk is. Als iemand een van deze vier eigenschappen mist, zal het leven zich tegen hem keren.’

De kinderen van de koopman luisterden en aanvaardden zijn goede raad.

Shatrabé zit vast in de modder.

De oudste zoon besloot in de handel te gaan en koos voor een verre reis. Twee koeien nam hij met zich mee, Bandaba en Shatrabé.

Maar ergens onderweg belandden ze in het drijfzand. Shatrabé bleef vastzitten en kon er niet meer uit. Met veel moeite trok men haar uit de modder, maar ze had geen kracht meer om verder te lopen. Daarom betaalde de handelaar een van zijn knechten om voor zijn koe te zorgen totdat ze weer op krachten was. De knecht bleef een paar dagen bij haar, maar begon zich te vervelen. Hij liet haar achter, ging terug naar de koopman en zei dat de koe gestorven was.

Na een paar dagen voelde Shatrabé zich geleidelijk beter. Op zoek naar gras kwam ze in een wilde wei terecht met mals gras en geurige planten, een weiland waarop het paradijs jaloers zou zijn en waar de hemel met bewondering naar keek. Er schoot Shatrabé een gezegde te binnen: als je het einde van je reis heelhuids en gezond bereikt, ga dan niet verder. En als je een malse groene plek vindt, blijf er dan.

Dus bleef Shatrabé in die heerlijke rustige wei wonen en at ze zich zat aan de oneindige hoeveelheid gras. Vrolijk en dronken van genot begon ze zo hard te loeien, dat een leeuw die daar woonde en aan wie alle dieren van dat gebied gehoorzaam waren, haar hoorde. Nog nooit had hij een koe gezien, of boe gehoord. Hij werd bang en beefde, maar wilde niet dat zijn onderdanen dat merkten. Hij verloor zijn vrolijkheid, bleef in zijn hol zitten en liet niets meer van zich horen.

Twee van zijn onderdanen, de jakhalzen Kélilé en Demné, waren heel slim. Demné was trots en nieuwsgierig. Hij zei tegen Kélilé: ‘Ik zie leeuw, onze koning, de laatste tijd vaak piekeren. Wat zou er aan de hand zijn, waarom verlaat hij zijn plek niet, waarom gaat hij niet meer op jacht?’

‘Wat heb jij daarmee te maken?’ antwoordde Kélilé. ‘Waarom zo nieuwsgierig? We zijn veilig in zijn dienst en we hebben een goed leven en genoeg te eten. Het is niet aan ons om ons met het werk van zijne hoogheid te bemoeien of om zomaar iets te zeggen of te vragen. Niemand let op ons. Laat dat zo, anders overkomt je hetzelfde wat de aap overkwam.’

‘Welke aap?’

Hekajat –

Een timmerman was eens aan het zagen terwijl er een aap toekeek. De timmerman had twee lange spijkers half in beide uiteinden geslagen. De aap zag dat als de timmerman een van die spijkers vastsloeg, hij daarna de andere eruit trok. Toen de timmerman even weg moest, ging de aap op de plank zitten en begon te timmeren. Onder het timmeren hing zijn penis tussen de twee plankjes en voordat hij de ene spijker vastsloeg, trok hij de andere spijker eruit. Hierdoor bleven beide plankjes aan elkaar zitten en raakte zijn ding ertussen beklemd. De aap viel flauw van de pijn. Timmeren is niet aan apen besteed.

‘Ik begrijp wat je bedoelt,’ zei Demné, ‘maar iemand die het gezelschap van een koning zoekt, komt niet alleen voor het eten, want je kunt overal je buikje wel vullen. Je zoekt het gezelschap van een koning juist om daardoor een hogere positie te bereiken, vrienden te helpen, vijanden onderuit te halen, gierigheid opzij te zetten, en een nobel karakter te ontwikkelen, want wie alleen aan zijn buik denkt hoort bij de beesten, net als een hond die met een stukje brood of met een bot tevreden is. Maar neem nou eens een leeuw als voorbeeld, stel dat hij op een konijn jaagt en plotseling een zebra ziet. Dan laat hij het konijn toch schieten en gaat hij toch zeker op jacht naar de zebra.’

‘Ik hoor wat je zegt,’ antwoordde Kélilé, ‘maar zo ver zijn we toch nog niet en we horen niet bij de adellijke kringen. Voor ons is het beter om ons niet met hun zaken te bemoeien.’

