Carl-Johan Vallgren

Kunzelmann en Kunzelmann

Vertaald uit het Zweeds door Jasper Popma

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Boeken van Carl-Johan Vallgren

De dwerg in het bordeel

Deze uitgave is mede mogelijk gemaakt dankzij een bijdrage van de Zweedse Cultuurraad te Stockholm

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Kunzelmann & Kunzelmann, verschenen bij Albert Bonniers Förlag, Stockholm, Zweden

Oorspronkelijke tekst © Carl-Johan Vallgren, 2009

Published by arrangement with Bonnier Group Agency, Stockholm, Sweden

Nederlandse vertaling © Jasper Popma en De Geus bv, Breda 2012

Omslagontwerp Robert Nix i.s.m. Rozemarijn Koopmans

Omslagillustratie © Stephen Carroll/Arcangel Images/hh

isbn 978 90 445 2334 8

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

‘De St. Laurentiuskerk is vernoemd naar Laurentius, de schutspatroon van de armen,’ stond er in een vergeten folder over vakantiebruiloften in Falkenberg, die naast Joakim op de kerkbank lag, ‘een diaken in Rome die volgens de traditie een martelaarsdood stierf door in het jaar 288 na Christus levend verbrand te worden op een rooster.’ Het leek logisch om op zo’n plaats afscheid te nemen van Viktor, aangezien zijn vader over luttele uren in de crematieoven van de gemeente zou veranderen in as. De vraag was of zijn zus door vergelijkbare vreemde overwegingen getroffen kon worden. Hij dacht van niet. Jeanette leek ongecompliceerd te rouwen terwijl ze daar naast hem zat, verzonken in de tekst van het kerkelijke lied ‘Slechts een dag, een ogenblik tegelijk’.

Niets was meer als vroeger, stelde hij vast terwijl hij de kerk opnam, die gerenoveerd was na de laatste keer dat hij er was bij een gelegenheid die hij zich niet meer kon herinneren. Zelfs Falkenberg was niet hetzelfde gebleven, hoewel het hele bestaan van de stad erop gebaseerd was dat alles hetzelfde bleef, dat elke ochtend dezelfde oude versie van de stad werd gedownload in de tijdruimte zodat haar inwoners geen schrik werd aangejaagd. Tijdens een vroege ochtendwandeling door het centrum had hij tot zijn verbijstering geconstateerd dat in de viswinkel tegenwoordig pizzeria Charlie Chaplin was gevestigd (dat was in feite al vijftien jaar zo), dat er een Turkse delicatessenzaak zijn intrek had genomen in de roemruchte muziekwinkel van Walde (en dat de oude Hagström-versterkers en oude Levin-gitaren in de grote etalage hadden plaatsgemaakt voor olijven, lamsworstjes en zakjes met allerhande kruidenmengsels). Verder dat het treinstation op het punt stond om in opdracht van de spoorwegonderhoudsdienst verplaatst te worden naar de wijk Tröingeberg, plus dat een aantal afschuwelijke beelden van een onlangs gehouden kunstbiënnale aan de kade van de Ätran waren vastgeklonken.

Buiten de kerkramen stapelden de regenwolken zich op. Drachtige, donkergrijze wolken klonterden samen tot laaghangende formaties, leegden hun inhoud boven de stad en verdwenen het binnenland in. Zelfs het weer was niet hetzelfde, maar dat leek tenminste logisch op een dag als deze.

