Helene Uri

Beschuldigd

roman

Uit het Noors vertaald door Marin Mars

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Deze uitgave is mede mogelijk gemaakt dankzij een bijdrage van de Europese Commissie in het kader van het programma Cultuur 2000

Oorspronkelijke titel Den rettferdige, verschenen bij Gyldendal

Oorspronkelijke tekst © Gyldendal Norsk Forlag as 2009. All rights reserved

Nederlandse vertaling © Marin Mars en De Geus bv, Breda 2013

Omslagontwerp & -illustratie © Marlies Visser

isbn 978 90 445 2335 5

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Een meisje draait rondjes door de kamer. Ze heeft blonde vlechtjes en draagt een balletrokje van tule. Van boven is ze bloot, en als ze haar rokje hoog, hoog optilt, zoals kleine meisjes doen als ze een echt mooie buiging moeten maken, zie je dat ze niets anders aanheeft dan dit doorzichtige, witte tulen rokje. Het is halfdonker in de kamer. Op de bank zit een man toe te kijken. Er staat een glas met iets erin op de tafel voor hem, maar hij raakt het niet aan. Hij kijkt alleen maar. Hij leunt achterover, sluit een moment zijn ogen, maar doet ze weer open en kijkt naar het meisje. Ze danst. Met onbeholpen sprongetjes, met haar smalle kinderbillen en een naar voren stekende kinderbuik. Draai, zegt de man. Het meisje draait rond, lacht, valt bijna. Mooie pirouette, zegt de man. Nu moet je een buiging maken. Het meisje maakt een buiging; ze tilt haar tulen rokje zo hoog op als ze kan en maakt een buiging. Ga je nog meer draaien, vraagt de man. Het meisje draait rond en rond tot ze tegen de salontafel aanbotst. De vloeistof in het glas klotst. Kom eens hier, Elise, zegt de man. Het meisje kijkt hem aan, dan kruipt ze gehoorzaam op zijn schoot. Hij slaat zijn armen om haar kleine lijf. Haar zusje is extra vroeg naar bed gebracht, die is namelijk verkouden, zo vreselijk verkouden. Mamma is met vriendinnen naar de film. Elise en pappa zijn de enigen op de hele wereld. Hij geeft haar een zoen achter haar oor. Mijn meisje. Pappa’s grote meid. Het gele speelgoedkonijn van Elise valt op de grond.

*

Een misstap is snel begaan. Het vlees is zwak, de mens door talloze verleidingen omringd. Hij tilt zijn armen op en blijft als een kwabbig kruis voor de wand met de afbeelding van Jezus staan. Hij laat ze weer zakken, aarzelt, hij zal ongeveer halverwege de grafrede zijn, hij heeft het al minutenlang volgehouden, minuten die voor de toehoorders waarschijnlijk net zo pijnlijk waren als voor hem. Nu zegt hij niets meer, hij zwijgt zo lang dat het niemand van de aanwezigen kan ontgaan. Hij moet hebben ingezien dat hij zich onverhoeds op glad ijs heeft begeven. Radeloos, en vermoedelijk om zijn zenuwen in bedwang te houden, wrijft hij herhaaldelijk met zijn dikke wijsvinger in zijn domineeskraag. Verleidingen, begint hij weer, door het gefrunnik is zijn hals aan één kant vuurrood geworden. Verleidingen die andere mensen niet als verleidingen gezien zouden hebben.

Weer stopt hij, besluiteloos en vertwijfeld. Of verleidingen waar ze geen aandacht aan zouden schenken, waar ze niet aan zouden toegeven en op in zouden gaan. Weer aarzelt hij. Op de voorste rij, slechts een paar meter van de dominee, schuift een oude vrouw, klein en in elkaar gedoken, ongemakkelijk heen en weer. Naast haar zit een blonde, jonge vrouw met een zwarte broek.

Het is niet makkelijk om mens te zijn, stelt de dominee vast. Deze verklaring lijkt hem gerust te stellen. Nog steeds glimt zijn voorhoofd van het zweet en is de ene kant van zijn hals vlammend rood, maar nu klinkt hij zekerder, zijn stem is helderder, haast levendig. Op slag is hij uit de probleemzone, hij is al weggepeddeld van het diepe, donkere water, waar een sterke stroming staat en waar je vreselijk voorzichtig moet manoeuvreren om niet in de maalstroom terecht te komen. Nu is hij in rustiger vaarwater beland, hij is vlak bij de oever. Binnen afzienbare tijd zal hij vaste grond onder de voeten hebben. Hij heeft het bijna achter de rug en dan kan hij het optekenen als een van die onaangename opgaven die zijn beroep met zich meebrengt. Hij kijkt naar de toehoorders: En weet, er is ruimte voor twijfel. Er is altijd ruimte voor twijfel. Er zijn verschillende mensen die het idee hebben dat hij hén aankijkt, verschillende mensen voor wie het lijkt alsof de dominee hén aanklaagt. Hij draait zijn hoofd een tikkeltje naar rechts en gaat verder, hij praat over Gods genade, over opstanding; deze woorden zijn schijnbaar in het bewustzijn van de dominee al tot vertrouwde parelkettingen aaneengeregen, want ze rollen zijn mond uit zonder dat hij er speciaal over lijkt te hoeven nadenken. Mens te zijn is niet makkelijk. Maar het gaat erom te vergeven. Nu we vandaag afscheid moeten nemen van Karsten Wiig moeten onze gedachten in de eerste plaats uitgaan naar vergeving. Het is niet voor alle daden even makkelijk vergeving te vinden, maar we moeten het proberen. Dat zijn we Karsten Wiig verschuldigd. Dat zijn we de vrouw die hem ter wereld bracht, verschuldigd. Dat zijn we God die hem het leven schonk, verschuldigd.

