Chris Tvedt

Rechtop sterven

Uit het Noors vertaald door Maud Jenje

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Deze uitgave is mede tot stand gekomen dankzij een bijdrage van norla (Oslo)

Oorspronkelijke titel Dødens sirkel, verschenen bij Cappelen Damm as

Oorspronkelijke tekst © Cappelen Damm as 2010

Nederlandse vertaling © Maud Jenje en De Geus bv, Breda 2014

Omslagontwerp Rozemarijn Koopmans

Omslagillustratie © Shutterstock

isbn 978 90 445 2337 9

nur 332

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

hoofdstuk 1

Er liep plotseling een rilling over mijn rug, een onverklaarbare schok. Alleen mijn cliënt merkte het. Hij keek een beetje verbaasd, toen glimlachte hij scheef. ‘Liep er iemand over je graf, Mikael Brenne?’

Dit moment zou me weken later weer te binnen schieten. De scheve grijns van de man die ‘de Griek’ werd genoemd. De stilte in de rechtszaal die alleen maar werd verstoord door de droge ritseling van papieren op de tafel van de officier van justitie. De glimmende, met zweet beparelde schedel van rechter Stenersen, die met zijn hoofd in zijn handen zat en leek te slapen. De jury, tien zoutpilaren, onbeweeglijk en uitgeput na dagen van onafgebroken drukkende hitte en eindeloze getuigenverklaringen. En precies toen, op exact hetzelfde ogenblik dat ik de rillingen kreeg, op maar een paar kilometer van waar ik zat te zweten onder mijn zwarte toga, speelden zich de gebeurtenissen af die weldra mijn leven op zijn kop zouden zetten. Maar dat wist ik toen nog niet, daarom glimlachte ik alleen maar terug naar de Griek, haalde mijn schouders op en zei: ‘Kennelijk, ja. Er is in elk geval geen andere reden om hier binnen te rillen.’

Niemand kon zich meer herinneren waarom hij de Griek werd genoemd. Misschien vanwege zijn donkere haar, dat glom van de gel, of haarspray, of wat hij ook gebruikte om het strak over zijn schedel te leggen, of vanwege de donkere stoppels die als een eeuwige schaduw over zijn kaken lagen. In combinatie met onberispelijke maatpakken en dure, maar iets te fel gekleurde overhemden, was het effect dat hij eruitzag als een Zuid-Europese gangster. Maar hij heette Hans Mikkelsen en voor zover ik wist stroomde er geen druppel exotisch bloed door zijn aderen. Ik geloofde niet dat zijn uiterlijk hem in de weg zat. Hans Mikkelsen wás gangster, een buitengewoon geslaagd exemplaar zelfs en dat komt zelden voor. Maar heel weinig misdadigers kiezen hun loopbaan. Normaal gesproken rollen ze erin, omgeven door slechte vrienden, slechte drank, slechte ideeën en slechte drugs. Hun leven is een opeenstapeling van ongelukken en onvoorziene gebeurtenissen. Als ze al een keer toevallig winst maken, verdwijnt die uit hun handen als rook en luchtspiegelingen.

Niet bij de Griek dus. Hij was op zijn manier een intelligente man, hoewel hij geen enkele vorm van opleiding had genoten, en ik wist zeker dat hij het met een wat andere insteek goed zou doen in de reguliere zakenwereld. Hij was in elk geval zo gewetenloos dat hij in elke jungle kon overleven. Als pooier, als smokkelaar, als grootste heler van de stad had hij bij alle zaakjes waarmee geld kon worden verdiend een vinger in de pap, maar altijd op de achtergrond, in de schaduw. De Griek kreeg nooit vuile handen, hij liet anderen zijn smerige klusjes opknappen. Daarom was hij moeilijk te betrappen en daarom ook werd hij gehaat door de politie. Jarenlang was hij ermee weggekomen en bleef zijn strafblad schoon, op een paar kleine delicten uit zijn jeugd na. Maar nu zat hij in de problemen. In een, voor lokale begrippen, gigantische operatie had de politie alle beschikbare middelen en de modernste onderzoeksmethodes ingezet. Ze hadden zijn post geopend, zijn mail gecheckt, waren geïnfiltreerd in de organisatie, hadden telefoontjes afgetapt, afluisterapparatuur in zijn woning geplaatst, totdat de officier van justitie over zo’n enorme hoeveelheid informatie beschikte dat hij erin dreigde te verdrinken. Maar de Griek was voorzichtig, hij had zijn voorzorgsmaatregelen genomen, praatte altijd in code, of in vage en mistige formuleringen, en schreef nooit iets op. Uiteindelijk bleken de bewijzen niet sterk genoeg om een aanklacht in te dienen en al het werk, alle onderzoeken zouden tevergeefs zijn geweest, als Gustav Niemann er niet was geweest.