‘Het is ons recht om een betere rang te zoeken en niet tevreden te zijn met onze huidige lage positie.’

Daar was Kélilé het mee eens en hij zei: ‘Vertel, wat ben je van plan?’

‘Ik wil naar de koning gaan,’ zei Demné, ‘misschien zal mijn advies werken en kan ik zijn angst wegnemen. Op die manier kom ik dichter bij hem en bereik ik een hogere positie.’

‘Maar hoe weet je dat hij ergens bang voor is?’

‘Door mijn ervaring en slimheid zie ik sporen van angst op zijn gelaat.’

‘Hoe kun je nu in zijn gezelschap komen, je kent de manieren om met een koning om te gaan nog niet.’

‘Als je wijs bent, ga je niet gauw onderuit bij een zwaar karwei. En als je doorzettingsvermogen hebt, kom je niet tekort om je ideaal te bereiken. Een wijs mens is in den vreemde geen vreemdeling. Waar hij ook terechtkomt, hij zal van zijn wijsheid kunnen leven.’

Kélilé zei: ‘Koningen wijzen slimmeriken niet als hun adviseurs aan, ze kiezen voor degenen uit hun eigen omgeving die betrouwbaar zijn. Je kunt het vergelijken met een druiventak, die gaat ook niet op zoek naar een sterke boom om op te leunen, hij leunt tegen de eerste de beste boom die naast hem staat!’

‘Het werkt niet altijd zo. Degenen die dicht bij de koning zijn, hebben hun positie niet geërfd, integendeel, ze hebben die geleidelijk met hun eigen kracht en inspanning bereikt. Ik doe hetzelfde en daarvoor zal ik mijn best doen. Een gezegde luidt: “Wanneer je een hoge positie bereikt, maak je je niet meer druk of je deze geërfd hebt of met eigen kracht hebt bereikt.”’

‘Stel dat je het gezelschap van de koning bereikt, hoe wil je dan verder?’

‘Als ik dicht bij hem kom en hem goed leer kennen, zal ik hem dienen en hem uit de grond van mijn hart de nodige adviezen geven. Ik zal hem gehoorzamen en zijn daden en manieren niet afkeuren. Als hij een beslissing wil nemen die goed voor hemzelf en goed voor het land is, zal ik me overdreven over het nut van zijn werk uiten. Op die manier wordt hij blij en ik moedig hem aan om de beslissing te nemen. En als ik merk dat zijn gedachtegoed niets anders dan zonde, woede en ellende voor zijn land en zijn onderdanen teweegbrengt, zal ik me gaan beraden, nadenken en de juiste woorden kiezen om hem daarna heel voorzichtig en met uiterste bescheidenheid mijn mening te geven. Zo waarschuw ik hem voor de rampzalige gevolgen van zijn daad. En dat durft niet iedereen in zijn omgeving. Wanneer hij zich uiteindelijk bewust is van mijn wijsheid, zal hij mij meer nodig hebben dan ik hem.’

‘Doe dat, als je zo vastberaden bent, maar weet dat je een groot risico neemt. Wijzen hebben gezegd dat men drie dingen nooit moet doen: als onwetende het gezelschap van een koning zoeken. Verder: iets proeven om erachter te komen of het giftig is of niet. En ten slotte: een geheim aan een vrouw vertellen.

Wijzen vergelijken koningen met hoge, moeilijk bereikbare bergen waarop zich allerlei vruchtbomen, leeuwen, slangenkuilen en vele andere beesten bevinden. In die omgeving zijn, is beangstigend.’

‘Je hebt gelijk, maar wie het gevaar vermijdt, wordt niet groot. Als er geen sprake van gevaar was, dan werd iedereen met hard werken groot.’

Kélilé zei: ‘Hoewel ik het niet met je eens ben, wens ik je toch geluk. Ik hoop dat God je onder Zijn hoede neemt.’

En zo ging Demné ervandoor om zijn droom te verwezenlijken.

Demné ontmoet de leeuw.

Demné groette de leeuw.

De leeuw vroeg aan zijn hovelingen wie hij was.

‘De zoon van de zoon van de jakhals die hier ooit in dienst is geweest’, zei iemand van zijn gezelschap.

‘Ah, ja, nu weet ik weer wie zijn vader was’, zei de leeuw. Hij liet hem dichterbij komen en vroeg waar hij woonde.