De dominee spreekt voor een vrijwel leeg crematorium. Zijn stem galmt tegen de witte bakstenen muren en de rijen lege banken: het is een mooie herfstdag, zo’n dag waar Karsten Wiig van hield, is mij verteld. Van de voorste rij komt een korte snik; de dominee schrikt op, maar herneemt zich snel. De jonge vrouw legt haar arm om de oude vrouw heen. De snik kwam van de jonge vrouw, het geluid was haar ontsnapt voor ze er erg in had. Ze had gesnikt en nu legt ze haar arm beschermend om haar vaders moeder heen. De oude vrouw huilt; ze huilt alsof ze zich schaamt voor haar verdriet, maar dat is niet zo. Jarenlang is geprobeerd haar haar waardigheid te ontnemen. Ze is zich er pijnlijk van bewust dat velen zullen vinden dat zij, als moeder en opvoeder, tekort is geschoten, dat je niet ongestraft zo’n monster kunt grootbrengen. Ze heeft gehoord wat de mensen over hem, over haar zoon, zeggen. Nu zit ze hier, met gebogen hoofd. Ze heeft haar nette blauwe mantel aangetrokken. Aan haar voeten heeft ze mooie comfortabele schoenen met een halfhoge hak. Ze heeft zich niet willen opdoffen, maar ze wilde zich netjes kleden nu ze afscheid moet nemen van haar enige zoon. Om haar hals draagt ze een zijden sjaal. Waar denkt ze aan? Wat denkt Karstens moeder, terwijl ze met alle waardigheid die ze kan opbrengen op de voorste rij in de kapel zit? Denkt ze aan de keer dat Karsten belijdenis deed? Dat Karsten trouwde? Dat hij haar tot een trotse grootmoeder maakte? Of denkt ze helemaal niet aan haar zoon? Misschien dwingt ze haar gedachten in een heel andere richting, wie weet denkt ze aan een bijna vergeten voorval uit haar eigen kindertijd, een moment van geluk toen ze versgeplukte bosaardbeitjes at en door de brutale buurjongen met sproeten zo groot als gerstekorrels op de rug van zijn hand aan haar vlechten werd getrokken, wie weet denkt ze aan een moment lang voordat ze weet had van het verdriet dat een moeder kan doormaken. Nee, ze denkt aan de bevalling. Ze denkt aan de dag dat Karsten geboren werd. Het is vast onmogelijk vandaag níét aan die dag te denken. Van geboorte tot dood, van wieg tot graf.

Precies op dit moment, deze seconde, denkt de moeder van Karsten Wiig aan hoe het begonnen was, de dag dat ze Karsten voor het eerst zag. Ze had al in de ochtendschemering de weeën als korte, scherpe steken in haar buik gevoeld. Deze pijn was totaal anders dan alles wat ze ooit eerder ervaren had. Ze wist dat ze binnen een paar uur moeder zou zijn, dat er een nieuw mensje geboren zou worden. Laat in de middag, het was precies half vijf, was hij door haar heen gebroken, als een sterke, blinde vis die naar buiten wilde; doelgericht drong hij door rode spieren en gevoelloos vlees. Karsten. Ze hadden die naam al maanden geleden bedacht. Hij zou Karsten heten, naar zijn grootvader van vaderskant. Ze wist zeker dat het een jongen zou worden. Haar vriendinnen hadden haar buik geroutineerd bestudeerd, waren tot de conclusie gekomen dat het een typische meisjesbuik was, rond en breed. Het wordt vast een meisje, zeiden ze met hun handen tegen de strak gespannen huid van haar buik. Ze had slechts geglimlacht. Ze wist dat het een jongen werd, hoewel de arts noch de vroedvrouw iets in die richting had gezegd. Ze wist het gewoon. Zij en haar man hadden het niet eens over een meisjesnaam gehad.

Ze kreeg Karsten, haar eerstgeborene en – zoals de toekomst zou uitwijzen – haar enige kind, in haar armen en voelde meteen dat ze onvoorwaardelijk van dit kind zou houden, altijd. Ze zou tot op haar sterfdag van Karsten houden. Ze frunnikt aan haar sjaal, voelt de gladde stof onder haar vingertoppen. Ze had nooit kunnen denken dat zijn sterfdag eerder zou komen dan de hare. Ze had ook nooit kunnen denken dat haar moederliefde zo zwaar op de proef zou worden gesteld.