‘We zijn hier vandaag bijeengekomen in groot verdriet en grote smart’, psalmodieerde de predikant. ‘Maar te midden van dit verdriet is er ook de vreugde Viktor Kunzelmann gekend te mogen hebben: een geliefde vader, een gewaardeerde vriend, een gezien lid van de samenleving en een uitmuntend vakman …’

Viktor, moest Joakim zichzelf in herinnering brengen, was de lijkstijve figuur die opgesloten in een houten kist bij het koor stond, onder een fluwelen baarkleed met reliëfdruk die een rooms kruis voorstelde: Fuga 25 van massief vurenhout à 6.995 sek inclusief btw. ‘Een wat eenvoudiger model zonder dat het daardoor goedkoop overkomt’, had de begrafenisondernemer Rutger Berg drie dagen eerder autoritair uitgelegd aan broer en zus Kunzelmann, terwijl hij deed alsof hij hen niet herkende, hoewel ze tegelijk op de middelbare school van Falkenberg hadden gezeten. ‘Er zijn duurdere alternatieven,’ had hij eraan toegevoegd met een berekenende doodgraversblik op enkele showexemplaren die in de winkel stonden opgesteld, ‘maar omdat jullie voor crematie hebben gekozen, denk ik dat jullie beter niet te veel geld in de baar zelf moeten steken. Investeer in plaats daarvan in een mooi doodskleed. En een waardige grafsteen.’

Door de ramen zag Joakim de neerslag onvoorstelbaar genoeg overgaan in een plotselinge hagelbui. En hagel in juni sterkte hem in zijn overtuiging dat het bestaan uit het lood was: het weer, de stad, zijn vader die er plotseling op stond dood te zijn, zelfs Rutger Berg, die hij zich herinnerde als een feestbeest en die volgens de geruchten tijdens hun middelbareschooltijd zijn vriendinnetjes verleidde tussen de kisten in de begrafenisonderneming van zijn vader.

‘Wat voor soort bijzetting hadden jullie in gedachten?’ had hij gevraagd terwijl Joakim in een foldertje met de titel ‘Tips voor verwanten’ bladerde.

‘Bijzetting?’

‘Ja, dat wil zeggen graf of urn?’

‘We hadden een urn in gedachten.’

‘En voor hoeveel mensen willen jullie plaats hebben in het graf? We hebben columbaria voor maximaal acht personen voor vijfentwintig jaar; als jullie voor een gewoon graf kiezen is er minder ruimte … familiegraven bieden plaats aan hoogstens vier personen. Het is dringen geblazen in deze stad, als ik me enigszins oneerbiedig uit mag drukken.’

Het leven trakteerde hem tegenwoordig op zulke B-filmsituaties. Evenals op losse gedachten over de vraag waarom de Zweedse kerk niet een promille van zijn vermogen kon investeren om ’s lands kerkbanken te vervangen door ergonomisch verantwoorde zitmeubels …

Terwijl de predikant zijn lijkrede afrondde met een geforceerde beeldspraak over de beeldende kunst als doorgeefluik van goddelijke vreugde, kon Joakim niet langer verdringen wat hij sinds hij een paar dagen eerder in Falkenberg was aangekomen, had verdrongen en het allerliefst zou blijven verdringen, namelijk het feit dat Viktor de laatste weken voor zijn dood getroffen moest zijn door een acute geestelijke verwarring, en dat dat een prijs had in contant geld.

‘Papa heeft een heleboel schilderijen vernield’, had zijn gechoqueerde zus gezegd toen hij naar wat hem toescheen jaren geleden op een regenachtige middag aan de Köpmansgatan was gearriveerd. ‘Kijk zelf maar … de woonkamer lijkt wel een slagveld …’

Ze had hem naar de salon gebracht. Witte kwadratische vlakken op de muren getuigden van de plekken waar de schilderijen eens hadden gehangen. Kunzelmann de oudere was methodisch te werk gegaan, had de doeken uit de lijsten gehaald en ze daarna onvoorstelbaar genoeg in kleine reepjes gesneden met een stanleymes dat ter bezichtiging voor de kleingelovigen nog op de grond lag. Andere werken had hij domweg overgeschilderd met wat gewone marineblauwe muurverf leek. Het leek volslagen, compromisloos krankzinnig.

‘Weet je zeker dat er niet is ingebroken?’ vroeg Joakim, die nauwelijks in staat was de ravage te bevatten.