‘Ergens in een hoekje van het koninklijke huis, waar mijn utopie is’, reageerde Demné. ‘Hoewel mijn aanwezigheid te vergelijken is met de aanwezigheid van een vlieg in het gezelschap van pauwen, zal ik toch geduldig op het moment wachten waarop er iets belangrijks gebeurt en de koning naar het advies van deze kleine onderdaan vraagt. Ik zal door middel van mijn kennis en wijsheid de nodige raad aan zijne hoogheid geven. Een kleine onderdaan, hoe minderwaardig ook, kan ooit ergens goed voor zijn. Als ik zelfs niet de waarde van een bosbloem heb, kan de sultan me altijd nog als dode takken voor het vuur onder de pannen laten gebruiken.’

De leeuw verbaasde zich toen hij Demnés woorden hoorde. Hij wendde zich tot zijn adviseurs en zei: ‘Hij is wijs. En een wijs iemand die de kunsten kent, zal door zijn kunst en wijsheid niet onopgemerkt blijven, ook al is hij misschien onbekend en heeft hij veel vijanden. Wijsheid kun je vergelijken met de vlammen van het vuur, de vlammen trekken zichzelf omhoog zodra je het vuur wilt doven.’

Demné hoorde wat de leeuw zei, werd blij, wist dat zijn plan begon te werken. Hij nam weer het woord: ‘Het is de plicht van onderdanen om over belangrijke zaken hun wetenschappelijke advies aan de koning te geven, want als de koning zijn onderdanen niet goed kent en de diepte van hun wijsheid niet kan peilen, kan hij niet van hen profiteren. Het is te vergelijken met een zaadje dat onder de grond ligt en dat niemand ziet, maar zodra het bovenkomt, ontkiemt en de aarde met zijn schoonheid versiert, weet iedereen pas wat het werkelijk is. Het is het recht van een onderdaan dat de koning hem de mogelijkheid biedt om te groeien, maar degenen die niet geschikt zijn, moeten geen voorrang genieten boven wijzen en kunstenaars. Want er zijn twee dingen die een koning niet doet: een hoofddoek om de voet of de sok over het hoofd.

Of parels en robijnen in lood vatten, in plaats van in goud. De waarde van het juweel zal daardoor niet afnemen, maar de smid zal het verweten worden. Het is schadelijk als je veel vrienden om je heen hebt die onhandig zijn en niets kunnen voorspellen. Nut moet je tussen de meesters in kennis en wijsheid zoeken, en niet tussen de vele kennissen. Wie robijnen draagt, heeft geen last, maar wie stenen draagt, wordt er moe van en in geval van nood kan hij ze niet gebruiken.

En kijk niet neer op een slimmerik die uit een lagere familie stamt. Neem bijvoorbeeld een zadel, een laag-bij-de-gronds stuk huid, waar je wel een zadel van kunt maken waarop zelfs een koning kan zitten, of darmen aan de boog die de koning in zijn hand houdt. Niemand staat dichter bij het volk dan iemand die uit het hart van het volk komt.’

Toen Demné zijn zin had uitgesproken, keek de leeuw met meer bewondering naar hem. Hij sprak hem met vriendelijke woorden toe en vroeg hem of hij hem gezelschap wilde houden.

Toen Demné een keer bij de leeuw was, zocht hij naar een gunstig moment om hem alleen te spreken. Zodra hij die gelegenheid kreeg, liep hij naar hem toe en zei: ‘Ik merk dat uwe majesteit al een tijdje binnen blijft en geen zin in de jacht heeft. Is er misschien iets aan de hand?’

De leeuw hield zich in zodat er niets van zijn angst te bespeuren viel, maar op dat moment loeide Shatrabé opeens heel hard. De leeuw raakte zo in paniek dat hij zijn mond niet meer kon houden en hij onthulde zijn geheim.

‘Dat was het. Heb je dat gehoord?’ vroeg de leeuw. ‘Ik begrijp niet waar dat geluid vandaan komt, volgens mij is zo’n geluid afkomstig van een groot beest. En als dat zo is, is het voor mij beter om dit weiland te verlaten.’

‘Is er misschien nog iets anders waarover uwe hoogheid zich zorgen maakt?’ vroeg Demné.

‘Nee’, zei de leeuw.

