Herta Müller

Lage streken

Vertaald uit het Duits door Ria van Hengel

Uitgeverij De Geus

breda 2012

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Niederungen, verschenen bij Carl Hanser Verlag

Oorspronkelijke tekst © Carl Hanser Verlag, München 2010

Nederlandse vertaling © Ria van Hengel en De Geus bv, Breda 2012

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Maria Austria Instituut, Stg

isbn 978 90 445 2330 0

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

De grafrede

Op het station renden de familieleden met de stomende trein mee. Bij elke stap bewogen zij hun opgeheven arm om te zwaaien.

Een jongeman stond achter het treinraampje. De ruit kwam tot onder zijn armen. Hij hield een boeket witte, verfomfaaide bloemen voor zijn borst. Zijn gezicht stond strak.

Een jonge vrouw droeg een bleek kind het station uit. De vrouw had een bochel.

De trein reed de oorlog in.

Ik zette de tv uit.

Vader lag in een doodkist midden in de kamer. Aan de muren hingen zo veel foto’s dat je de muur niet kon zien.

Op één foto was vader half zo groot als de stoel waaraan hij zich vasthield. Hij had een jurkje aan en stond op kromme benen, die vol spekplooien zaten. Zijn hoofd was peervormig en kaal.

Op een andere foto was vader bruidegom. Je zag maar één helft van zijn borst. De andere helft was een boeket witte, verfomfaaide bloemen die moeder in haar hand hield. Hun hoofden waren zo dicht bij elkaar dat hun oorlelletjes elkaar raakten.

Op een andere foto stond vader kaarsrecht voor een schutting. Onder zijn hoge schoenen lag sneeuw. De sneeuw was zo wit dat vader in de leegte stond. Zijn hand was boven zijn hoofd geheven voor een groet. Op de kraag van zijn jasje stonden runen.

Op de foto die daarnaast hing had vader een houweel over zijn schouder. Achter hem stond een maisstengel die naar de hemel oprees. Vader had een hoed op zijn hoofd. De hoed wierp een brede schaduw en bedekte vaders gezicht.

Op de volgende foto zat vader achter het stuur van een vrachtwagen. De wagen was volgeladen met runderen. Vader bracht elke week de runderen naar het slachthuis in de stad. Vaders gezicht was smal en had harde randen.

Op alle foto’s was vader midden in een gebaar verstard.

Op alle foto’s zag vader eruit alsof hij niet meer wist hoe het verder moest. Maar vader wist altijd hoe het verder moest. Daarom waren al die foto’s vals. Van al die valse foto’s, van al zijn valse gezichten was het koud geworden in de kamer. Ik wilde van de stoel opstaan, maar mijn jurk zat aan het hout vastgevroren. Mijn jurk was doorzichtig en zwart. Als ik mij bewoog, hoorde je gekraak. Ik zat erin als in glas gegoten. Ik stond op en raakte vaders gezicht aan. Het was kouder dan de voorwerpen in de kamer. Buiten was het zomer. De vliegen lieten al vliegend hun maden vallen. Het dorp strekte zich uit naast de brede zandweg. Het dorp was heet en bruin en brandde met zijn schijnsel je ogen uit.

Het kerkhof was van keien. Op de graven lagen grote stenen.

Toen ik op de grond zat, merkte ik dat mijn schoenzolen naar boven gekeerd waren. Ik had al die tijd op mijn schoenveters gelopen. Ze lagen lang en dik achter mij. Aan de uiteinden waren ze in elkaar gekronkeld.

Twee kleine waggelende mannetjes tilden de kist van de lijkwagen en lieten hem met twee versleten touwen het graf in zakken. De kist schommelde. Hun armen en hun touwen werden steeds langer. Het graf was ondanks de droogte met water gevuld.

Jouw vader heeft veel doden op zijn geweten, zei een van de dronken mannetjes.

Ik zei: Hij heeft in de oorlog gevochten. Voor vijfentwintig doden heeft hij een onderscheiding gekregen. Hij kwam met diverse onderscheidingen thuis.

In een rapenveld heeft hij een vrouw verkracht, zei het mannetje. Samen met vier andere soldaten. Jouw vader stak een raap tussen haar benen. Toen we weggingen, bloedde ze. Het was een Russin. Daarna noemden we nog wekenlang alle wapens rapen.

Het was aan het eind van de herfst, zei het mannetje. De rapenbladeren waren zwart en in elkaar geklapt van de vorst.

Toen legde het mannetje een dikke steen op de kist. Het andere dronken mannetje praatte verder:

In het nieuwe jaar gingen we in een Duits stadje naar de opera. De zangeres zong net zo schril als de Russin had gekrijst. We gingen een voor een de zaal uit. Jouw vader bleef tot het eind zitten. Daarna noemde hij wekenlang alle liederen rapen en alle vrouwen rapen.

Het mannetje dronk jenever. In zijn buik klokte het. Ik heb evenveel jenever in mijn buik als er grondwater in de graven staat, zei het mannetje.

Toen legde het mannetje een dikke steen op de kist.

Naast een witmarmeren kruis stond de grafredenaar.