‘Nee, er lijkt niets verdwenen. En het alarm was nog ingeschakeld toen we hier kwamen. Ik heb zelf de code ingetoetst. Ik begrijp het niet … hij heeft schade toegebracht aan de schilderijen waar hij meer van hield dan van wat dan ook. We kunnen er niet eens verzekeringsgeld voor krijgen omdat het zelf veroorzaakte schade is. Erland heeft het nagevraagd.’

Van de vier Carl Kylbergs waren alleen nog maar een paar flarden over. Een halve generatie West-Zweedse interbellumschilders was uit de stoffelijke wereld weggevaagd. En wat erger was: zijn vaders enige Dick Bengtsson, de tot cult uitgeroepen postmodernist die in de jaren zestig bij toeval in zijn bezit was gekomen en die hij om een of andere reden aan de muur van zijn woonkamer had gehangen in plaats van hem in een bankkluis te bewaren, was veranderd in een staalkaart voor Beckers marineblauwe muurverf. Dat werk – een ossenbloedrode schuur met graffiti in de vorm van een provocerende swastika in een raam, op de voor de excentrieke kunstenaar zo kenmerkende wijze gevernist en afgewerkt met een strijkijzer, en volgens Viktor onbekend bij alle Dick Bengtsson-kenners van het land – had Joakim graag op een ereplaats in zijn eigen huis gezien. Slechts de wetenschap dat de kroonjuwelen van de verzameling van zijn vader zich in veilige bewaring bij de bank bevonden, had hem ervan weerhouden het uit te schreeuwen. De verwoesting die hij voor zich zag, bestond uit de overgeschilderde en in reepjes gesneden resten van een vermogen. Maar dat leek zijn zus niet te beseffen. Ze ontbeerde simpelweg het vermogen om zich de omvang van de schade voor te stellen in dikke stapels bankbiljetten.

‘Arme, arme papa!’ was het enige wat ze kon uitbrengen. ‘Wat zou er gebeurd zijn?’

Dat wist niemand. De weken voor zijn overlijden had Viktor zich afgesloten van zijn omgeving. Jeanette had hem zonder succes proberen te bereiken. Net als een dozijn andere personen, bleek uit zijn antwoordapparaat dat in de ruïnes van de West-Zweedse interbellumkunst stond te knipperen – veel van deze personen bevonden zich overigens in de kerk.

Semborn, de advocaat, bijvoorbeeld, was er in het gezelschap van zijn woelmuisachtige echtgenote. Aan wat hij gezegd had op Viktors antwoordapparaat, en later tijdens een bijeenkomst op zijn advocatenkantoor, wilde Joakim niet denken, want volgens de wetten van de entropie was het een feit dat het bestaan de neiging had steeds ongeregelder te worden naarmate men meer stabiliteit nodig had, en daarom negeerde hij de herinnering aan de stem van de advocaat, die warrige verdenkingen uitte dat meerdere werken die hij in de loop der jaren van Viktor had gekocht, vervalsingen waren, en dat hij schreeuwende behoefte had aan een verklaring.

Direct naast de advocaat zat de plaatselijke kunsthandelaar, Åkesson, aan wie Viktor vier decennia lang tips had gegeven over interessante kunstenaars en die hij kennis had bijgebracht over de branche. Op de bank erachter zat een galeriehouder uit Varberg wiens naam hij zich niet kon herinneren, en verder naar achteren had je nog wat bekende figuren uit zijn jeugd: de voorzitter van de volksuniversiteit, het driemanschap dat verantwoordelijk was voor de openbare verfraaiing van de stad, de chef van de afdeling Cultuur die Viktor had overgehaald een kunstopleiding op te zetten in de gemeente. Verder een paar ambachtslui uit de restauratiewereld, wat buren, een aantal schaak- en tennisvrienden, plus minstens twee gepensioneerde intendanten van grote kunstmusea in Stockholm en Gotenburg.