‘Dan past het niet bij een koning om om die reden zijn plaats te verlaten en een lege plek achter te laten. Een zegswijze luidt: “Opscheppen verzwakt het verstand, liegen is de vijand van het fatsoen, en een hard geluid is dodelijk voor een zwak hart.” Maar ik heb in de boeken gelezen dat men niet elk hard geluid en elk groot lijf altijd serieus moet nemen. Het verhaal over de vos en de trommel is daar een goed voorbeeld van.’

‘Vertel het verhaal’, zei de leeuw.

Hekajat –

De vos ziet de trommel.

Een vos, die in het donker door een woud liep, zag een trommel onder een boom liggen. Elke keer als het hard waaide, sloeg er een tak van de boom tegen die trommel en maakte die een eng geluid. Toen de vos de omvang van de trommel zag en het geluid hoorde, dacht hij dat de huid en het vlees van het hem onbekende beest bij dat geluid hoorden. De verleiding werd groot. Hij viel de trommel aan en verscheurde hem. Het was helaas niets anders dan huid. Dat speet hem. Hij dacht: ik wist niet dat iets wat zo groot is en zo’n hard geluid maakt, vanbinnen leeg is.

Demné zei: ‘Ik gaf dit voorbeeld om uwe majesteit gerust te stellen. Als u het goedvindt, ga ik kijken waar dat geluid vandaan komt en van wie het is, en ik zal u op de hoogte stellen.’

De leeuw stemde in. ‘Doe dat!’ beval hij. Demné maakte een sprong en verdween.

Toen de leeuw even had nagedacht, kreeg hij er spijt van. Hij zei tegen zichzelf: ‘Ik heb een fout gemaakt. Ik ken die jakhals nauwelijks. Misschien is hij wel iemand die op de een of andere manier veel door ons geleden heeft, of iemand die zijn bezit verloren heeft, of misschien is hij een misdadiger die nog meer misdaden wil plegen, of iemand die hard aangepakt is en nu terug wil slaan, of iemand wiens vrienden, vijanden of tegenstanders een betere positie hebben bereikt, die hij op deze manier wil evenaren. Het is ook mogelijk dat onze vijanden hem ingehuurd hebben. Nee, het was niet erg slim van mij om mijn geheim met hem te delen zonder hem op de proef te stellen voordat ik hem naar mijn vijand stuurde. Hij is slim en hij woont al lange tijd onopgemerkt als onderdaan in ons huis. Als hij het moeilijk heeft, is de kans groot dat hij verraad gaat plegen en tegen ons in opstand komt. En het is ook mogelijk dat hij, als hij straks mijn sterkere vijand vindt die mijn plaats wil innemen, hem mijn geheim zal vertellen.’

Al die gedachten maakten hem onrustig, hij ging zitten, weer staan en keek steeds of Demné terugkwam.

Opeens verscheen Demné uit de verte, rustte buiten even uit tot hij weer op adem was en ging toen naar binnen.

‘Wat heb je gedaan? Wie heb je gezien?’ vroeg de leeuw.

‘Ik zag een koe’, antwoordde Demné. ‘En het harde geluid dat de majesteit hoorde was van haar.’

‘Vertel op, hoe sterk is ze?’ vroeg de leeuw.

‘Toen ik bij haar was, praatte ik met haar als gelijkwaardig persoon, ze toonde geen spoor van minachting of dat ik haar eer zou moeten betuigen. Ik bespeurde zelfs geen teken van angst in mezelf.’

‘Maar dat kun je niet als haar zwakte beschouwen,’ corrigeerde de leeuw hem, ‘je moet haar niet onderschatten. Je moet weten dat harde wind geen schade brengt aan een dunne plant, maar dat hij de sterke bomen met wortel en al uit de grond trekt, en hoge gebouwen en kastelen kapotmaakt. Je weet dat een adelaar niet achter een sprinkhaan aan gaat zitten en dat een leeuw niet op een gewonde jakhals jaagt.’

‘Akkoord, maar die koe is niet de moeite waard om u mee bezig te houden. Als u mij beveelt, zal ik haar gaan halen zodat zij haar gehoorzaamheid kan tonen.’

De leeuw werd vrolijk en gebaarde: ‘Haal haar!’

Demné ging naar Shatrabé en zonder enig spoor van onzekerheid begon hij met haar te praten: ‘Ik kom van de leeuw en heb het bevel gekregen om je naar hem toe te brengen. Als je meteen meegaat zal ik de leeuw vragen om je te vergeven dat je tot nu toe je ondergeschiktheid niet hebt betoond, maar als je niet meegaat zal ik meteen naar de leeuw gaan om hem alles te vertellen.’