Hij had zich op een regenachtige herfstavond thuis bij de plaatselijke politiecommandant gemeld, en wel zo beleefd en onopvallend dat de politiecommandant, die normaal heel voorzichtig was, hem na een paar minuten uitnodigde binnen te komen. Onder een kopje thee in de keuken van de commandant had Niemann verteld dat hij jaren de boekhouder van Hans Mikkelsen was geweest, maar dat hij daar nu spijt van had en alles kwijt wilde wat hij wist over de illegale activiteiten van de Griek. Dat was precies wat de officier van justitie nodig had, een getuigenverklaring van een ingewijde, een getuigenverklaring die alle aanwijzingen tot een samenhangend geheel kon maken, een basis, een fundament, een rode draad, en plotseling zat Hans Mikkelsen zwaar in de problemen.

Niet dat je ook maar iets kon zien aan hem. Ik was drijfnat van het zweet onder mijn toga, maar de Griek zat er verzorgd en ontspannen bij. Hij boog zich naar me toe en fluisterde: ‘Waarom zitten we hier alleen maar te wachten? Waarom niet gewoon pauze nemen?’

‘Omdat de rechter tempo wil maken en pauzes kosten tijd. Iedereen moet naar buiten, iedereen moet weer terug naar zijn plaats, je weet hoe dat gaat.’ Ik keek op de klok. ‘En omdat de getuige hier … een minuut geleden had moeten zijn.’

‘Wie zou er nu getuigen dan?’

‘Een boekhouder.’

‘Wie z’n boekhouder?’

‘De boekhouder die door de politie is ingehuurd en die de boekhouding van nachtclub Zebra heeft gecontroleerd.’

Hij maakte een wegwerpgebaar. ‘Nou en? Wat heb ik daarmee te maken?’

‘Volgens Niemann ben jij de eigenaar.’

‘Gustav Niemann’, zei hij en hij slaagde erin om in die twee woorden een wereld van minachting te leggen. ‘Een sukkel en een zielepoot.’

‘Misschien. Maar wel een sukkel die jou voor de rest van je leven achter de tralies kan krijgen.’

‘Ja, dat weet ik. Dat heb je vaak genoeg gezegd, alles hangt af van Niemann. En wanneer getuigt hij?’

‘Morgenochtend. Het wordt een cruciale dag.’

‘Ja. Als hij komt.’

Ik reageerde onmiddellijk. ‘Je hebt toch niets stoms uitgehaald, Mikkelsen?’

‘Wat bedoel je?’

‘Je hebt het toch niet in je hoofd gehaald om iemand naar zijn huis te sturen en hem te dwingen zijn verklaring in te trekken, bijvoorbeeld?’

‘Natuurlijk niet.’

‘Ik hoop het’, zei ik, maar ik dacht iets in zijn blik te bespeuren, iets wat normaal gesproken verborgen lag achter de goedverzorgde en geraffineerde buitenkant. Een glimp van iets wat me opnieuw koude rillingen bezorgde.

Ik zette het van me af en stond op. ‘Edelachtbare!’

Met een ruk schoot het hoofd van rechter Stenersen overeind, hij kneep zijn bijziende ogen samen en keek me aan. ‘Ja, meester Brenne?’

‘Ik stel voor een pauze in te lassen, in plaats van hier in de hitte te blijven wachten.’

Stenersen zuchtte en wendde zijn blik naar de officier.

‘Waar blijft de getuige, officier?’

De officier keek op zijn horloge. ‘Hij had hier al moeten zijn,’ antwoordde hij, ‘maar het lijkt erop dat hij vertraging heeft. Misschien kunnen we inderdaad vijf minuten pauze nemen.’

Ik liep naar buiten om een frisse neus te halen. Stelde me op bij de schaduwrijke trap voor de hoofdingang met mijn rug tegen een van de massieve zuilen. Het plein voor het gerechtsgebouw baadde in scherp, wit zonlicht. Een in pak gestoken man met aktetas beende doelbewust weg, maar de meeste voorbijgangers zagen er ontspannen en zorgeloos uit, alsof ze alle tijd van de wereld hadden. Drie jonge meisjes zaten op een bankje een ijsje te eten. Een paar kinderen speelden bij de standbeelden op het plein. Ineens benijdde ik iedereen. Ik had enorme zin om mijn toga van me af te gooien, mijn stropdas los te trekken en een ijsje te kopen. Maar ik deed het niet. In plaats daarvan keerde ik het witte zonlicht, de giechelende meisjes en de spelende kinderen de rug toe en liep met tegenzin de trap weer op.

In de deuropening kwam ik bijna in botsing met een slank, jong meisje, haar armen vol archiefmappen.

‘Sorry’, zei ik en toen pas zag ik dat het Synne was.

‘Mikael!’ Ze keek me afstandelijk aan. ‘Het is een beetje te laat om sorry te zeggen, vind je niet?’ En ze vloog de deur uit zonder me nog een blik waardig te keuren.

Ik keek haar na. Synne Bergstrøm was een aantal jaar mijn juridisch medewerker geweest. Vorig jaar had ik geweigerd om haar partner van mijn kantoor te maken. Synne, die zich terecht gepasseerd voelde, had ontslag genomen en was voor zichzelf begonnen. Ze had het me nooit vergeven. En ik had haar nooit mijn excuses aangeboden, hoewel ik wist dat ik haar onrechtvaardig had behandeld.