Haar kleinkind zit naast haar, heeft haar arm om haar heen geslagen, haar elleboog rust tegen haar schouderblad, haar hand streelt de slappe huid van haar hals, onder de zijden sjaal. Het is koud in de grote, vrijwel lege ruimte, maar grootmoeders huid voelt warm onder haar hand. Karsten Wiigs dochter is in het zwart, ze heeft blond haar, ze heeft sproetjes op haar neus, men zegt dat ze heel mooi is, maar nu heeft ze rode, branderige ogen en voor deze ene keer is ze er niet mee bezig hoe ze eruitziet. Henriette probeert uit alle macht niet naar de dominee te luisteren. Ze denkt aan haar vader. Ze staart naar de witte kist voor haar, een witte, glanzende kist met vier boeketten op het deksel. Over een paar minuten zal de kist in een opening in de vloer verdwijnen, naar een ruimte met een brandende oven en ijverige mannen in donkere overalls. Een plek die veel te veel weg heeft van het oord waar Karsten Wiig volgens velen terecht zou moeten komen. Ze richt haar blik naar boven, kijkt enkele seconden naar het hoge gewelfde plafond, doet dan haar ogen dicht, blijft zo zitten en probeert de stem van de dominee buiten te sluiten. Het ruikt vaag naar haar grootmoeders parfum, Tosca, ze herkent het, haar grootmoeder heeft het altijd op. De Toscageur verdwijnt en een heel andere, veel sterkere geur dringt haar neusgaten binnen. Deze is net zo vertrouwd als de geur van Tosca, maar ze kan hem pas thuisbrengen als hij zich door de hele ruimte heeft verspreid. De hele kapel ruikt naar versgebakken pannenkoeken. Het ruikt naar boter (echte roomboter!) die in een gietijzeren pan aan het smelten is. Het ruikt naar pannenkoeken die goudbruine plekken krijgen en aan de randen opkrullen. Henriette doet haar ogen open, ademt in door haar neus, de geur is nog sterker dan hij was, maar grootmoeder kijkt recht voor zich uit, net als eerst.

Op de bank achter Henriette en grootmoeder zitten twee mannen, ze zijn begin vijftig, ongeveer even oud als de overledene. Henriette draait zich half om, ze denkt hun neusvleugels te zien trillen alsof zij de geur ook ruiken, maar zeker weet ze het niet. Ze kent hen niet, waarschijnlijk zijn het twee collega’s van de Hogeschool. Of misschien jeugdvrienden, twee vrienden die samen met hem zijn opgegroeid en die nooit hebben kunnen geloven wat er over Karsten werd gezegd. Wij kennen je, zeiden ze tegen hem. Wij geloven in je en we geloven wat je zegt. Wij weten dat je datgene waarvan ze beweren dat je het hebt gedaan, nooit zou kunnen doen. Maar er is iets met hun manier van kleden, iets in hun houding wat erop wijst dat het collega’s van hem moeten zijn. Karstens vrienden van zijn werk. Hij had een paar trouwe vrienden daar, dat heeft Barbara haar verteld.

Henriette heeft gelijk. De twee mannen zijn respectievelijk een wetenschappelijk medewerker en een professor van de Hogeschool van Oslo. Had Henriette meer van haar kinderjaren met haar vader doorgebracht, dan was ze vermoedelijk beter op de hoogte geweest van de etiquette bij een uitvaart. Ook gezien het feit dat de mannen ervoor gekozen hadden aan de linkerkant van de kapel te gaan zitten, recht achter mevrouw Wiig, was het heel onwaarschijnlijk dat het jeugdvrienden van Karsten waren, want die komen uit een deel van de stad waar men van de regels en gebruiken op de hoogte is. Maar van hen is er niemand naar zijn crematie gekomen.

Bijna helemaal achter in de grote ruimte zit een grijze man. Het dikke, golvende haar is achterovergekamd en laat zijn hoge voorhoofd vrij. Ondanks zijn weelderige haardos maakt hij de indruk van een hoogbejaarde, een grijsaard, een overlevende van vroeger tijden. Hij is lang – dat zie je ook nu hij op de houten bank in de kapel zit: lang, maar gebogen. Hij ziet er onbeschrijflijk triest uit, alsof hij gebukt gaat onder een enorme schuld. Ja, het lijkt wel of hij persóónlijk de dood van Karsten Wiig op zijn geweten heeft. Nu schudt hij zijn hoofd over iets wat de dominee zegt. Hij voelt de drang om op te staan, het uit te schreeuwen hoe Karsten Wiig éígenlijk was. Maar hij blijft zitten. Natuurlijk blijft hij zitten. Deze grijze, gebogen man heet Edvard Frisbakke. Net als de meesten in de kapel denkt hij aan de overledene. Hij denkt aan Karsten Wiig en aan zijn dochters, aan Henriette en aan Elise. En het zou helemaal niet vreemd zijn als Edvard Frisbakke ook aan de kruithoorn dacht die hij nu al zo’n zestig jaar in zijn bezit heeft. Als hij het niet meer kan opbrengen naar de kist te kijken, draait hij zich om en kijkt tegen witte, kale stenen muren aan. Met haar sobere aankleding is de ruimte zwaar protestants. Edvard Frisbakke huivert en vestigt zijn blik op de vrouw op de voorste rij in het crematorium, maar dan aan de rechterkant. Ze troont daar helemaal alleen vooraan. Je kunt haar onmogelijk over het hoofd zien, want haar haar is knalroze geverfd. Een bijzonder opvallende kleur, die hem aan Tivoli en goedkope pretparken doet denken. Het lijkt waarachtig wel alsof ze een suikerspin op haar hoofd heeft in plaats van haar, vindt Edvard Frisbakke. Ze zit kaarsrecht, met haar schouders opgetrokken tot aan haar oren alsof al haar spieren aangespannen zijn. Ze zit geen minuut stil, strijkt het mishandelde haar achter haar oren, geeft een ruk met haar hoofd zodat haar haren weer loshangen, tilt een hand op en duwt het haar weer op zijn plaats, achter haar oren. Ze draait zich bijna helemaal om, en als Edvard Frisbakke haar en profil te zien krijgt, herkent hij haar gezicht, of liever gezegd: hij weet zeker dat hij haar eerder heeft gezien, maar hij kan haar niet thuisbrengen.