‘Wie is die leeuw?’ vroeg Shatrabé.

‘Hij is de sultan der roofdieren.’

Shatrabé werd bang en zei: ‘Ik durf niet, maar als je me aanmoedigt en me veiligstelt, zal ik met je meegaan.’

‘Dat doe ik’, zei Demné. ‘Ik beloof dat jou niets zal overkomen.’

Kélilé spreekt met Demné.

Ze gingen met z’n tweeën naar de leeuw. Toen ze bij hem waren, vroeg de leeuw vriendelijk hoe het met haar was en wanneer zij naar het weiland was gekomen en waarom zij voor dit gebied had gekozen.

De koe vertelde haar verhaal, waarop de leeuw zei dat zij in de wei mocht blijven en van zijn welwillendheid en genade mocht genieten. De koe dankte God, betoonde haar overgave aan de leeuw en beweerde dat zij trouw in zijn dienst zou blijven. De leeuw liet haar later af en toe in zijn gezelschap komen, behandelde haar vriendelijk en besteedde overdreven veel aandacht aan haar. Tegelijkertijd hield hij haar in de gaten en op die manier woog hij haar wijsheid, haar ervaringen en kennis. Na een tijdje nadenken, dubben en overwegen koos hij de koe als zijn vertrouweling en deelde hij geleidelijk zijn geheimen met haar. Naarmate hij haar beter leerde kennen, bewonderde hij haar kennis meer en meer, haar slimheid, haar bevattingsvermogen en bekwaamheid.

De aandacht die de leeuw aan haar besteedde en de geschenken die hij haar gaf, werden geleidelijk meer dan die voor zijn officieren en kennissen. Toen Demné merkte dat de koe de leeuw steeds vaker gezelschap hield, werd hij ontzettend jaloers, zodat hij zijn rust verloor en de slaap zijn ogen verliet. Hij ging naar Kélilé en begon te klagen: ‘Zie je broer, wat mij is overkomen. Ik hield me zo bezig de leeuw gerust te stellen dat ik mezelf daarbij vergat. Ik bracht die koe naar hem. Zij bereikte een hoge positie en ik verloor alles wat ik had bereikt.’

‘Wat jou overkomen is, is te vergelijken met wat de kluizenaar overkwam’, zei Kélilé.

‘Vertel!’ zei Demné.

Hekajat –

Er was eens een koning die een kostbare jas als geschenk aan een godvrezende kluizenaar gaf. Een dief zag dat en wilde hem stelen. Als een broeder benaderde hij de kluizenaar en zei dat hij zijn gezelschap zocht om van zijn manier van leven te leren. Met die woorden won hij het vertrouwen van de kluizenaar en hij bleef bij hem wonen.

Hij wachtte het goede moment af, stal de jas en verdween. Toen de kluizenaar de jas niet op zijn plek zag liggen, wist hij dat de man zijn jas gestolen had. Op zoek naar de dief ging hij naar de stad. Onderweg kwam hij twee dieren tegen die met elkaar vochten en elkaar met hun hoorns verwondden. Ineens verscheen er een vos die hun bloed van de grond likte. Toen de twee dieren dat zagen, stortten ze zich samen op de vos tot hij dood neerviel.

De kluizenaar liep verder en bereikte na een tijdje de stad. Daar aangekomen zocht hij naar een plek om zijn schoenen even uit te doen en uit te rusten. Per toeval kwam hij bij het huis van een oude hoer terecht die een paar slavinnen in dienst had. Een van hen was mooier dan alle goddelijke bruiden in het paradijs, zo mooi dat de zon voor haar gezicht boog en de maan doofde voor de kleur van haar hals. Ze was zo schoon dat als ze in de hemel terechtkwam, er in elk hoekje een maan zou verschijnen om haar te bewonderen. Een man die het hart van vele vrouwen al had gestolen, was verliefd op haar en liet geen enkele man in haar buurt komen.

De oude hoer was kwaad op haar, ze had geen controle meer over haar en kon niets aan haar verdienen. De mooie slavin gehoorzaamde niet en was nergens meer bang voor, vastberaden om voor geen prijs haar minnaar te verlaten. De oude hoer bedacht een plan, ze besloot hem te doden. Uitgerekend in de nacht waarop ze haar plan wilde uitvoeren, kwam de kluizenaar in haar huis.