Met het voorwerp voor het verdriet van deze mensen, dacht Joakim verward, was hij opgegroeid, had hij ooit, nog niet eens zo heel lang geleden, op de kade in de haven op alvers zitten vissen. Hier, in deze stad, had Viktor hem op zijn schouders getild en hem de wereld laten zien vanuit het perspectief van een volwassene. Hier, vlak om de hoek, een stukje verderop in de Storgatan, had Viktor hen elke zaterdag meegenomen naar een konditorei, ‘want zo deed men dat in Berlijn: Frühschoppen jeden Samstag!’ over deze beklinkerde straten, vlekkerig van de meeuwenpoep, had Viktor hem naar school gebracht, naar zijn clubjes gebracht, voetbal, pingpong, handbal, naar de padvinders waar een baardige kerel met de naam Brask het bevel voerde over veertig vlaskopjes in blauw overhemd, hem door zijn jeugd geloodst, door de gevaarlijke archipel van de puberteit met al die ondieptes waar jongens van Joakims slag zo makkelijk in konden wegzinken, het volwassen leven in, in de eeuwige wind, door de mist die zich van de kust van Halland uitstrekte tot aan de Shetlandeilanden, en was hij ’s zomers op vrijwel elke straathoek blijven staan om met al zijn kennissen te praten, want goede vrienden had hij nooit gehad, maar kennissen had hij in overvloed.

De man die in de kist voor hem lag en die de predikant ten onrechte Viktor Kunzelmann noemde – de figuur van wie hij en Jeanette afscheid hadden genomen in het rouwcentrum van de begrafenisonderneming van Rutger Berg – was heel iemand anders dan de levende, liefdevolle vader die hem vroeger in een keuken aan de Köpmansgatan had geholpen met zijn huiswerk, hem verhaaltjes had voorgelezen, en in staat was geweest om een moederloos jongetje met de naam Joakim bij elk denkbaar verdriet te troosten. De man die in de kist voor hem lag, was schaamteloos dood.

Maar welke Viktor had een nepalarm geïnstalleerd om de kunstverzameling te beschermen die hij kort voor zijn dood toch aan flarden zou snijden? Dat was een vraag waar je je een ongeluk over kon piekeren …

Toen Joakim, die in technische kwesties niet op zijn theoretische zus vertrouwde, de hal was ingegaan om te checken of het alarm dat volgens haar ingeschakeld was geweest nu correct was uitgeschakeld, en of de verwoesting die hij in het huis van zijn kinderjaren zag, niet het resultaat was van een krankzinnige inbraak, ontdekte hij dat het alarm louter bluf was. Het was gewoon een dummy, die vanuit een doorzichtig plastic bakje aan de muur een vals waarschuwingsaura verspreidde om amateurinbrekers op de vlucht te jagen. Het was ongelofelijk dat hij deze oplichterij niet eerder had ontmaskerd: een doosje met een paar misleidende elektrische draadjes, een toetsenpaneel om een zinloze code in te toetsen, een batterijtje van negen volt dat was aangesloten op een knipperend rood controlelampje dat door het zijraam van de deur te zien was. Samen met het bordje securitas alarm was het genoeg geweest om de kinderen Kunzelmann jarenlang te misleiden, net als misschien de kleine kliek van potentiële inbrekers in de stad.

Deze ontdekking had nieuwe lawines aan vragen ontketend waarin hij zijn zus echter niet had ingewijd, want iets zei hem dat ze voort moest blijven leven in de overtuiging dat de woning beveiligd was geweest.

Bijvoorbeeld of het huis ondanks alles niet toch ten prooi was gevallen aan een inbraak, gevolgd door vernieling. Maar waarom was er dan niets gestolen?

Of was het deel van Viktors verzameling dat zich thuis bevond niet waardevol genoeg geweest voor een echt inbraakalarm?