De getuige was nog steeds niet komen opdagen. Ik had geen puf om de veel te warme zaal binnen te gaan of om het eeuwige gedram van de Griek aan te moeten horen over hoe ik zijn zaak aan moest pakken. Daarom bleef ik op de gang voor de zittingskamer staan, leunde met mijn armen op de balustrade en keek afwezig naar de entreehal beneden. De onverwachte ontmoeting met Synne zat me dwars. We hadden de afgelopen zes maanden geen woord gewisseld en het was me bijna gelukt mijn knagende geweten te sussen. Onze ontmoeting, haar kille en afwijzende houding hadden mijn slechte geweten weer wakker geschud. Ik zuchtte. In mijn ooghoeken zag ik de officier van justitie over de gang aankomen.

‘De getuige heeft gebeld’, zei hij. ‘Hij zat vast in een verkeersopstopping, een ongeluk in de tunnel, blijkbaar, maar hij is hier over tien minuten.’

Ik knikte. ‘Oké. Hij mag wat mij betreft helemaal wegblijven.’

‘Dat snap ik. Het wordt geen aangename verklaring voor je cliënt.’

‘Daar maak ik me geen zorgen over. Die man is boekhouder, ik ben bang dat ik in slaap zal vallen.’

Zijn lach was kort en scherp en kwam totaal onverwacht. Officier van justitie Ulv Garmann was, voor zover ik kon beoordelen, normaal gesproken serieus, had niet bijzonder veel gevoel voor humor en een absoluut gebrek aan persoonlijke charme. Toch had ik geen moeite met hem in de rechtszaal, hij was op en top professioneel en daarom kon ik goed met hem overweg.

Maar hij was een geducht tegenstander in de rechtbank, nauwgezet, systematisch, en een briljant jurist. Daarnaast was hij een vechter, hij haatte het te verliezen, was altijd goed voorbereid en maakte nooit blunders. Zijn haar was onveranderlijk keurig geknipt, zijn zijscheiding messcherp, zijn das strak geknoopt en zijn overhemd hagelwit en perfect gestreken. Onbewust streek ik over mijn eigen overhemd. Dat was weliswaar gestreken, maar alleen het kleine stukje rond de kraag dat van onder mijn toga zichtbaar was.

‘Je hebt het echt goed gedaan de laatste jaren, Brenne’, zei hij. ‘Het is eigenlijk verbazingwekkend hoe jouw carrière zich heeft ontwikkeld. Ik las in de krant dat je op dit moment gezien wordt als een van de vijf bekwaamste strafpleiters van het land.’

Ik haalde mijn schouders op. ‘Je moet niet alles geloven wat er in de krant staat.’

‘Ik weet uit eigen ervaring dat je goed bent. Maar in deze zaak gaat het je niet helpen. Het doet er niet toe hoe goed je bent, het doet er zelfs niet toe of je wakker bent of slaapt. Je cliënt draait hoe dan ook de bak in.’

‘Misschien.’

‘Niet misschien. Ik garandeer je dat het gaat gebeuren. We hebben dit keer alle mogelijke middelen ingezet, en de Griek … Hans Mikkelsen heeft lang genoeg de kans gehad om op de samenleving te spugen. Je weet zelf ook dat het zo is.’

Ik haalde mijn schouders nog een keer op. ‘Misschien, misschien niet, Garmann, en het maakt me ook niet uit. Daar gaat het helemaal niet om.’

‘Hoe bedoel je?’

‘De waarheid woont niet in de rechtszaal. Als we heel eerlijk zijn, zijn er niet zo veel plekken waar meer gelogen wordt dan hier. Verdachten liegen. Getuigen liegen. En wij liegen ook, officieren en advocaten. We verzamelen toevallige brokstukken uit de werkelijkheid en breien daar een verhaal van. Maar een verhaal is niet de werkelijkheid, juristen hebben meer gemeen met auteurs dan met welke andere beroepsgroep ook. Het is een spel. Een spel dat we af en toe winnen en soms verliezen.’

Ik had verwacht dat hij zou protesteren, want Ulv Garmann was een rechtschapen man, had vaak een zweem van oudtestamentische toorn over zich als hij procedeerde, maar hij keek me alleen maar aan met die ondoorgrondelijke blik in zijn donkere ogen. ‘Denk jij er zo over, Brenne? Dat is een interessante benadering. Maar de Griek wordt hoe dan ook veroordeeld.’

Hij liep weg om te kijken of zijn getuige er al was. Ik wist dat hij gelijk had. Mijn carrière was de laatste jaren stormachtig verlopen. Ik had veel zaken gewonnen, een deel daarvan tegen alle verwachtingen in, maar van deze geloofde ik ook niet dat ik hem zou winnen. Hans Mikkelsen zou worden ingehaald door de rechtvaardigheid, als die al bestond. Maar in rechtszaken weet je het nooit, dacht ik bij mezelf. Af en toe gebeurt er iets volkomen onverwachts. Iets wat niemand heeft voorzien. Iets wat alles kan veranderen.