Behalve de dominee waren slechts deze zes mensen – zijn moeder, zijn dochter, de twee mannen, Edvard Frisbakke en de vrouw met het suikerspinhaar – bij de uitvaart van Karsten Wiig aanwezig. Toen ze de kapel uit liepen, bleven ze aarzelend boven aan de trap staan, verlamd door onzekerheid over wat ze nu moesten doen, wat er van hen verwacht werd, hoe ze zich dienden te gedragen. Welke woorden van troost moest je tegen de moeder van een dergelijke man bezigen? Wat zeg je tegen zijn dochter? Wat moeten ze tegen elkaar zeggen? Zo stonden ze daar, zwijgend, toen de dominee naar buiten kwam; hij mompelde iets, maar keek niemand aan. Edvard Frisbakke boog zich naar de dominee toe met een vragende uitdrukking op zijn gezicht en zijn hand achter zijn oor. Maar de dominee had zo zacht en onduidelijk gesproken dat niemand, ongeacht zijn leeftijd, had kunnen verstaan wat hij zei. De dominee wroette opnieuw met zijn vingers in zijn kraag. Niemand zei iets. Misschien had ook niemand een ander iets te zeggen. Of waarschijnlijk was er zo veel te zeggen dat ze niet wisten waar te beginnen. Karsten Wiigs dochter knikte naar de vrouw met het roze haar, omhelsde haar vluchtig, sloeg haar arm om de schouders van mevrouw Wiig, fluisterde iets in haar oor, gaf haar een kus op haar wang. Henriette bleef daarop een ogenblik de lucht staan opsnuiven, haalde toen diep adem en verliet het kleine gezelschap. Het leek alsof ze glimlachte toen ze wegliep. De twee mannen wierpen een blik op de donkere stenen trap en haastten zich plotsklaps, alsof ze telepathisch besloten hadden dat ze nú, nu zouden gaan, zij aan zij de trap af, terug naar hun veilige leventje, naar hun vrouw en hun bijna volwassen kinderen, naar de labradors en de met een lening van de staat gefinancierde huizen in de voorsteden.

Edvard Frisbakke knikte naar mevrouw Wiig en probeerde veel in het knikje te leggen. Medeleven en begrip. Verdriet. Berouw. Ja, misschien vooral berouw. Ze keek hem aan. Ten slotte knikte ze terug. De beweging zette zich voort in haar sjaal. De mooie sjaal die mevrouw Wiig van Karsten had gekregen. Misschien voor Moederdag. Nee, het was op Kerstavond, ze had het vet van de ribbetjes precies zo knapperig gebakken als hij het graag lustte, hoewel ze wist dat hij niet samen met haar kon eten, en hij had een grote fles van haar lievelingslikeur (Grand Marnier) meegenomen. En toen had hij haar de zijden sjaal gegeven, die in een exclusief, piepklein doosje zat. Ze had haar zachte wang tegen zijn harde wang met een beginnend stoppelbaardje gelegd. Wat een práchtige sjaal, had ze gezegd. Dank je wel, jongen! Ze had hem tot op de dag van vandaag niet gedragen. Nee, Karstens moeder had alleen zachtjes met haar gerimpelde handen over de sjaal gestreken, hij is te mooi om gewoon te dragen, had ze besloten. Ze legde hem voorzichtig in een la, besloot hem te bewaren voor een passende gelegenheid. Een feest, dacht ze, of een andere hoogtijdag.

Mevrouw Wiig wendde haar blik af van Edvard Frisbakkes gezicht. Ze liepen samen de trap af. Hij bood haar zijn arm, maar met een zwak glimlachje schudde ze haar hoofd. Toen gingen ze ieder huns weegs. Twee oude mensen die van een uitvaart kwamen van iemand die te jong was gestorven. Edvard Frisbakke draaide zijn lange lichaam en keek mevrouw Wiig na; vanuit zijn perspectief kon het je niet ontgaan dat het haar boven op haar schedel dun was geworden. Ze liep snel. De nette blauwe mantel, magere benen, schoenen met halfhoge hakken, van die hakken die in Edvards jeugd officiershakken werden genoemd; een uiteinde van de zijden sjaal over haar schouder geslagen.