Ze schonk de slavin en haar minnaar haar oudste wijnen in zodat ze dronken in slaap vielen. Toen pakte ze een buisje, en zoog er gif in. Ze deed het uiteinde van het buisje in de mond van de minnaar en wilde het gif er net in blazen, toen de man opeens een harde wind liet. Van schrik zoog de hoer het gif op en ze viel ter plekke dood neer.

De kluizenaar, die in het donker zat, zag alles. Zodra de oprechte morgen het gezicht van de wereld verlichtte, bevrijdde hij zich uit de duisternis van het huis en zocht een ander onderdak. Een schoenmaker sprak de zegen over hem uit en nam hem mee naar zijn huis. Hij vroeg zijn vrouw om hem te verzorgen en ging zelf naar een feest bij zijn vrienden. Die vrouw had echter een minnaar en de vrouw van de kapper was hun tussenpersoon. Zij liet haar minnaar meteen weten dat haar man vanavond niet thuis was: ‘Kom. Daarna weten alleen jij en ik wat we verder gaan doen.’

De minnaar kwam. De schoenmaker, die al langer achterdocht koesterde, kwam terug, zag de man voor zijn huis staan, ging kwaad naar binnen, sloeg zijn vrouw in elkaar, bond haar met een touw aan de pilaar en ging slapen. Toen was het een tijdje stil. Daarna verscheen de vrouw van de kapper. ‘Waar ben je?’ fluisterde ze. ‘Haast je! Hij staat al lang voor de deur op je te wachten, als je niet mee kunt gaan, laat het hem dan weten.’

‘Kom, mijn zuster!’ antwoordde de vrouw van de schoenmaker zachtjes. ‘En doe iets voor mij. Maak me los en laat me jou aan de paal vastbinden. Ik zal even naar hem toe lopen en kom zo terug.’

De vrouw van de kapper stemde ermee in, maakte haar los en liet zich vervolgens zelf aan de paal vastbinden. Inmiddels werd de schoenmaker wakker. Hij riep zijn vrouw, maar de vrouw van de kapper durfde haar mond niet te openen. De man riep haar nog een paar keer en toen hij geen reactie hoorde, werd hij razend. Meteen pakte hij het mes waarmee hij leer sneed, snelde naar de vrouw, sneed haar neus eraf, legde hem in haar hand en riep: ‘Hier, stuur deze maar als geschenk naar je minnaar.’

Toen de vrouw van de schoenmaker terugkwam, zag ze dat de neus van de vrouw van de kapper afgesneden was. Verdrietig smeekte ze of ze haar wilde vergeven. Ze maakte haar los en bond zichzelf weer aan de pilaar. De vrouw van de kapper ging met haar afgesneden neus terug naar huis. De kluizenaar had alles gehoord en gezien. De vrouw van de schoenmaker wachtte een poosje, richtte zich daarna tot de hemel en riep: ‘God, je weet dat mijn man me onderdrukt, dat hij me onterecht beticht, maar dat geeft niets. Vergeef het hem en geef mij mijn neus terug.’

Waarop de schoenmaker riep: ‘Jij heks, hoe durf je zo te ratelen?’

‘Jij tiran, kom hier,’ riep ze, ‘en kijk naar Gods rechtvaardigheid! Ik was onschuldig. De machtige God gaf me mijn neus terug en liet me geen vernederend leven leiden.’

De man kwam overeind, ontstak de lantaarn, ging naar de paal en zag dat zijn vrouw ongedeerd was en dat haar neus er nog gewoon aan zat. Hij gaf toe dat hij schuldig was en zei dat hij er spijt van had, en hij vroeg haar om vergiffenis en beloofde dat hij niet meer naar klikspanen en leugenaars zou luisteren en zijn kuise vrouw niet meer zou kwellen.

Zo redde de vrouw van de schoenmaker zichzelf, maar de vrouw van de kapper ging met haar afgesneden neus in de hand naar huis. Ze wist zich geen raad en kon geen uitleg voor haar man bedenken en voor haar vrienden en buren. Op dat moment werd de kapper wakker en riep hij zijn vrouw of ze zijn werkspullen wilde gaan halen, want hij had haast en moest gauw weg om een rijke zakenman in zijn huis te knippen. Maar de vrouw reageerde niet, liet hem even wachten en gaf hem toen een mes. De man werd kwaad en gooide het mes in het donker naar de vrouw. Zij slaakte een kreet van pijn en riep: ‘O, mijn neus, o, mijn neus.’ De kapper schrok. De buren verschenen en ze beschuldigden hem. Het duurde nog even tot de ochtend vanaf de zijkanten van de nacht scheen, zoals water dat in het mos straalt.