Die gedachte beangstigde hem nog het meest terwijl hij daar tijdens het dankgebed in de kerkbank zat, want die hing misschien samen met Semborns verdenkingen …

Terwijl de predikant aan het overgavegebed begon, kon Joakim zichzelf er niet van weerhouden terug te denken aan zijn ontmoeting met de advocaat twee dagen geleden. Semborn had hem ’s ochtends vroeg op Viktors thuisnummer gebeld en had tijdens verwarde tirades over zijn kunstverzameling geëist hem ‘onder vier ogen’ te spreken.

‘Ik weet dat het moment slecht gekozen is,’ had hij gezegd toen Joakim zijn kantoor rond lunchtijd was binnengestapt, ‘gezien de voorbereidingen voor de begrafenis en dergelijke. Maar ik begrijp er helemaal niets van, en ik krijg geen zinnig antwoord van de mensen bij wie ik te rade ben gegaan. Ik geloof dat ik niet eens verder zou hebben gewroet als ik je vader niet in zijn atelier had aangetroffen voor een half voltooid schilderij van Trulsson. Ik bedoel, precies hetzelfde schilderij als hij me al eerder heeft verkocht en waarvan hij zweerde dat het de enige in zijn soort was.’

Semborn had een gebaar gemaakt naar de muur, waar tussen enkele diploma’s van de Orde van Advocaten een olieverfschilderij uit het negentiende-eeuwse Halland prijkte. Voor een vakwerkboerderij stonden twee uitgehongerde kinderen toe te kijken hoe een vrouw kaas maakte. De zon stond laag aan de hemel. De loofbomen gloeiden rood en oranje. Het was uitgesproken kitscherig.

‘Ik dacht dat we dat telefonisch al hadden afgehandeld. Mijn vader was waarschijnlijk puur en alleen voor zijn plezier een kopie aan het maken! Hij was immers restaurator. Hij wilde zijn techniek vermoedelijk bijhouden. Controleren of de vaardigheden er nog in zaten. Wat is daar nou zo merkwaardig aan?’

‘Ik begrijp er in elk geval geen jota van’, ging Semborn op licht hysterische toon verder. ‘En dan heb ik het nu niet over Trulsson, hoewel dat al erg genoeg is.’

‘Waar heb je het dan over?’

‘Ik heb het over zeldzame schilderijen. Weliswaar twee kleinere werken, maar de deskundigen zeggen dat ze origineel zijn, allebei. Ik heb ze laten controleren door mensen uit Kopenhagen en Gotenburg. Ze zijn wild enthousiast omdat de twee werken nog niet bekend waren … Holger Drachmann en Otto Benzon samen geportretteerd op een veranda … Een tot nu toe onbekende studie van Marie Krøyer met haar hond op het strand bij Brøndums pension … Maar toen heb ik een van zijn familieleden ontmoet, de kleindochter van zijn zoon of zoiets, en zij is absoluut zeker van haar zaak … “Dit heeft mijn overgrootvader níét geschilderd”, zegt ze. “Het is weliswaar precies zijn stijl, en de beeldelementen zijn min of meer hetzelfde … maar het is niet een van mijn overgrootvaders schilderijen, want dan zou ik het herkend hebben.”’

De advocaat had een korte adempauze ingelast.

‘Waar heb je het over?’

‘Mijn twee Krøyerschilderijen … de Skagense schilder! En zijn naaste nabestaande, een kleindochter van zijn zoon of van zijn zus, ik weet niet meer precies wat, blijkt in Helsingborg te wonen … ze heeft een eigen oeuvrecatalogus, die ze op een of andere manier heeft geërfd, waarin elke schets, elke tekening, elke voorstudie die hij ooit heeft gemaakt, beschreven staat … Ik heb haar vorige maand opgezocht … dus al voordat Viktor … dus ik laadde de schilderijen in de auto en reed naar Skåne zodat zij ze zou kunnen bekijken; ze loopt al tegen de negentig …’

Semborn realiseerde zich blijkbaar hoe verward hij klonk, en viel midden in een zin stil.