Edvard keek mevrouw Wiig lang na, toen slikte hij en begon een van de smalle paden tussen de grafstenen af te lopen. Hij liep een stukje en bleef toen staan, keerde zijn gezicht naar de herfstzon en deed zijn ogen dicht tegen het felle licht. Achter zijn oogleden dansten rode en gele vlekjes. Hij voelde zich opeens duizelig, alsof hij zou vallen, hij zette een paar wankele passen, omklemde een hoge, mooie gedenksteen (rond de eeuwwisseling door de treurende echtgenote van een kantoorchef te zijner ere opgericht), leunde tegen het graniet, liet zijn wang ertegenaan rusten. De huid van zijn gezicht drukte tegen ruwe steen, een vochtige, koele lucht steeg op uit de aarde, als uit een kelder, net als op die dag bij de cementen bak in de kelder, en hij kon het niet meer tegenhouden. Hij zakte in elkaar, beide armen om de gedenksteen heen geslagen. De knieën van zijn nette broek kwamen onder de aarde te zitten. Een eerbiedwaardige oude man, onberispelijk gekleed in een elegante overjas, zwarte stropdas en met zorg gepoetste schoenen, zat op zijn knieën met zijn armen om de grafsteen van een hem onbekende kantoorchef zachtjes te huilen. Voor zover hij kon beoordelen, was er niemand in de buurt die hem kon zien of horen. Enkele minuten later zou hij daar dankbaar voor zijn, op dit moment speelde het voor hem geen rol. Edvard Frisbakke dacht aan Lisbeth Elfje. Hij dacht aan andere, naamloze kinderen. Hij dacht aan iedereen die zweeg. Hij voelde het graniet tegen zijn wang en het was alsof hij tegen een keldermuur gedrukt stond. Hij dacht aan Karsten Wiig. Aan Elise en Henriette. Edvard Frisbakke huilde lang, want het kwam hem voor dat niets zo treurig was als een stokoude man die niets meer kon doen om zijn zonden ongedaan te maken.

Hij was alweer overeind gekomen toen hij opnieuw aan haar moest denken, aan de vrouw met het roze haar. Roze is een lieflijke kleur – voor wilde rozen, Linnaeusklokjes en hoe al die planten ook mogen heten – maar hoogst ongepast voor een kapsel. Wat bezielt een vrouw haar haar zo te verven? Het kon natuurlijk modern zijn. Edvard kon zich er niet op beroemen dat hij op de hoogte was van de haarmode voor dames, maar iets zei hem dat ze zich niet het hoofd op hol had laten brengen door die glanzende modebladen waar de kiosken mee vol lagen. Nee, ze had vast andere redenen om die groteske kleur te kiezen. Want eigenlijk had ze donker haar. Hij wist nu wie ze was. Natuurlijk. Dat hij haar niet meteen had herkend! Het was immers nog maar een paar maanden geleden dat ze naar hem toe was gekomen, gedecideerd zijn tuin was binnengestapt en verkondigd had dat ze op liefdesmissie was, en hij had haar sindsdien verschillende keren ontmoet. Maar ze zag er nu totaal anders uit; haar haar was niet het enige wat veranderd was.

Op het trottoir, halfverscholen achter een pilaar van het hek, stond een jonge vrouw. Ze stond daar al een hele tijd, ze had degenen die de kapel binnengingen en later weer naar buiten kwamen, gadegeslagen. Nu keek ze naar de knielende Edvard Frisbakke, ze keek naar de oude man en dacht er het hare van. Ze was vijfentwintig, zou dit jaar nog zesentwintig worden. Ze was in 1981 geboren, een zeer gewenst decemberkind. Van een afstand zag ze eruit als een meisje, spillebenen onder een vormeloze jas.

De dominee kon haar vanaf zijn positie boven aan de trap net zien, maar het drong nauwelijks tot hem door. Zijn buik spande onder de crèmewitte toga, zijn handen hield hij op zijn rug. Hij was redelijk tevreden over zijn eigen prestatie en opgelucht dat deze ongemakkelijke uitvaartdienst achter de rug was. Hij draaide zich om en liep de kapel in.

Elders in de stad bevindt zich de voormalige echtgenote van Karsten Wiig. Marianne Henriksen, voorheen Marianne Henriksen-Wiig. In een vlaag van boosaardigheid, een boosaardigheid die puur voortkwam uit verdriet, had de vrouw met het roze haar zich voorgesteld dat Marianne de vreugdepolka danste en misschien zelfs een fles zoete mousserende wijn opentrok om de dood van haar ex-man te vieren. Maar ze weet dat Marianne niet zo is. Ze heeft haar nooit ontmoet, maar weet dat Marianne zich niet zit te verkneukelen over Karstens dood. Natuurlijk niet.