Hij kwam naar me toe. Hij had zijn beide handen in de zakken van zijn jas begraven.

De grafredenaar had een handgrote roos in zijn knoopsgat zitten. Die was fluwelig. Toen hij naast me stond, haalde hij een hand uit zijn jaszak tevoorschijn. Het was een vuist.

Hij probeerde zijn vingers recht te buigen, maar het lukte hem niet. De pijn maakte zijn ogen dik. Hij begon zachtjes te huilen.

Met je landgenoten kun je in de oorlog niet overweg, zei hij. Die laten zich niet commanderen.

Toen legde de redenaar een dikke steen op de kist.

Nu kwam er een dikke man naast mij staan. Hij had een hoofd als een leren zak en geen gezicht.

Jouw vader heeft jarenlang met mijn vrouw geslapen, zei hij. Hij chanteerde mij als ik dronken was en stal mijn geld.

Hij ging op een steen zitten.

Toen kwam er een rimpelige dorre vrouw naar me toe. Zij spuugde op de grond en zei Bah! tegen mij.

De begrafenisgangers stonden aan de andere kant van het graf. Ik keek langs mijn lichaam omlaag en schrok omdat je mijn borsten zag. Ik rilde.

Iedereen had zijn ogen op mij gericht. De ogen waren leeg. De pupillen prikten onder de oogleden. De mannen hadden een geweer over hun schouder hangen en de vrouwen rammelden met rozenkransen.

De redenaar plukte aan zijn roos. Hij trok er een bloedrood blaadje af en at het op.

Hij gaf mij een teken met zijn hand. Ik wist dat ik nu een toespraak moest houden. Iedereen keek naar mij.

Ik kon geen woord bedenken. Mijn ogen stegen via mijn keel mijn hoofd in. Ik bracht mijn hand naar mijn mond en beet mijn vingers kapot. Op de rug van mijn hand zag je de afdruk van mijn tanden. Mijn tanden waren heet. Uit mijn mondhoeken stroomde het bloed op mijn schouders.

De wind had een mouw van mijn jurk afgescheurd. Die zweefde wazig en zwart in de lucht.

Een man zette zijn wandelstok tegen een dikke steen.

Hij legde aan met zijn geweer en schoot de mouw af. Toen die voor mijn gezicht omlaagkwam, zat hij vol met bloed. De begrafenisgangers applaudisseerden.

Mijn arm was naakt. Ik voelde hem in de lucht verstenen.

De redenaar gaf een teken. Het applaus verstomde.

Wij zijn trots op onze gemeenschap. Onze flinkheid behoedt ons voor de ondergang. Wij laten ons niet uitschelden, zei hij. Wij laten ons niet belasteren. In naam van onze Duitse gemeenschap word je ter dood veroordeeld.

Iedereen richtte zijn geweer op mij. In mijn hoofd klonk een oorverdovende knal.

Ik viel om, maar bereikte de grond niet. Ik bleef dwars boven hun hoofden in de lucht liggen. Zachtjes duwde ik de deuren open.

Mijn moeder had alle kamers leeggeruimd.

In de kamer waar het lijk opgebaard had gestaan stond nu een lange tafel. Het was een slachttafel. Een leeg wit bord en een vaas met een boeket witte, verfomfaaide bloemen stonden erop.

Moeder had een doorzichtige zwarte jurk aan. Ze had een groot mes in haar hand. Moeder ging voor de spiegel staan en sneed met het grote mes haar grijze, dikke vlecht af. Met beide handen droeg ze hem naar de tafel. Ze legde hem met één punt in het bord.

Ik zal mijn hele leven zwart dragen, zei ze.

Ze stak de vlecht aan één punt aan. Hij reikte van de ene kant van de tafel tot de andere. De vlecht brandde als een lont. Het vuur likte en vrat.

In Rusland hebben ze mij geschoren. Dat was de lichtste straf, zei ze. Ik was duizelig van de honger. ’s Nachts kroop ik in een rapenveld. De bewaker had een geweer. Als hij me had gezien, had hij mij vermoord. Het veld ritselde niet. Het was aan het eind van de herfst en de rapenbladeren waren zwart en in elkaar geklapt van de vorst.

Ik zag moeder niet meer. De vlecht brandde nog. De kamer was vol met rook.

Ze hebben je vermoord, zei mijn moeder.

We konden elkaar niet meer zien, zo veel rook was er in de kamer.

Ik hoorde haar stappen vlak naast mij. Ik tastte met uitgestrekte armen naar haar.

Opeens haakte ze haar knokige hand in mijn haar. Ze schudde mijn hoofd. Ik schreeuwde.

Ik deed mijn ogen open. De kamer draaide. Ik lag in een bol van witte, verfomfaaide bloemen en was opgesloten.

Daarna had ik het gevoel dat het huizenblok omkiepte en zijn inhoud in de grond schudde.

De wekker ging af. Het was zaterdagochtend, half zes.