Ook die gedachte zou me pas veel later weer te binnen schieten. Ik liep de rechtszaal weer in. De drukkende hitte tegemoet, naar de gedetailleerde vragen van Ulv Garmann en naar een getuige die inderdaad zo ondraaglijk saai was als ik van tevoren al had gevreesd.

hoofdstuk 2

‘Ik begin genoeg te krijgen van al dat oponthoud’, zei rechter Stenersen de volgende ochtend. Hij was zichtbaar geïrriteerd. Stenersen was normaal gesproken mild en geduldig, ik vroeg me af of het door de warmte kwam dat iedereen zo prikkelbaar was. De hittegolf had al zo lang geduurd dat hij zich in de dikke muren van het gerechtsgebouw had genesteld, en de tegenzin waarmee iedereen vanuit de relatief koele zomerochtend de bedompte rechtszaal binnenstapte, was voelbaar.

Ulv Garmann stond op. ‘Neem me niet kwalijk, edelachtbare, maar ik heb de getuige voor het juiste tijdstip opgeroepen. Ik kan hem natuurlijk niet persoonlijk gaan ophalen.’

‘Hm’, zei de rechter. ‘Misschien moet u even bellen met … hoe heet de getuige, officier?’

‘Niemann. Gustav Niemann. De boekhouder van de verdachte.’

‘O ja. Probeer hem toch maar te pakken te krijgen. De rechtbank is niet van plan duimen te draaien vandaag.’ Stenersen kwam overeind en vloog de zaal uit, het ging zo snel dat de twee andere rechters een paar seconden later pas doorhadden wat er gebeurde, waarna ze haastig volgden.

Ik legde mijn toga over de stoel en liep naar het kantoor van de bode. Normaal gesproken stond daar koffie.

‘Mikael’, groette Tofte. ‘Hoe gaat het?’

Ik haalde mijn schouders op. ‘Verdomde traag.’

We dronken samen koffie in een aangename stilte. Door de deur van de naastgelegen kamer hoorde ik de stem van de officier en hoewel ik het niet letterlijk kon verstaan, klonk hij niet vrolijk. Ik wees met mijn duim naar de gesloten deur. ‘Wat is er met Garmann aan de hand?’

‘Hij krijgt de getuige niet te pakken.’

‘Alweer een verkeersopstopping?’

‘Misschien. Als jouw cliënt niet iets doms heeft gedaan.’

Ik schudde mijn hoofd. ‘Zo dom is hij niet.’

‘O nee?’ zei Tofte, die zijn leven lang bij de politie had gewerkt voor hij bode werd. ‘Zijn er dan grenzen aan hoe dom een misdadiger kan zijn?’

Gustav Niemann was verdwenen. Hij nam de telefoon niet op, deed de deur niet open, en toen officier Garmann de politie-eenheid die naar zijn woning was gestuurd toestemming gaf er binnen te dringen, troffen de agenten een leeg huis aan.

‘Het lijkt erop dat hij zijn koffers heeft gepakt en is vertrokken,’ zei Garmann toen de rechtbank weer plaats had genomen, ‘maar dat is niet met zekerheid te zeggen.’

‘Wat bedoelt u precies, officier?’ vroeg de rechter.

‘Zijn kledingkast stond open en er lagen her en der kleren alsof hij in grote haast gepakt had, maar er zijn ook andere scenario’s denkbaar …’

‘Zoals, officier?’

‘Niemann is de centrale man in deze zaak. Het is duidelijk in het belang van de verdachte dat hij niet verschijnt. We kunnen niet uitsluiten dat de getuige iets is overkomen.’

‘Protest, voorzitter, deze beschuldigingen zijn uit de lucht gegrepen. Er wordt geïnsinueerd dat mijn cliënt achter deze verdwijning zit.’

‘Ja ja, meester Brenne, u hebt gelijk. Officier, wilt u zich onthouden van speculaties?’

‘Ja natuurlijk, edelachtbare. Het spijt me.’ Ik zag een tevreden lachje rond zijn mondhoeken en wist dat hij nergens spijt van had.

‘Dus wat doen we nu, officier? Kunnen we verder met de andere getuigen terwijl jullie naar Gustav Niemann zoeken?’

Garmann schudde zijn hoofd. ‘Nee, edelachtbare. Hij is de hoofdgetuige in deze zaak. Het heeft geen zin de andere getuigen te horen zonder Niemanns verklaring.’

Je kon Stenersen bijna hardop horen zuchten. ‘Goed, officier. Dan kunnen we niets anders doen dan wachten tot hij op komt dagen.’

‘We hebben toestemming nodig om Gustav Niemann aan te houden, edelachtbare.’

‘Ja, vanzelfsprekend.’ Een nieuwe zucht. ‘Ik hoop niet dat dit erg lang gaat duren.’