‘Dus mijn vader zou in de loop der jaren twee tot nog toe onbekende Krøyers aan je hebben verkocht. Waar zou hij die dan vandaan hebben?’

‘Dat weet ik niet. En er was geen reden om daarnaar te vragen. Veertig jaar lang heb ik kunst van Viktor gekocht. En ik kreeg ze goedkoop. Gesteld dat ze echt zijn.’

‘Als je ze van Viktor hebt gekocht spreekt het voor zich dat ze echt zijn. En je hebt er zelf toch deskundigen naar laten kijken die zeiden dat alles in orde was!’

‘Maar ze uitten hun verbazing, Joakim. Over het feit dat ze niet beschreven stonden in de oeuvrecatalogi. Ze wilden de pigmenten en de doeken aan nadere analyse onderwerpen voor ze geheel zeker van hun zaak waren, maar daar heb ik me tegen verzet. Ik ben helemaal confuus van deze affaire. Het gaat immers over schilderijen die enorm veel geld waard zijn.’

De advocaat haalde een zakdoek tevoorschijn en veegde er nerveus mee in zijn nek.

‘Wat een verwarde negentigjarige uit Helsingborg over deze zaak te zeggen heeft, snap ik niet’, zei Joakim. ‘Dit is toch belachelijk. Wat probeer je nou te suggereren?’

‘Dat Viktor me wellicht vervalsingen heeft verkocht. Meerdere in de loop der jaren. Naar ik hoop te goeder trouw. Ik heb een expert naar mijn oude Ragnar Sandbergs, de Gotenburgcolorist, laten kijken, en van één schilderij was hij niet zeker. Voor tachtig procent echt, zei hij. Maar tachtig procent is bij lange na niet genoeg! Ik heb er in de jaren zeventig 50.000 kronen voor betaald omdat hij hónderd procent echt zou zijn. En dan … ja, het spijt me echt dat ik dit twee dagen voor Viktors teraardebestelling aan moet snijden, maar ik heb hem immers aangetroffen voor een kopie van Nils Trulsson, en een half voltooide Dürer-imitatie op de koop toe! Albrecht Dürer! Een van de belangrijkste schilders uit de geschiedenis. Je hoofd begint ervan te tollen.’

‘Je haalt twee totaal verschillende dingen door elkaar, Semborn. Dat Viktor in zijn vrije tijd met pastiches zit te fröbelen heeft toch niets te maken met wat voor kunst hij je verkoopt. En wat denk je trouwens dat ik eraan kan doen?’

‘Ik wil de garantie dat je vader zich nooit met iets onwettigs heeft beziggehouden.’

Er viel een korte stilte waarin ze elkaar met wederzijdse ontzetting aankeken.

‘Daar kun je gerust op zijn, Semborn’, zei Joakim ten slotte. ‘Mijn vader was de rechtschapenheid zelve. En die negentigjarige dame heeft het mis. Je zei zelf al dat de experts dachten dat je Krøyers echt waren. Laat ze voor de zekerheid hun pigmentproeven doen. En als ze dan nog steeds menen dat ze echt zijn, waarvan ik overtuigd ben, moet je ze a priori als echt beschouwen. Dat is namelijk het hele idee met deskundigen. Daar zijn ze voor! Zij en niemand anders bepalen wat er echt is in deze wereld, en wij dienen ons naar hun oordeel te schikken.’

Terwijl Joakim in de kerkbank zat, speelde hij even met de ontstellende gedachte dat de advocaat misschien gelijk had. En dat er in dat geval een verband kon bestaan met de schade die Viktor zijn eigen schilderijen in zijn appartement had toegebracht. Als hij hier logisch op doorredeneerde, dat Viktor had ontdekt dat een deel van de kunst die hij door de jaren heen had gekocht (die hij zelf had gehouden of had doorverkocht) wellicht vervalst was, verklaarde dat misschien waarom hij in razernij of wanhoop, of allebei, twintig werken had vernield … Of dat hij ze had vernield zodat ze geen schaduw van twijfel konden werpen over het werkelijk waardevolle gedeelte van zijn verzameling, dat zich hopelijk nog steeds in de gewelven van de Föreningssparbank bevond.