Het Zwabische bad

Het is zaterdagavond. De badkachel heeft een gloeiende buik. Het ontluchtingsraam zit stevig dicht. Vorige week was de tweejarige Arni verkouden geworden van de koude lucht. Moeder wast de rug van kleine Arni met een verbleekt broekje. Kleine Arni slaat om zich heen. Moeder tilt kleine Arni uit het bad. Dat arme kind, zegt grootvader. Zulke kleine kinderen moet je nog niet in bad doen, zegt grootmoeder. Moeder stapt in het bad. Het water is nog warm. De zeep schuimt. Moeder wrijft grijze noedels van haar hals. De noedels van moeder drijven op het wateroppervlak. Het bad heeft een gele rand. Moeder stapt uit het bad. Het water is nog warm, roept moeder tegen vader. Vader stapt in het bad. Het water is warm. De zeep schuimt. Vader wrijft grijze noedels van zijn borst. De noedels van vader drijven met de noedels van moeder op het wateroppervlak. Het bad heeft een bruine rand. Vader stapt uit het bad. Het water is nog warm, roept vader tegen grootmoeder. Grootmoeder stapt in het bad. Het water is lauw. De zeep schuimt. Grootmoeder wrijft grijze noedels van haar schouders. De noedels van grootmoeder drijven met de noedels van moeder en vader op het wateroppervlak. Het bad heeft een zwarte rand. Grootmoeder stapt uit het bad. Het water is nog warm, roept grootmoeder tegen grootvader. Grootvader stapt in het bad. Het water is ijskoud. De zeep schuimt. Grootvader wrijft grijze noedels van zijn ellebogen. De noedels van grootvader drijven met de noedels van moeder, vader en grootmoeder op het wateroppervlak. Grootmoeder doet de deur van de badkamer open. Grootmoeder kijkt naar het bad. Grootmoeder ziet grootvader niet. Het zwarte badwater klotst over de zwarte rand van het bad. Grootvader moet in het bad zitten, denkt grootmoeder. Grootmoeder doet de deur van de badkamer achter zich dicht. Grootvader laat het badwater uit het bad stromen. De noedels van moeder, vader, grootmoeder en grootvader cirkelen boven de afvoer.

De Zwabische familie zit frisgewassen voor het scherm. De Zwabische familie wacht frisgewassen op de zaterdagavondfilm op de tv.

Mijn familie

Mijn moeder is een vermomde vrouw.

Mijn grootmoeder is stekeblind. Aan haar ene oog heeft ze grauwe staar en aan haar andere oog groene staar.

Mijn grootvader heeft een testikelbreuk.

Mijn vader heeft nog een ander kind bij een andere vrouw. Ik ken de andere vrouw en het andere kind niet. Het andere kind is ouder dan ik en de mensen zeggen dat ik dus van een andere man ben.

Mijn vader geeft het andere kind met Kerst cadeautjes en zegt tegen mijn moeder dat het andere kind van een andere man is.

De postbode komt mij met Kerst altijd honderd lei in een envelop brengen en zegt: Dat is van de Kerstman. Maar mijn moeder zegt dat ik niet van een andere man ben.

De mensen zeggen dat mijn grootmoeder met mijn grootvader getrouwd is om zijn grond en dat ze van een andere man hield en dat ze beter met die andere man had kunnen trouwen, omdat zij en grootvader zulke naaste familieleden zijn dat het je reinste inteelt is.

De andere mensen zeggen dat mijn moeder van een andere man is en dat mijn oom van een andere man is, maar niet van dezelfde andere man, van een andere.

Daarom is de grootvader van een ander kind mijn grootvader en de mensen zeggen dat mijn grootvader de grootvader van een ander kind is, maar niet van hetzelfde kind, van een ander kind, en dat overgrootmoeder heel jong aan een twijfelachtige verkoudheid is gestorven, maar dat het eigenlijk iets anders dan een natuurlijke dood was, dat het namelijk zelfmoord was.

En de andere mensen zeggen dat het iets anders dan een ziekte en iets anders dan zelfmoord was, dat het namelijk moord was.

Mijn overgrootvader trouwde na haar dood meteen met een andere vrouw, die al een kind had van een andere man, met wie ze niet getrouwd was, maar die tegelijk ook getrouwd was en die na dit andere huwelijk met mijn overgrootvader nog een ander kind kreeg, waarvan de mensen zeggen dat ook dat van een andere man is, niet van mijn overgrootvader.

Mijn overgrootvader ging jaar in jaar uit elke zaterdag naar een kleine stad, die een kuuroord was.

De mensen zeggen dat hij zich in die kleine stad met een andere vrouw afgaf.

Hij werd zelfs in het openbaar met een ander kind aan de hand gezien, een kind waarmee hij zelfs een andere taal sprak.

Hij werd nooit met die andere vrouw gezien, maar zij kon, dat zeggen de mensen, niets anders zijn dan een kuuroordhoer, omdat mijn overgrootvader zich nooit in het openbaar met haar vertoonde.

De mensen zeggen dat je een man die buiten het dorp nog een andere vrouw en een ander kind heeft moet verachten en dat dat niets beters is dan inteelt, dat dat nog erger is dan je reinste inteelt, dat dat je reinste schande is.