De Griek reageerde nauwelijks. ‘Ik heb geen idee, Brenne’, en toen hij mijn onderzoekende blik zag, voegde hij eraan toe: ‘Echt, Niemanns verdwijning heeft niks met mij te maken.’

Hij zag er ontspannen en oprecht uit, maar het leven van Hans Mikkelsen hing aan elkaar van leugens en bedrog en ik wist dat het een illusie was te geloven dat ik ook maar iets uit zijn blik kon afleiden.

Het was nog geen honderd meter lopen naar mijn kantoor. Ik stak het plein voor de rechtbank over, liep langs de bloemenstal op de hoek en kwam in het korte steegje waar mijn kantoor was. Aan het einde van de steeg zag ik een aanlokkelijke glimp van de gladde zee en zeilboten aan de kade. Ik liep langs de winkel met feestartikelen, een tentje dat daar al zat toen ik klein was, een overvol eldorado met fopneuzen, jeukpoeder, scheetzakken en nepsigaretten. Twee deuren verder hing een naambord aan de muur met ruud, ula, brenne & co, advocaten. Het was een koperen bord, blinkend en glanzend van nieuwigheid. Finn Ruud had de maatschap opgericht, maar hij was sinds vorig jaar gepensioneerd. Peter Ula werkte er echter nog steeds. Hij was niet alleen mijn collega, maar ook mijn beste vriend. We kenden elkaar al vele jaren, sinds onze studententijd. Hij had mij een paar jaar geleden overgehaald mijn leven als eenzame wolf op te geven en als partner toe te treden tot de maatschap. Dat was een geslaagde stap geweest. De laatste jaren waren we gestaag gegroeid. Nieuwe cliënten stroomden binnen, we namen regelmatig nieuwe juristen aan en we waren in deze stad langzamerhand een advocatenkantoor geworden om rekening mee te houden. Vorig jaar hadden we nog twee nieuwe partners aangenomen en ondergebracht in ‘& Co’. Het waren jonge jongens, capabel, dynamisch en ambitieus.

Toen ik de receptie binnenliep stond een van hen, Hans Olav Tungesvik, tegen de balie geleund. Achter de balie zat Eva. Zij werkte al voor ons kantoor toen ik begon en ze hield bijna alles in de gaten, een vrolijke en wat moederlijke vrouw. Nu waren haar wangen vuurrood en de gewoonlijk vriendelijke, glimlachende mond was een smalle streep.

‘Hallo’, zei ik. ‘Wat is er gebeurd? Is er iets?’

Olav Hans antwoordde. ‘Nee hoor, niets aan de hand. Ik leg Eva alleen uit dat werktijden er zijn om je aan te houden.’

‘Zou je even met me mee willen lopen, Hans Olav’, zei ik.

Mijn kantoor was rommelig en warm. Ik was er de afgelopen weken amper geweest, er hing een muffe lucht en het was stoffig. Ik deed het raam wijd open en de zomer stroomde binnen; de geur van uitlaatgassen en door de zon gestoofd asfalt, het geluid van autoverkeer, krijsende meeuwen en kwebbelende toeristen. Toen draaide ik me naar Hans Olav om.

‘Wat was dat nou allemaal?’

Hij haalde zijn schouders op. ‘Eva komt doorlopend te laat ’s ochtends.’

‘O?’

‘Ja. Vanochtend kwam ze pas om tien over half negen. Ze hoort om acht uur te beginnen. Ik had een enorme stapel werk liggen, maar in plaats daarvan moest ik de telefoon opnemen, het was een verschrikkelijk gedoe. Daarom leek het mij terecht om haar even tot de orde te roepen.’

‘Eva heeft een gehandicapt kind.’

‘Ja, weet ik. En wat dan nog? Zij moet zich toch zeker ook aanpassen?’

Ik negeerde de licht agressieve toon in zijn stem. ‘Ze heeft een gehandicapt kind’, herhaalde ik. ‘Af en toe komt ze ’s ochtends in de knel. Niet vaak, maar af en toe. Dan komt ze iets later. Dat is al tien jaar zo. En dat haalt ze altijd in en daar hebben wij altijd begrip voor gehad. Je zou kunnen zeggen dat het kantoor en Eva een stilzwijgende afspraak hebben en dat is geen probleem.’

‘Ik …’ Hij kuchte. ‘Niemand heeft mij verteld dat …’

‘Je hebt ook niets gevraagd. Hoelang ben jij hier partner, Hans Olav?’

‘Eh, vijf maanden. Bijna zes.’

‘Precies. Nog niet zo lang dus. Eva had je moeder kunnen zijn. Ze werkt keihard en is een fantastisch mens, een verrijking voor het kantoor en dat is ze altijd geweest. Ik stel voor dat je een paar jaar wacht, minstens, voor je überhaupt iemand de waarheid zegt. Bovendien stel ik voor dat je mij of Peter eerst om raad vraagt voordat je tegen waardevolle medewerkers uitvalt, zolang je hier partner bent.’