Nee, Marianne zit aan de keukentafel met haar hoofd steunend op haar handen uit het raam te staren zonder dat ze in staat is te duiden wat ze ziet. In de kamer staat de oude schommelstoel die Karsten en zij op een rommelmarkt hadden gekocht en meteen knalgroen hadden geverfd. (‘Hij moet groen worden.’ ‘Dan wordt-ie groen!’ ‘Ik wil hem doperwtengroen hebben, Karsten.’ ‘Dan wordt-ie doperwtengroen!’ ‘Maar ik bedoel niet het groen van blikdoperwten, maar fel groen, de kleur van diepvriesdoperwten, je weet wel.’ ‘Ja, dan wordt-ie diepvriesdoperwtengroen, schat!’) Het was het allereerste meubel dat Karsten en zij hadden aangeschaft voor het krappe appartementje waar ze woonden voordat ze gingen trouwen. Toen de stoel klaar was, zetten ze drie stappen achteruit in de piepkleine, lege woonkamer om het resultaat te bewonderen. Ze kregen slappe knieën van het lachen. (‘Hij is echt … gróén!’ ‘Lieve Marianne, de stoel is perfect diepvriesdoperwtengroen, precies zoals je hem wilde.’ ‘Misschien ziet het er bij daglicht anders uit. Ik moet er geloof ik een nachtje over slapen.’) En de volgende ochtend stond hij daar nog even groen. (‘Is hij droog?’ ‘Ja.’ ‘Zeker weten?’ ‘Gegarandeerd!’ ‘Zullen we?’ ‘Ja! Kom.’) Barstend van erotische energie deden ze het giechelend op de groene schommelstoel. Ze namen hem in bezit, maakten hem tot de hunne. Vrijen op een tamelijk kleine grenenhouten schommelstoel is iets wat je alleen doet als je heel jong en heel verliefd bent; het gebeuren was uiteraard eerder vermakelijk dan lichamelijk bevredigend. Achteraf ontdekte Marianne dat de stoel, Karstens garanties ten spijt, toch niet helemaal droog was geweest: onder aan haar rechterringvinger zat een streepje groene verf, ze had zich aan een van de spijlen van de rugleuning vastgeklampt toen het deinen en geschommel op zijn hevigst was. Gaandeweg hadden de stoel en zijn passagiers zich van de ene kant naar de overkant van de kamer verplaatst, en de staanders hadden dwars door de kamer een groen spoor achtergelaten. Karsten verwijderde de sporen met terpentine, daarna hield hij Mariannes rechterhand omhoog, bestudeerde de ringvinger, gaf er een kus op en verkondigde dat de verfresten een ring waren, een geschenk van hem aan haar. En toen hij enkele maanden later de trouwring aan haar vinger schoof, had hij er een kleine diepvriesdoperwtengroene smaragd in laten zetten. Marianne heeft die ring meer dan vijftien jaar geleden woedend weggegooid.

Ze loopt de kamer in, gaat in de schommelstoel zitten, die ze natuurlijk ook weg had moeten doen – dat denkt ze elke keer dat ze hem ziet. Ze schommelt heen en weer, ze kan er niet mee stoppen. Ze wil niet schommelen, want als ze schommelt gaat ze nadenken. Ze moet steeds aan hetzelfde denken, het zet zich vast in haar hersenen. Ze weet dat het beter is om op te staan, naar een andere plek in het appartement te lopen en een huishoudelijk klusje te gaan doen. De afwasmachine uitruimen, sokken sorteren, de bloemen water geven voor zover ze nog niet verdord zijn. Want wat voor karweitje het ook is, het zal haar gedachten verdrijven, zodat ze in elk geval even aan iets anders kan denken. Maar ze kan het niet, ze blijft zitten, gevangen in de schommelende beweging en in haar gedachten.

*

Marianne en Karsten hadden elkaar op een vrijdagavond in september 1980 op een feest bij een kennis van een kennis ontmoet, ze hadden elkaar al een paar keer eerder gezien zonder dat er iets was gebeurd, maar deze keer ‘klikte het gewoon’ (Karsten) en werden ze ‘halsoverkop verliefd’ (Marianne). Karsten viel waarschijnlijk in de eerste plaats voor Mariannes lach, terwijl Marianne niet precies kon zeggen wat haar in Karsten zo had aangetrokken. Het moet het hele plaatje zijn geweest, zei ze en ze lachte weer, zodat Karsten opnieuw in de gelegenheid was vast te stellen dat Mariannes lach zijns gelijke niet kende (Marianne had, zoals Karsten al snel zou ontdekken, zowel een bijzondere lach als een bijzondere manier van huilen). Die avond werden ze geliefden. Karsten had op dat moment iemand anders (dat die vrouw aanzienlijk jonger was dan hijzelf zou bij een latere gelegenheid tegen hem worden gebruikt), met wie hij het meteen uitmaakte. Marianne kon Karstens exen nooit uit haar hoofd zetten, voortdurend moest ze schertsenderwijs vissen naar details. Las zij veel? Kon ze beter koken dan ik? Ze kon vast niet zo goed gambas con ajo maken als ik? Had ze grotere borsten? Wat deden haar ouders? Wéét je dat niet?