Toen de morgen het donker wegduwde, kwamen de families van de vrouw bij elkaar en sleepten ze de kapper voor de rechter. De rechter zei: ‘Alles getuigt ervan dat ze onschuldig is. Leg uit waarom je haar zo ernstig verminkt hebt, wat voerde jou tot die misdaad?’

De kapper die duidelijk in de war was, kon niets uitleggen. De rechter veroordeelde hem. De neus van de kapper moest eraf. De kluizenaar kwam overeind en sprak: ‘Rechter! Ik moet het volgende kwijt. Het was niet de dief die mijn jas meenam en het waren niet de dieren die met hun hoorns de vos doodden en het was niet het gif dat de oude hoer ombracht, en het was niet de kapper die de neus van zijn vrouw eraf sneed, maar wij, wijzelf zijn allen schuldig, de wortels van de wandaad liggen diep in onszelf.’

De rechter vroeg hem om uitleg. De kluizenaar zei: ‘Als ik niet naar meer volgelingen had verlangd, zou ik de dief niet mee naar huis hebben genomen en zou hij niet de kans hebben gekregen om mijn jas mee te nemen. En als de vos niet zo’n overdreven lust naar bloed had getoond, was hij niet door die beesten gedood, en als de oude vrouw de jonge man niet had willen vergiftigen, had ze haar eigen leven niet verloren en als de vrouw van de schoenmaker kuis was geweest, zou ze niet door haar echtgenoot geslagen worden en als de vrouw van de kapper niet tussen hen had bemiddeld, had haar neus er nog aan gezeten.’

‘Ik gaf je dit voorbeeld, Demné, om duidelijk te maken dat jijzelf de oorzaak van je pijn bent en dat je niet in staat bent om de gevolgen van je daad te overzien.’

‘Dat is waar,’ zei Demné, ‘ik heb het zelf gedaan, maar wat moet ik nou, geef me raad.’

‘Vertel me eerst wat je zelf van plan bent.’

‘Ik denk meer aan leugens en verraad om de koe weg te jagen’, zei Demné. ‘Als ik mijn plek bij de leeuw terug wil krijgen, zie ik geen andere weg dan de koe te laten doden. Zo krijg ik mijn rust terug en het is ook in het belang van de leeuw, want hij heeft de koe veel te veel ruimte gegeven en men ervaart dat als een zwakte van de leeuw.’

‘Je kunt hem niet verwijten dat hij de koe goed behandelt’, zei Kélilé.

‘Maar de leeuw is te ver gegaan en hij koos de koe boven alle anderen. Iedereen klaagt, iedereen is gekwetst.’

‘Ik begrijp wat je bedoelt,’ zei Kélilé, ‘maar hoe wil je de koe ombrengen terwijl zij sterker is en meer vrienden en kennissen heeft dan jij?’

‘Zo moet je het niet bekijken’, zei Demné. ‘De lichamelijke sterkte is niet bepalend, het verstand heeft voorrang. Wat met slimheid lukt, lukt niet met geweld en kracht. Ken je het verhaal van de kraai die met zijn verstand een slang ten val bracht?’

‘Nee.’

Hekajat –

Boven in de bergen had een kraai haar nest in een boom, in de buurt van een slangenkuil. Elke keer als de kraai jongen kreeg, at een slang die allemaal op. De kraai ging erop af en probeerde met de slang over haar probleem te praten: ‘Zeg broer, heb je nergens gelezen dat wie het zwaard der ongerechtigheid trekt, met datzelfde zwaard wordt omgebracht?’

Maar de slang was niet bereid naar haar te luisteren. De kraai, die zich geen raad meer wist, ging naar haar vriend de jakhals en vertelde hem haar probleem: ‘Constant ben ik bezig een plannetje te verzinnen om me van die slang te verlossen.’

‘En wat heb je nu bedacht?’ vroeg de jakhals.

‘Dat weet ik niet precies, maar ik denk dat ik zijn ogen uit moet pikken zodat hij mijn jongens niet meer kan zien.’

‘Dat vind ik niet verstandig,’ zei de jakhals, ‘als je slim bent, moet je je vijand niet zo rechtstreeks te lijf gaan, je loopt dan altijd het risico dat je zelf in gevaar komt. Wees voorzichtig, anders overkomt je hetzelfde als de pelikaan, toen hij de krab wilde doden.’