Op zijn gezicht waren rode vlekken verschenen, of het van irritatie of van schaamte was, wist ik niet. Hij stak een vinger onder zijn spierwitte boord, alsof die plotseling te strak zat.

‘Luister, Hans Olav, je bent een prima advocaat, goed in de omgang met cliënten en je brengt geld binnen. Daarom ben je hier partner geworden, maar dat wil niet zeggen dat je uitgeleerd bent. Dat gedoe met Eva is onnodig. Misschien denk je dat je er respect mee afdwingt, maar dat is echt niet zo. Kijk niet zo beledigd en luister naar wat ik zeg. Probeer hier wat van te leren, oké?’

Hij knikte, mompelde iets wat misschien kon betekenen dat hij het ermee eens was en marcheerde de deur uit. Ik had hem het afgelopen half jaar van een andere kant leren kennen. Het had Hans Olav geen goed gedaan dat hij partner was geworden. Hij had er de pest aan om tegengesproken te worden en hij had zich bij de andere partners en het kantoorpersoneel niet bepaald populair gemaakt. Ik zuchtte, stond op en liep bij Peter naar binnen.

Hij luisterde wel naar mijn verhaal, maar hij was met iets anders bezig, ik bespeurde ongeduld in de manier waarop zijn blik telkens afdwaalde. Hij onderbrak me al snel.

‘Ik heb hier geen tijd voor, Mikael.’

‘Dus het maakt je niet uit dat een van onze partners het sociale talent en de empathie van een hamster heeft?’

‘Dat komt wel goed, Mikael. Hans Olav is jong, dat zijn wij ook geweest.’

‘Ja, maar wij gedroegen ons nooit als zelfingenomen klootzakken.’

‘Niet?’

‘Nee. Oké, misschien onder bepaalde omstandigheden, maar nooit tegenover het personeel. Ik heb in elk geval nooit de neiging gehad me te laten gelden ten koste van het personeel.’

‘Goed. Je hebt je punt gemaakt.’

Hij keek somber en plotseling zag ik hoe moe hij was. Zijn gezichtskleur was grauw en ongezond, hij had wallen onder zijn ogen, ingevallen wangen, en dat maakte hem ouder en groezeliger dan de Peter op wie ik al een klein mensenleven gesteld was. ‘Het kantoor gaat naar de klote, Peter. Die man is een klootzak. En Steinar Kroken …’

‘Wat is er mis met hem?’ Zijn ze nou ineens allebei verschrikkelijk?’

‘Steinar is een formele, bureaucratische, bekrompen kleine idioot, een echte droogkloot. Hij had boekhouder moeten worden, geen advocaat. En dat weet jij ook, Peter.’

‘Die twee nemen in elk geval wel de verantwoordelijkheid voor het management van het kantoor en dat kun je van jou niet zeggen, Mikael. Ze nemen mij werk uit handen en dat heb jij nog nooit gedaan.’

‘Niet iedereen is in de wieg gelegd voor management’, mompelde ik.

‘Niet iedereen is even bereidwillig om de verantwoordelijkheid op zich te nemen, Mikael. En daarbij weigerde jij vorig jaar Synne als partner aan te nemen, niet ik.’

Die zat.

‘Wat is er met je aan de hand, Peter? Ik kan niet eens meer een normaal gesprek met je voeren. En weet je hoelang het geleden is dat wij samen bier hebben gedronken?’

Hij keek niet eens op, wuifde me alleen maar weg. ‘Ik heb werk te doen, Mikael.’

In mijn eigen kantoor was de temperatuur nog een paar graden gestegen. Mijn overhemd plakte aan mijn lijf en ik had donkere zweetplekken onder mijn armen. Ik zuchtte, dacht aan koud bier en een verfrissende duik in zee. Dacht aan Synne, zag haar smalle, intelligente gezicht voor me, haar lange, wat onhandige, maar toch elegante lichaam, miste haar. Ik besefte dat ik niet meer gelukkig was als ik ’s ochtends op mijn werk kwam. De maatschap, waar ik voor een deel eigenaar van was, was bijna ongemerkt een onaangename plek geworden en dat zat me dwars.

hoofdstuk 3

Gustav Niemann zag eruit alsof hij op het punt stond te smelten. Zweetdruppels sijpelden onder zijn haar vandaan, liepen over zijn voorhoofd, parelden op zijn bovenlip, drupten op zijn kraag, hij was letterlijk aan het oplossen. En als ik me niet heel sterk vergiste, was hij verschrikkelijk bang.

Niemann was de vorige avond op het vliegveld met een koffer vol geld gearresteerd, toen hij in het vliegtuig naar Londen wilde stappen met een enkeltje Bangkok op zak. Twee geüniformeerde agenten brachten hem ’s ochtends de rechtszaal binnen. Op de vraag van de rechter waarom hij de vorige dag niet was komen opdagen, had hij naar het tafelblad gestaard en geantwoord dat hij het was vergeten, een antwoord dat Stenersen voor één keer sprakeloos maakte.