Karsten en Marianne trouwden begin januari 1981. Toevallig viel de bruiloft op Alma Frisbakkes zestigste verjaardag. Ed en Alm, Marianne en Karsten, toen wisten ze niet van elkaars bestaan, ze wisten niet hoe hun levens met elkaar vervlochten zouden raken, maar door een speling van het lot zouden ze dus op dezelfde dag, in dezelfde stad feestvieren, toosten, drinken en glanzende, stralende ogen hebben.

Voor Marianne en Karsten was het een sprookjesbruiloft, dat was hoe de bruid het zelf aan haar vriendinnen beschreef – en later ook aan Edvard Frisbakke. Marianne droeg een jurk met iets te veel ruches en iets te grote pofmouwen; ze had haar hele leven de neiging te overdrijven, niet veel, maar genoeg om het vaak net naar de verkeerde kant te laten doorslaan. De kersenrode lippenstift die ze had uitgekozen, was te rood voor haar ietwat vale, lichte teint en blonde haar. Maar ondanks de jurk en de lippenstift vond iedereen die haar die dag zag, Marianne de mooiste bruid die ze ooit hadden gezien. Marianne was zonder meer knap, zij het op een tamelijk ordinaire manier, maar ze bezat de eigenschap dat haar eigen geluk haar buitengewoon goed stond. Dus als Marianne gelukkig was, kon ze iedereen laten geloven dat ze écht mooi was. Karsten hield zo veel van haar en verlangde er zo naar de trouwjurk van haar af te pellen dat hij zich naar haar toe boog en haar drie keer in haar oor beet, zoals hij altijd deed als hij door lust werd overmand. Nu, fluisterde Marianne koket, hier voor de kerk? En toen voegde ze eraan toe dat drie beetjes in het oor hún geheime liefdesteken zou zijn. Karsten had al in zo veel verschillende vrouwenoren drie keer gebeten dat hij het geen passend symbool vond voor de liefde tussen Marianne en hem, maar hij wilde dit liever niet aan Marianne vertellen, op hun trouwdag, voor de kerk, ten overstaan van vijftig opgetogen gasten. Dus knabbelde hij besluiteloos wat aan haar oorlelletje en knikte schoorvoetend, en daarmee was het beslist: drie beetjes in het oor was hún teken.

Het eerste kind dat Marianne en Karsten kregen, Elise, was zeer gewenst. Ze was zorgvuldig gepland, een van die kinderen die geboren werden nadat de menstruatiecyclus van de moeder open en bloot op de koelkast was gehangen, met gouden sterretjes bij de dagen geplakt waarop ze vruchtbaar was. En deze gouden sterretjesdagen werden ten volle benut, met kaarsen op de ontbijttafel, sfeerscheppende oliemassages en verschillende vrijpartijen per dag in alle denkbare standjes en beurtelings in alle kamers van het rijtjeshuis. (‘Neem me nog een keer’, smeekte Marianne. ‘Als het moet, dan moet het’, zei Karsten. ‘Ik weet dat het een hele verplichting voor je is’, steunde Marianne, die op dat moment zo overtuigd was van haar eigen aantrekkingskracht en haar eigen huwelijksgeluk dat ze niet kon vermoeden dat dit grapje op een dag de bittere waarheid zou zijn.) Nee, Karsten was niet moeilijk over te halen, hij was opvallend potent, nog steeds relatief jong, en belangrijker: hij was tot over zijn oren verliefd op zijn vrouw. Bovendien wilde hij graag vader worden, liefst van een hele rits kinderen, vijf, zes kinderen op zijn minst, fantaseerden hij en Marianne, en dus verrees zijn geslachtsorgaan in volle pracht zodra hij lucht kreeg van Mariannes vochtige schede, en tijdens de met een gouden sterretje gemarkeerde dagen spoot hij Marianne keer op keer vol met wat Mariannes en zijn nageslacht zou kunnen worden.

Het was niet zo dat Marianne en Karsten het schema van de eisprong en menstruatie hadden gemaakt omdat er veel tijd was verstreken zonder het gewenste resultaat; of dat ze Mariannes vruchtbaarste dagen hadden uitgerekend omdat Marianne moeilijk zwanger bleek te worden. Nee, absoluut niet. Ze hadden het gedaan omdat ze het leuk vonden, omdat ze zo’n schema in een boek hadden gezien en de vormgeving hun aanstond, en omdat ze er geen idee van hadden dat dat soort activiteiten er vaak juist toe leidt dat er geen bevruchting plaatsvindt, dat grafieken, berekeningen en het bijhouden van de temperatuur doorgaans geen zwangerschap opleveren, maar slechts frustratie en dwangmatige, vreugdeloze routineseks. Marianne en Karsten verkeerden in zalige onwetendheid van dergelijke feiten en bijgevolg hing Mariannes menstruatiecyclusschema niet langer dan twee maanden op de koelkast voor ze het er giechelend afhaalden. Marianne trok een van de gouden sterretjes eraf en drukte het op Karstens voorhoofd. Karsten trok een ander los en probeerde het op Mariannes navel te plakken. Als je nu naar buiten kijkt, baby, zie je een ster van puur goud, had hij geroepen terwijl hij zijn handen als toeter gebruikte. Maar de lijm plakte niet goed meer nu het sterretje al op het papier had gezeten, dus viel het al snel op de grond, waar Marianne erop zou trappen. Wellicht was dit een teken dat ze hadden moeten zien en serieus hadden moeten nemen. Maar ze hadden het niet in de gaten, ze hadden het te druk met het vieren van de zwangerschap, wat ze deden door op de keukentafel de liefde te bedrijven. Niet kijken nu, liefje, was het volgende dat Karsten tegen zijn nog ongeboren kind riep, want dan zie je een lichaamsdeel van je vader waar je niets mee te maken wilt hebben! Marianne schaterde, sloeg haar benen in een liefdevolle omklemming om de rug van haar echtgenoot, en ze was zo gelukkig als ze nog nooit was geweest en ze zou ook nooit mooier worden dan hoe ze daar op de tafel lag, het haar als een blonde waterval om haar hoofd, met haar echtgenoot tussen haar dijen en een twee weken oude meisjesembryo in haar baarmoeder.