Hekajat –

Eens woonde er een pelikaan aan de waterkant die sober leefde en niet méér viste dan waaraan hij behoefte had. Toen hij oud werd, kon hij niet meer vissen. Hij zei bij zichzelf: jammer dat het leven zo gauw voorbijgaat, en er niets anders overblijft dan ervaringen. Nu ik geen kracht meer heb, moet ik mijn ervaringen gebruiken en trucjes bedenken om te overleven.

Met deze gedachte ging hij verdrietig aan de waterkant zitten. De krab zag hem vanuit de verte en liep naar hem toe.

‘Je ziet er verdrietig uit’, riep hij. ‘Is er iets aan de hand?’

‘Waarom zou ik niet verdrietig zijn?’ antwoordde de pelikaan. ‘Eens ving ik elke dag een of twee vissen. Op die manier ging mijn leven door. Er zat voldoende vis in het meer en ik hoefde me nergens zorgen over te maken. Maar vanmorgen kwamen er twee vissers voorbij. Ik hoorde dat de een tegen de ander zei: “Er zitten veel te veel vissen in dit meer, we moeten ze allemaal vangen.” De ander zei: “Laten we eerst alle vissen van het andere meer vangen, daarna komen we terug naar dit meer.” En als ze dat echt van plan zijn, moet ik het zoete leven verlaten en de bittere hongerdood aanvaarden.’

De krab ging ervandoor en bracht de vissen op de hoogte, daarna gingen ze met z’n allen naar de pelikaan.

Demné brengt de koe naar de leeuw.

‘El mos tash aro mota man’, groetten de vissen de pelikaan. ‘Het is van oudsher bekend dat je degene aan wie je advies vraagt, mag vertrouwen. We vragen je advies en het is waar dat zelfs als je je vijand raadpleegt, hij je helpt en nergens in tekortschiet. Diezelfde vijand heeft er immers vooral belang bij en is afhankelijk van ons. Dus geef ons raad, wat moeten we nu met die vissers?’

‘Het lukt jullie niet om je tegen hen te verzetten en ik raad het jullie niet aan, maar achter die heuvel is een meer waarvan het water helderder is dan de tranen van geliefden en schoner dan de vroege morgen, zo schoon dat je de steentjes op de bodem kunt tellen. Laat me het met de woorden van de dichter beschrijven: “Als de wind op de vroege morgen over dat meer waait, veroorzaakt het lijntjes die lijken op de kleine gleufjes van harnassen die net gepoetst zijn.” Een vis kan het einde van het meer niet bereiken, omdat de afstand van het begin tot het einde zo groot is. Als jullie daarnaartoe kunnen gaan, kunnen jullie de rest van je leven in veiligheid en rust doorbrengen.’

‘Dat is een goed advies,’ zeiden de vissen, ‘maar zonder jouw hulp kunnen we niet verhuizen.’

‘Ik begrijp het’, zei de pelikaan, ‘en ik kan jullie verzoek niet weigeren, maar de vissers kunnen elk moment komen. Het kost tijd en de kans is klein dat we het halen.’

De vissen smeekten de pelikaan hun wens te vervullen. De pelikaan zwichtte en maakte de afspraak dat hij elke dag een paar vissen naar het andere meer mee zou nemen.

Hij kwam zijn belofte na. Elke dag nam hij een paar vissen mee, vloog weg en at ze boven de heuvel op. De andere vissen verdrongen elkaar om als eerste mee naar het andere meer te mogen. De pelikaan zag dat alles en keek neer op hun domheid. Hij vond dat ze het verdienden, want iemand die zijn vijand vertrouwt, verdient niet beter.

Op een van die dagen vroeg de krab de pelikaan of hij hem ook wilde meenemen. De pelikaan stemde toe, liet hem op zijn rug zitten en vloog naar de heuvel waar alle visgraten lagen. Zodra de krab die graten zag, wist hij meteen wat er aan de hand was. Hij kroop naar de nek en greep de pelikaan toen zo hard in de keel dat deze meteen stikte en op de plek waar de graten lagen neerviel.

De krab keerde terug en vertelde het verhaal aan de vissen. Ze waren dolblij met de dood van de pelikaan en begonnen aan een nieuw tijdperk in het meer.

[1]Hekajat is een verteld verhaal in de Perzische traditie.