Zo was het de hele middag doorgegaan. Gustav Niemann reageerde niet of gaf nietszeggende antwoorden. Na een paar uur zag zelfs Ulv Garmann er getergd en licht bezweet uit. ‘Laten we het over nachtclub Zebra hebben, meneer Niemann’, zei hij.

Niemann staarde zwijgend naar de tafel voor zich.

‘Wat weet u over de eigendomsverhoudingen binnen de club?’

‘Niets.’

‘U hebt in het verhoor van 2 december vorig jaar tegenover de politie verklaard dat de club in werkelijkheid eigendom was van Hans Mikkelsen.’

Geen antwoord.

‘Weet u nog dat u dat hebt verklaard?’

‘Nee.’

‘Denkt u dat de politie het gewoon heeft verzonnen?’

‘Weet ik niet.’

‘U weet het niet? Hopelijk weet u nog wel dat u bent verhoord door de politie. Herinnert u zich dat nog, meneer Niemann?’

‘Ja.’

‘En hoe zit het met deze handtekening?’ Garmann liep op de getuige af, legde het proces-verbaal voor hem op tafel. ‘Dat is uw handtekening, nietwaar?’

‘Ja.’

‘Waarom hebt u dit proces-verbaal ondertekend als u niet hebt gezegd wat hier staat?’

‘Weet ik niet.’

Garmann zuchtte diep, theatraal, richtte zich tot de jury terwijl hij sprak. ‘Dit begint een beetje vreemd te worden. Is er een bijzondere reden waarom u de politieverhoren niet wilt bevestigen?’

‘Nee.’

‘Bent u ergens bang voor? Heeft iemand u bedreigd?’

‘Nee.’

‘Wat zei u? U moet harder praten, meneer Niemann. Uw antwoorden zijn zo niet te verstaan.’

‘Nee.’

‘Dus niemand heeft u bedreigd?’

Stilte.

Ulv Garmann bleef recht voor de getuige staan, maar hij keek niet naar Gustav Niemann, niemand keek naar hem. Iedereen keek naar Hans Mikkelsen.

En de Griek, die er gewoonlijk koel en onbewogen uitzag, werd zich plotseling bewust van alle blikken die op hem waren gericht en begreep wat ze betekenden. Tot mijn verrassing zag ik net onder zijn ene oog een spiertje trillen en boven zijn boord verspreidden zich wat rode vlekken.

‘Wat …’ zei hij. ‘Ik heb niets …’

‘Kunnen we even pauzeren, edelachtbare’, zei ik.

Dat kon, maar ik geloofde niet dat het veel zou uitmaken.

Ik had verwacht dat de officier na de pauze op dezelfde toon zou doorgaan, maar Ulv Garmann verraste me deze keer.

‘Laten we uw verklaringen even wegleggen’, zei hij, en Gustav Niemann keek hem hoopvol aan, als een hond die erop vertrouwde dat hij genoeg stokslagen had gekregen. ‘Ik vraag me iets heel anders af.’

‘Namelijk?’

‘U bent ongetrouwd, nietwaar?’

‘Klopt.’ Dat was een veilig onderwerp, Niemanns stem klonk nu steviger en luider.

‘Precies. En u woont alleen?’

‘Ja.’

‘Maar hebt u een vriendin?’

Het was of Niemann een klap kreeg, ik kon zien hoe hij in elkaar dook. ‘Wilt u zo vriendelijk zijn de vraag te beantwoorden, meneer Niemann. Het kan toch niet zo moeilijk zijn antwoord te geven.’

Stilte.

‘Oké, laat ik u op weg helpen. Klopt het dat u een vriendin hebt, dat u een relatie hebt met ene Gerd Garshol?’

‘Hoe …?’

Ik stond uiteindelijk op. ‘Neem me niet kwalijk, officier, maar wat heeft dit te betekenen? Ik zie de relevantie niet en er staat niets in mijn stukken over een persoon met de naam Gerd Garshol. Ik vind het erg vervelend dat u met volledig nieuwe, onbekende informatie komt.’

De rechter greep niet in, keek alleen maar vragend naar de officier, die mij negeerde en zich rechtstreeks tot de tafel van de rechters richtte. ‘Ik geef toe dat het op het randje is, edelachtbare, maar omdat de getuige probeerde het land te verlaten en overduidelijk weigert om eerlijk te getuigen, hebben we wat aanvullend onderzoek gedaan. Daaruit blijkt dat de getuige een relatie heeft met Gerd Garshol.’

‘En wat is de relevantie daarvan?’ Ik was niet van plan me naar de zijlijn te laten duwen en het te laten uitdraaien op een onderonsje tussen de officier en de rechter.

‘Wel, meester Brenne, het onderzoek wijst uit dat Gerd Garshol twee dagen voor de getuigenis van Gustav Niemann is overvallen en mishandeld in haar eigen woning. Het openbaar ministerie is van mening dat dit nauwelijks toeval kan zijn. Wij zien een duidelijk verband tussen de mishandeling en de haast van de getuige om het land te verlaten.’