Maar hij betwijfelde dit. Viktor was de laatste op aarde die je zou kunnen bedriegen, om de eenvoudige reden dat het bij zijn vak hoorde om de echtheid van kunst vast te stellen. Hij was een autoriteit op dat gebied. Decennialang hadden musea hem als scheidsman ingeschakeld als ze onzeker waren over de herkomst van een schilderij. Dat was precies waar hij beroemd om was. Hij was legendarisch.

De vervalsingen, dacht Joakim, moesten in dat geval bijna perfect zijn; zo perfect dat het begrip ‘vervalsing’ zijn betekenis verloor. Wellicht zou Viktor dan bedrogen kunnen zijn.

Maar wat hem nog het meest onthutste, was dat zijn vader twee tot dan toe onbekende schilderijen van Krøyer, de beroemdste Skagenkunstenaar, had verkocht aan een plattelandsadvocaat met duidelijke lacunes in zijn algemene ontwikkeling. En waarom had hij ze zelf niet gehouden als hij ze dan inderdaad goedkoop op de kop had weten te tikken? Twee onbekende werken – hoe klein ze ook waren – konden als een kunsthistorische sensatie worden beschouwd, dat begreep zelfs Joakim.

De uitvaartdienst liep ten einde. De organist had net een emotionele uitvoering van gezang 200, ‘In deze lieflijke zomertijd’, afgerond en de predikant gaf de gemeente het teken op te staan. Het was tijd voor de ‘uitgeleide’ zelf.

Misschien was het gewoon een aanval van heilige eenvoud, sancta simplicitas, dacht Joakim terwijl hij samen met zijn mooie zuster als naaste verwanten als eerste naar de kist liep, die zijn vader er in de weken voor zijn dood toe had gebracht kunst van God weet welke waarde te vernietigen. Of wellicht een aanval van razernij over iets wat zich geheel buiten hun zicht bevond?

Kinderen, dacht hij terwijl hij de kist opnam, vertrekken bij hun ouders in de overtuiging dat ze een statische wereld achter zich laten. Een soort gestolde tijd waarin de ouders verder leven, verstrikt in een gebeurtenisloos heden. En als je met Kerst thuiskomt, word je misleid doordat de adventskandelaar dezelfde is, door de bestendigheid der dingen, de onverstoorbare posities van de meubels, de tentoonstellingsobjecten uit een vervlogen tijdperk in de jongenskamer, de bekende geuren, de herhaalde grapjes, de etymologieën van een oude taalorde, en trek je de conclusie dat er sinds de vorige keer dat je er was, niets is gebeurd in het leven van je ouders.

Maar in feite had er van alles kunnen gebeuren.

Misschien had Viktor de schilderijen domweg in een aanval van jaloezie vernield. Om indruk op iemand te maken met zijn misplaatste drift? Dat gedrag was Joakim niet onbekend, aangezien hij wijnglazen van Orrefors à 675 kronen op de grond had gegooid om zijn gecompliceerde liefde voor Cecilia Hammar te bewijzen …

De kist waar hij nu voor stond, was een herinnering aan alle vragen waarop hij nooit antwoord zou krijgen. De dood was een grote informatiedief, dacht hij, een rififi-rover van de nietigheid die zijn buit veilig met zich meevoerde voorbij tijd en ruimte.

Jeanette legde een boeket rozen op de kist. Joakim zag hoe Erland met de castrobaard zijn gezicht in zijn handen verborg in de kerkbank. En hij dacht: hier staan wij en we zijn springlevend. Ergens in deze ruimte loopt een absolute grens, tussen ons en de man die in de kist ligt; ik zie hem alleen niet.

Hij raakte het baarkleed aan, en toen was het voorbij, zijn laatste afscheid van Viktor Kunzelmann …