Karstens opmerking over het ongepaste lichaamsdeel zou Marianne jaren later te binnen schieten. Ze stond op het punt het aan Edvard Frisbakke te vertellen, maar zweeg.

Ze noemden haar Elise, naar de vrouwelijke hoofdpersoon in Dwepers van Hamsun. Hallo, Elise de Enige, zei Karsten en hij boog zich over het kinderbedje en keek verliefd naar zijn dochter, die precies dezelfde kleur had als net gekookte zalm. Wacht even, zei Marianne, we zouden toch een heleboel kinderen krijgen. Hallo, Elise de Eerstgeborene, verbeterde Karsten zichzelf.

Toen Elise de Eerstgeborene ruim een jaar oud was, werd haar kleine zusje verwekt. Zij was, in tegenstelling tot haar zus, geen vurig gewenst en zorgvuldig gepland kind. Henriette kwam gewoon, ongemerkt, maar er werd daarom niet minder van haar gehouden. Niemand had haar conceptie gepland, geen vader of moeder die goedgeluimd had aangestreept welke dagen de grootste kans op bevruchting gaven, er was geen feestje toen ze, na twee weken in Mariannes baarmoeder te hebben doorgebracht, de productie van nieuwe hormonen genoeg had opgevoerd om een zwangerschapstest positief te laten uitvallen. Er was geen zwangerschapstest aangeschaft, dus het hcg-niveau bleef stijgen zonder tot opgetogen scènes op de keukentafel of andere tafels te leiden; het enige waar het toe leidde, was dat Marianne moe werd. Maar moe was Marianne al heel lang. Ze had immers haar handen vol aan het jongleren met baan, man en een kind dat naar en van het kinderdagverblijf gebracht en gehaald moest worden. Ze hadden het er nog steeds over dat ze wel vier of vijf kinderen wilden, maar niet met hetzelfde enthousiasme en dezelfde overtuiging als eerst, ze hadden het er eigenlijk vrij zelden over, en dan nog alleen als Elise ’s avonds veilig en wel in haar bedje lag. Marianne kwam pas achter het bestaan van Henriette toen die al meer dan drie maanden in haar aan het groeien was, en dat slechts omdat ze zich op een ochtend realiseerde dat ze al tijden niet ongesteld was geworden.

’s Middags, terwijl Karsten en Elise in de keuken ergens om moesten lachen, sloot Marianne zich op in de badkamer, waar zij en Karsten in een ver verleden gekoelde wijn hadden zitten drinken in het grote hoekbad. Ze ging op de wc-pot zitten en plaste peinzend, spande haar bekkenbodemspieren aan en onderbrak de straal, pakte een glaasje, plaste daarin verder en doopte het staafje van de zwangerschapstest (gekocht tijdens een haastige lunchpauze) erin. Ze bleef op de wc zitten wachten tot ze het blauwe streepje zag verschijnen. Zij die Henriette zou worden, was ontdekt. Marianne glimlachte, aaide over haar buik (Hallo, liefje, welkom – wanneer je ook moge komen!), waste haar handen en ging rustig naar haar echtgenoot om hem mede te delen dat hij binnenkort vader van twee kinderen zou zijn. Ze omhelsden elkaar. Elise trok Karsten aan zijn broekspijp, en toen er geen reactie kwam, beet ze zich net zo makkelijk vlak boven zijn knieholte vast in zijn bovenbeen, zo hard dat hij daar de rest van zijn leven een halvemaanvormig litteken had (Je had al vroeg een perfect gebit, vampiertje, zei hij altijd en hij trok zachtjes aan haar haar als ze naar het litteken wees en lachte). De volgende dag kocht Karsten een bos tulpen voor Marianne, een enorme bos crèmewitte tulpen, Mariannes lievelingsbloemen. Elise kreeg een pop en de boodschap haar ouders niet te bijten – en ook haar toekomstige broertje of zusje niet. En ook al sloeg Elise Henriette soms op haar hoofd en beet ze haar zelfs zo nu en dan, na verloop van tijd waren ze twee handen op één buik. Het eerste woordje dat Henriette leerde zeggen, was niet ‘mamma’ of ‘pappa’, maar de naam van haar zus.

*