‘Dat is behoorlijk speculatief’, zei ik, in een poging het initiatief te behouden, hoewel de moed me in de schoenen zonk. ‘Misschien moeten we ons tot de feiten beperken, officier?’

Garmann haalde zijn schouders op. ‘Vanzelfsprekend, meester.’ En hij voegde eraan toe: ‘Maar het is toegestaan na te denken, zelfs voor de politie, en een plus een is altijd twee.’

‘We gaan maar weer pauzeren,’ zei de rechter, ‘zodat meester Brenne de kans krijgt zich te verdiepen in jullie onderzoeksmateriaal aangaande de mishandeling, iets waar hij vanzelfsprekend al veel eerder de gelegenheid voor had moeten krijgen. Laat zoiets niet nog een keer gebeuren in mijn rechtszaal, officier.’

‘Edelachtbare’, zei Garmann en hij boog berouwvol het hoofd.

‘Sst’, zei ik tegen de Griek, die mij voor god mag weten de hoeveelste keer iets wilde vragen. ‘Laat me even lezen.’

Ik las de stukken onder hoogspanning. Stukje bij beetje kreeg ik een beeld van wat er was gebeurd, waarom Niemann van de ene op de andere dag had besloten zijn misdaadcarrière de rug toe te keren en alles wat hij wist aan de politie te vertellen. Niemann had namelijk God gevonden. Maar op de eerste plaats had hij Gerd Garshol gevonden. Op de politiefoto’s zag ze eruit als een anonieme vrouw, gewoontjes, een beetje plomp, niet bijster intelligent, maar desondanks met een open, sprekende gezichtsuitdrukking.

Ze had de politie verteld dat ze Gustav Niemann was tegengekomen bij het bingo, de laatste toevlucht van de desperaat eenzamen. Ze waren allebei alleen, ze waren allebei bescheiden en verlegen en waarschijnlijk zouden ze elkaar nooit gesproken hebben als Gerd Garshol na het bingo niet haar portemonnee had verloren toen ze een sjaaltje uit haar tas haalde. Gustav Niemann zag het gebeuren en zonder zich te bedenken had hij de portemonnee gepakt en was achter haar aan gelopen.

‘Je … hebt iets laten vallen’, had hij gestotterd en dat werd het begin van zijn nieuwe leven.

Hij liep met haar mee naar huis en tot hun beider verbazing hadden ze ongedwongen met elkaar gepraat. De volgende bingoavond had Gustav naar haar uitgekeken en in de pauze had hij de moed bij elkaar geraapt en haar aangesproken. Na een maand kuste ze hem. En de maand daarop vroeg hij haar ten huwelijk. Toen ze ja zei, begon hij te huilen en vertelde haar alles over zijn betrokkenheid bij de Griek, hoe hij toezicht hield op de geldstromen van verschillende misdaden uit alle hoeken van de wereld, hoe hij door het opkopen van legale bedrijven geld kon witwassen, alles, al zijn zonden kwamen er in een lange, van tranen doordrenkte en snotterige stroom uit. Gerd Garshol had met open mond naar hem geluisterd. Ze was diep geschokt, maar ze hield van Gustav Niemann en ze wist raad. Het was niet de eerste keer dat ze Gustav mee had gevraagd naar de kleine parochie waartoe ze behoorde. Hij had altijd nee gezegd, maar deze keer hield ze aan, en Gustav volgde haar gedwee in zijn wanhoop en ontreddering.

Hij vond God en via een predikant die Geirmund Bergheim heette, gaf God duidelijk te kennen wat er moest gebeuren om verlost te worden van alle zonden die op Gustav Niemanns schouders drukten. Daarom had Gustav bij de politiecommandant op de stoep gestaan.

‘Krijg nou wat’, zei de Griek toen ik de stukken had gelezen en hem een samenvatting gaf. ‘Gustav gelovig? Krijg nou wat.’

‘Wist je dat niet?’ vroeg ik, en hij schudde zijn hoofd met een blik die oprechte verbazing leek uit te drukken.

‘Maar je wist wel van Gerd Garshol?’

‘Ook niet. Ik heb nog nooit van haar gehoord.’

‘Nou ja, iemand heeft haar op haar thuisadres opgezocht, zoals dat heet, en haar verschrikkelijk toegetakeld. Een gebroken arm, een schouder uit de kom, een zware hersenschudding en een verbouwd gezicht.’

Ik gaf hem een foto van een onherkenbare Gerd Garshol. Haar ogen zaten dicht, haar lip was gescheurd, haar hele gezicht zat vol snijwonden, schrammen en blauwe plekken. Hij keek ernaar, haalde zijn schouders op.

‘Ik heb geen idee wie dat heeft gedaan.’

‘Denk je dat het toeval is?’

‘Kan, ja.’

‘Geen mens zal dat geloven.’

Hij keek naar mij. ‘Jij ook niet, Brenne? Jij bent mijn advocaat.’

Ik zag niet in waarom ik daar antwoord op zou moeten geven. Ook advocaten hebben het recht om na te denken en zoals de officier al zei, een plus een is altijd twee.